Skanda Purana · Chapter 2.2

// sūta uvāca // //
agastyamunirityuktvā cakratīrthāśrayāṃ kathām //
vibhorviṣṇuhareścāpi punarāha dvijottamāḥ

// // agastya uvāca // //
purā brahmā jagatsraṣṭā vijñāya harimacyutam //
ayodhyāvāsinaṃ devaṃ tatra cakre sthitiṃ svayam

āgatya kṛtavāṃstatra yātrāṃ brahmā yathāvidhi //
yajñaṃ ca vidhivaccakre nānāsaṃbhārasaṃyutam

tataḥ sa kṛtavāṃstatra brahmā lokapitāmahaḥ //
kuṇḍaṃ svanāmnā vipulaṃ nānādevasamanvitam

vistīrṇajalakallolakalitaṃ kaluṣāpaham //
kumudotpalakahlārapuṃḍarīkakulākulam

haṃsasārasacakrāhva vihaṃgamamanoharam //
taṭāṃtaviṭapollāsi patattrigaṇasaṃkulam

tatra kuṇḍe surāḥ sarve snātāḥ śuddhisamanvitāḥ //
babhūvuraddhā vigatarajaskā vimalatviṣaḥ

tadāścaryyaṃ mahaddṛṣṭvā te sarve sahasā surāḥ //
brahmāṇaṃ praṇipatyocurbhaktyā prāṃjalayastadā

// devā ūcuḥ // //
bhagavanbrūhi tattvena māhātmyaṃ kamalāsana //
asya kuṇḍasya sakalaṃ khātasya vimalatviṣaḥ

atra snānena sarveṣāmasmākaṃ vigataṃ rajaḥ //
mahadāścaryametasya dṛṣṭvā kuṃḍasya vismitāḥ //
sarve vayaṃ suraśreṣṭha kṛpayā tvamato vada

// brahmovāca // //
śṛṇvantu sarve tridaśāḥ sāvadhānāḥ savismayāḥ //
kuṇḍasyaitasya māhātmyaṃ nānāphalasamanvitam

atra snānena vidhivatpāpātmāno'pi jaṃtavaḥ //
vimānaṃ haṃsasaṃyuktamāsthāya rucirāṃbarāḥ //
nivasaṃti brahmaloke yāvadābhūtasaṃplavam

atra dānena homena yathāśaktyā surottamāḥ //
tulāśvamedhayoḥ puṇyaṃ prāpnuyurmunisattama

mamāsminsarasi śrīmāñjāyate snānato naraḥ //
tasmādatra vidhānena snānaṃ dānaṃ japādikam

sarvayajñasamaṃ syādvai mahāpātakanāśanam//
brahmakuṇḍamiti khyātimito yāsyatyanuttamām

asminkuṇḍe ca sāṃnidhyaṃ bhaviṣyati sadā mama //
kārttike śuklapakṣasya caturdaśyāṃ surottamāḥ

yātrā bhaviṣyati sadā surāḥ sāṃvatsarī mama //
śubhapradā mahāpāparāśināśakarī tadā

svarṇaṃ caiva sadā deyaṃ vāsāṃsi vividhāni ca //
nijaśaktyā prakartavyā surāstṛptirdvijanmanām

// agastya uvāca // //
ityuktvā devadevo'yaṃ brahmā lokapitāmahaḥ //
antardadhe suraiḥ sārddhaṃ tīrthaṃ dṛṣṭvā tapodhana

tadāprabhṛti tatkuṇḍaṃ vikhyātaṃ paramaṃ bhuvi //
cakratīrthācca pūrvasyāṃ diśi kuṇḍaṃ sthitaṃ mahat

// // sūta uvāca // //
ityuktvā sa taporāśiragastyaḥ kuṃbhasaṃbhavaḥ //
punaḥ pṛṣṭo munivaro vyāsāyāvīvadatkathām

// agastya uvāca // //
anyacchṛṇu mahābhāga tīrthaṃ duṣkṛtidurllabham //
ṛṇamocanasaṃjñaṃ tu sarayūtīrasaṃgatam

brahmakuṇḍānmunivara dhanuḥsaptaśatena ca //
pūrvottaradiśābhāge saṃsthitaṃ sarayūjale

tatra pūrvaṃ munivaro lomaśo nāma nāmataḥ //
tīrthayātrāprasaṃgena snānaṃ cakre vidhānataḥ

tataḥ sa ṛṇanirmukto babhūva gatakalmaṣaḥ //
tadāścaryaṃ mahaddṛṣṭvā munīnsānandamabravīt

paśyantvetasya mahato guṇāṃstīrthavarasya vai //
bhujāvūrdhvaṃ tathā kṛtvā harṣeṇāhā'śrulocanaḥ

// lomaśa uvāca // //
ṛṇamocanasaṃjñaṃ tu tīrthametadanuttamam //
yatra snānena jaṃtūnāmṛṇaniryātanaṃ bhavet

aihikaṃ pāralaukikyaṃ yadṛṇatritayaṃ nṛṇām //
tatsarvaṃ snānamātreṇa tīrthe'sminnaśyati kṣaṇāt //

sarvatīrthottamaṃ caitatsadyaḥ pratyayakārakam //
mayā cāsya phalaṃ samyaganubhūtamṛṇādiha

tasmādatra vidhānena snānaṃ dānaṃ ca śaktitaḥ //
karttavyaṃ śraddhayā yuktaiḥ sarvadā phalakāṃkṣibhiḥ

snātavyaṃ ca suvarṇaṃ ca deyaṃ vastrādi śaktitaḥ

// // agastya uvāca // //
ityuktvā tīrthamāhātmyaṃ lomaśo munisattamaḥ //
antardadhe muniśreṣṭhaḥ stuvaṃstīrthaguṇānmudā

ityetatkathitaṃ vipra ṛṇamocanasaṃjñakam //
yatra snānena jantūnāmṛṇaṃ naśyati tatkṣaṇāt //
ṛṇamocanatīrthaṃ tu pūrvataḥ sarayūjale

dhanurdviśatyā tīrthaṃ ca pāpamocanasaṃjñakam//
sarvapāpaviśuddhātmā tatra snānena mānavaḥ //
jāyate tatkṣaṇādeva nātra kāryā vicāraṇā

mayā tatra muniśreṣṭha dṛṣṭaṃ māhātmyamuttamam

pāṃcāladeśasaṃbhūto nāmnā naraharirdvijaḥ //
asatsaṃgaprabhāvena pāpātmā samajāyata

nānā vidhāni pāpāni brahmahatyādikāni ca //
kṛtavānpāpisaṃgena trayīmārgavinindakaḥ

sa kadācitsādhusaṃgāttīrthayātrāprasaṃgataḥ //
ayodhyāmāgato vipra mahāpātakakṛddvijaḥ

pāpamocanatīrthe tu snātaḥ satsaṃgato dvijaḥ //
pāparāśirvinaṣṭo'sya niṣpāpaḥ samabhūtkṣaṇāt

divaḥ papāta tanmūrdhni puṣpavṛṣṭirmunīśvara //
divyaṃ vimānamāruhya viṣṇuloke gato dvijaḥ

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ mayā ca dvijapuṃgava //
śraddhayā parayā tatra kṛtaṃ snānaṃ viśeṣataḥ

māghakṛṣṇacaturdaśyāṃ tatra snānaṃ viśeṣataḥ //
dānaṃ ca manujaiḥ kāryyaṃ sarvapāpaviśuddhaye

anyadā(?) tu kṛte snāne sarvapāpakṣayo bhavet

pāpamocanatīrthe tu pūrvaṃ tu sarayūjale //
dhanuḥśatapramāṇena varttate tīrthamuttamam

sahasradhārāsaṃjñaṃ tu sarvakilbiṣanāśanam //
yasminrāmājñayā vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā //
prāṇānutsṛjya yogena yayau śeṣātmatāṃ purā

sārddhaṃhastatrayeṇaiva pramāṇaṃ dhanuṣo viduḥ //
caturbhirhastakaiḥ saṃkhyā daṇḍa ityabhidhīyate

// sūta uvāca // //
itthaṃ tadā samākarṇya kumbhayonimunestadā //
kṛṣṇadvaipāyano vyāsaḥ punaḥ papraccha kautukāt

// vyāsa uvāca // //
sahasradhārāmāhātmyaṃ vistarādvada suvrata //
śṛṇvaṃstīrthasya māhātmyaṃ na tṛpyati mano mama

// agastya uvāca // //
sāvadhānaḥ śṛṇu mune kathāṃ kathayato mama //
sahasradhārātīrthasya samutpattiṃ mahodayāt

purā rāmo raghupatirdevakāryaṃ vidhāya vai //
kālena saha saṃgamya maṃtraṃ cakre nareśvaraḥ

āvāṃ mantrayamāṇau hi yaḥ paśyedantikāgataḥ

mayā tyājyo bhavetkṣipramitthaṃ cakre sa saṃvidam

tasminmaṃtrayamāṇe hi dvāre tiṣṭhati lakṣmaṇe //
āgataḥ sa taporāśirdurvāsāstejasāṃ nidhiḥ

āgatya lakṣmaṇaṃ śīghraṃ prītyovāca kṣudhā''kulaḥ

// durvāsā uvāca // //
saumitre gaccha śīghraṃ tvaṃ rāmāgre māṃ nivedaya //
kāryārthinamidaṃ vākyaṃ nānyathā kartumarhasi

// agastya uvāca // //
śāpādbhītaḥ sa saumitrirdrutaṃ gatvā tayoḥ puraḥ //
muniṃ nivedayāmāsa rāmāgre darśanārthinam //
durvāsasaṃ taporāśimatrinandanamāgatam

rāmo'pi kālamāmaṃtrya prasthāpya ca bahiryayau //
dṛṣṭvā muniṃ taṃ praṇataḥ saṃbhojya prabhurādarāt

durvāsasaṃ munivaraṃ prasthāpya svayamādarāt //
satyabhaṃgabhayādvīro lakṣmaṇaṃ tyaktavāṃstadā

lakṣmaṇo'pi tadā vīraḥ kurvannavitathaṃ vacaḥ //
bhrāturjyeṣṭhasya sumatiḥ sarayūtīramāyayau

tatra gatvātha ca snātvā dhyānamāsthāya satvaram //
cidātmani manaḥ śāntaṃ saṃgamyāvasthitastadā

tataḥ prādurabhūttatra sahasraphaṇamaṇḍitaḥ //
śeṣaścakṣuḥśravāḥ śreṣṭhaḥ kṣitiṃ bhittvā sahasradhā //
suralokātsurendro'pi samāgādamaraiḥ saha

tataḥ śeṣātmatāṃ yātaṃ lakṣmaṇaṃ satyasaṃgaram //
uvāca madhuraṃ śakraḥ surāṇāṃ tatra paśyatām

// // indra uvāca // //
lakṣmaṇottiṣṭha śīghraṃ tvamāroha svapadaṃ svakam //
devakāryaṃ kṛtaṃ vīra tvayā ripuniṣūdana

vaiṣṇavaṃ paramaṃ sthānaṃ prāpnuhi tvaṃ sanātanam //
bhavanmūrtiḥ samāyātaḥ śeṣo'pi vilasatphaṇaḥ

sahasradhā kṣitiṃ bhittvā sahasraphaṇamaṇḍalaiḥ //
kṣiteḥ sahasracchidreṣu yasmādbhittvā samudgatāḥ

phaṇasāhasramaṇibhirdagdhāḥ śeṣasya suvrata //
tasmādetanmahātīrthaṃ sarayūtīragaṃ śubham //
khyātaṃ sahasradhāreti bhaviṣyati na saṃśayaḥ

etatkṣetrapramāṇaṃ tu dhanuṣāṃ pañcaviṃśatiḥ //
atra snānena dānena śrāddhena śraddhayānvitaḥ //
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokaṃ vrajennaraḥ

atra snāto naro dhīmāñcheṣaṃ saṃpūjya cāvyayam //
tīrthaṃ saṃpūjya vidhivadviṣṇulokamavāpnuyāt

tasmādatra prakartavyaṃ snānaṃ vidhipuraḥsaram //
śeṣarūpāhivaddhyeyāḥ pūjyā viprā viśeṣataḥ

svarṇaṃ cānnaṃ ca vāsāṃsi deyāni śraddhayānvitaiḥ //
snānaṃ dānaṃ hareḥ pūjā sarvamakṣayatāṃ vrajet

tasmādetanmahātīrthaṃ sarvakāmaphalapradam //
kṣitau bhaviṣyati sadā nātra kāryā vicāraṇā

śrāvaṇe śuddhapakṣasya yā tithiḥ pañcamī bhavet //
tasyāmatra prakartavyo nāgānuddiśya yatnataḥ

utsavo vipulaḥ sadbhiḥ śeṣapūjāpuraḥsaram //
utsave tu kṛte tatra tīrthe mahati mānavaiḥ

santoṣya ca dvijānbhaktyā nāgapūjāpurassaram //
santuṣṭāḥ phaṇinaḥ sarve pīḍayanti na mānuṣān

vaiśākhamāse ye snānaṃ kurvaṃtyatra samāhitāḥ //
na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi

tasmādatra prakartavyaṃ mādhave yatnato naraiḥ //
snānaṃ dānaṃ hariḥ pūjyo brāhmaṇāśca viśeṣataḥ //
tīrthe kṛte'tra manujaiḥ sarvakāmaphalapradaḥ

viṣṇumuddiśya yo dadyātsālaṃkārāṃ payasvinīm //
savatsāmatra sattīrthe satpātrāya dvijanmane

tasya vāso bhavennitya viṣṇuloke sanātane //
akṣayaṃ svargamāpnoti tīrtha snānena mānavaḥ

atra pūjyau viśeṣeṇa naraiḥ śraddhāsamanvitaḥ //
vaiśākhe māsyalaṃkārairvastraiśca dvijadaṃpatī

lakṣmīnārāyaṇaprītyai lakṣmīprātyai viśeṣataḥ //
vaiśākhe māsi tīrthāni pṛthivīsaṃsthitāni vai

sarvāṇyapi ca saṃgatya sthāsyaṃtyatra na saṃśayaḥ //
tasmādatra viśeṣeṇa vaiśākhe snānato nṛṇām //
sarvatīrthāvagāhasya bhaviṣyati phalaṃ mahat

// agastya uvāca // //
ityuktvā munirājeṃdro lakṣmaṇaṃ surasaṃ gatam //
śeṣaṃ saṃsthāpya tattīrthe bhūbhāraharaṇakṣamam //
lakṣmaṇaṃ yānamāropya pratasthe divamādarāt

tadāprabhṛti tattīrthaṃ vikhyātiṃ paramāṃ yayau //
vaiśākhe māsi tīrthasya māhātmyaṃ paramaṃ smṛtam

pañcamyāmapi śuklāyāṃ śrāvaṇasya viśeṣataḥ //
anyadā parvaṇi śreṣṭhaṃ viśeṣaṃ snānamācaret //
sahasradhārātīrthe ca naraḥ svargamavāpnuyāt

vidhivadiha hi dhīmānsnānadānāni tīrthe naravara iha śaktyā yaḥ karotyādareṇa //
sa iha vipulabhogānnirmalātmā ca bhaktyā bhajati bhujagaśāyiśrīpaterātmanaikyam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe'yodhyāmāhātmye brahmakuṇḍasahasradhārātīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ