સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.17-6

વાલ્મીકે:પૂર્વજન્મસ્ય કથા
"શ્રુતકીર્તિરુવાચ॥
વૈશાખધર્માનખિલાનિહામુત્ર ફલપ્રદા॥
ભૂયોઽપિ શૃણ્વતશ્ચાસીત્તૃપ્તિર્નાઽદ્યાપિ માનદ

યત્ર ચાકૈતવો ધર્મો યત્ર વિષ્ણુકથા શુભાઃ॥
તચ્છાસ્ત્રં શૃણ્વતો નૈવ તૃપ્તિઃ કર્ણરસાયનમ્

પૂર્વજન્મકૃતં પુણ્યં દિષ્ટ્યા પારમુપાગતમ્ ॥
આતિથ્યવ્યપદેશેન યદ્ભવાન્ગૃહમાગતઃ

વચોઽમૃતં મુખાંભોજનિઃસૃતં પરમાદ્ભુતમ્॥
પીત્વા તૃપ્તઃ પારમેષ્ઠ્યં મોક્ષં વા ચ ન કામયે

તસ્માત્તાનેવ ધર્માન્મે ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકાન્॥
વિષ્ણુપ્રીતિકરાન્દિવ્યાન્ભૂયો વિસ્તરતો વદ

ઇત્યુક્તસ્તુ પુરા રાજ્ઞા શ્રુતદેવો મહાયશાઃ॥
સંહૃષ્ટાઽઽત્મા શુભાન્ધર્માન્પુનર્વ્યાહર્તુમારભત્

"શ્રુતદેવ ઉવાચ॥
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
વૈશાખધર્મવિષયાં ભાવિતાં મુનિભિર્મુહુઃ

પમ્પાતીરે દ્વિજઃ કશ્ચિચ્છંખોનામ મહાયશાઃ॥**
ગુરૌ સિંહગતે ચાગાન્નદીં ગોદાવરીં શુભામ્

તીર્ત્વા ભીમરથીં પુણ્યાં કાન્તારે કણ્ટકાચલે॥
નિર્જલે નિર્જને ઘોરે વૈશાખે તપકર્ષિતઃ

વૃક્ષે ચોપવિવેશાઽસૌ મધ્યાહ્નસમયે દ્વિજઃ ॥
તદા કશ્ચિદ્દુરાચારો વ્યાધશ્ચાપધરઃ શઠઃ

નિર્ઘૃણઃ*સર્વભૂતેષુ કાલાન્તક ઇવાઽપરઃ॥
તં કુણ્ડલધરં વિપ્રં દીક્ષિતં ભાસ્કરોપમમ્

દૃષ્ટ્વા બદ્ધ્વા સ જગ્રાહ કુણ્ડલાદિકમુગ્રધીઃ॥
ઉપાનહૌ ચચ્છત્રં ચ અક્ષમાલાં કમણ્ડલુમ્

પશ્ચાદ્વિસૃજ્ય તં વિપ્રં ગચ્છેત્યાહ વિમૂઢધીઃ

તતઃ સ ગચ્છન્પથિ શર્કરાઽઽવિલે સૂર્યાંશુતપ્તે જલવર્જિતે ખરે॥
સન્તપ્તપાદસ્તૃણછાદિતે સ્થલે ક્વચિચ્ચચારોપવસન્નૂર્ધ્વરેતાઃ

સ વૈ દ્રુતં સમ્પતન્ક્વાપિ તુષ્યન્હાહેતિ વાદી સ જગામ તૂર્ણમ્॥
દૃષ્ટ્વા મુનિં ખિદ્યમાનં પૃથિવ્યાં મધ્યં ગતે પૂષ્ણિ દયા બભૂવ

વ્યાધસ્ય ધર્મવિમુખસ્ય ચ પાપબુદ્ધેસ્તસ્મૈ દદામિ સુખદાં ખલુ પાદરક્ષામ્

ચૌર્યેણૈવ સ્વધર્મેણ યા ગૃહીતા વનાન્તરે॥
તદીયમેવ તત્સર્વં વ્યાધાનાં ધર્મનિર્ણયઃ॥
તસ્માદુપાનહૌ દાસ્યે મુહુર્દુઃખાપનુત્તયે

તેન શ્રેયો ભવેદ્યચ્ચ તદ્ભવેન્મમ પાપિનઃ॥
જીર્ણે ચોપાનહૌ દ્વે ચ વર્તેતે પાદયોર્મમ॥
ન તાભ્યામસ્તિ મે કૃત્યં તસ્માત્તે વૈ દદામ્યહમ્॥

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસિ તૂર્ણં ગત્વા દદૌ ચ તે॥
શર્કરાતપ્તપાદાય દ્વિજવર્યાય સીદતે

ઉપાનહૌ ગૃહીત્વા તે નિર્વૃતિં ચ પરાં યયૌ॥
સુખી ભવેતિ તં વ્યાધમાશીર્ભિરભિનન્દ્ય ચ

નૂનં સુપક્વપુણ્યોઽયં વૈશાખે દત્તવાનમૂ ॥
વ્યાધસ્યાપિ ચ દુર્બુદ્ધેઃ પ્રાયો વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ

*
સર્વસ્યાઽઽપ્ત્યા ચ ભૂયોઽપિ યત્સુખં તદભૂન્મમ॥
તતોઽભિશ્રુત્ય તદ્વાક્યં કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ

વ્યાજહાર પુનર્વિપ્રં બ્રહ્મિષ્ઠં બ્રહ્મવાદિનમ્ ॥
ત્વદીયં તુ મયા દત્તં કથં પુણ્યં ભવેન્મમ

પ્રશંસસિ ચ વૈશાખં હરિસ્તુષ્ટો ભવેદિતિ॥
એતદાચક્ષ્વ મે બ્રહ્મન્કો વૈશાખસ્તુ કો હરિઃ

કો ધર્મઃ કિં ફલં તસ્ય શુશ્રૂષોર્મે દયાનિધે॥
ઇતિ વ્યાધવચઃ શ્રુત્વા શંખસ્તુષ્ટમના અભૂત્

પ્રશંસન્સ ચ વૈશાખં પુનર્વિસ્મિતમાનસઃ ॥
ઇદાનીં દત્તવાન્પાદત્રાણે મે લુબ્ધકઃ શઠઃ

યદ્દુર્બુદ્ધેશ્ચ વૈષમ્યં જાતં ચિત્રમહો વત॥
સર્વેષામેવ ધર્માણાં ફલં જન્માંતરેષુ વૈ

વૈશાખમાસધર્માણાં ફલં સદ્યઃ ક્ષણે નૃણામ્ ॥
પાપાચારસ્ય દુર્બુદ્ધેર્વ્યાધસ્યાપિ દુરાત્મનઃ

દૈવાદુપાનહોર્દાનાત્સત્ત્વશુદ્ધિરભૂદહો ॥
યચ્ચ વિષ્ણોઃ પ્રિયં કર્મ યત્તત્સન્તોષનિર્મલમ્

તદેવ ધર્મમિત્યા હુર્મન્વાદ્યા ધર્મવિત્તમાઃ॥
ધર્મા માધવમાસીયાઃ પ્રિયા વિષ્ણોરતીવ તે

ધર્મૈર્માધવમાસીયૈર્યથા તુષ્યતિ કેશવઃ॥
ન તથા સર્વદાનૈશ્ચ તપોભિશ્ચ મહામખૈઃ

નાનેન સદૃશો ધર્મઃ સર્વધર્મેષુ વિદ્યતે ॥
મા ગયાં યાંતુ મા ગંગાં મા પ્રયાગં તુ પુષ્કરમ્

મા કેદારં કુરુક્ષેત્રં મા પ્રભાસં સ્યમન્તકમ્ ॥
મા ગોદા મા ચ કૃષ્ણાં ચ મા સેતું મા મરુદ્વૃધમ્

વૈશાખધર્મમાહાત્મ્યં શંસંતી ચ કથાઽઽપગા॥
તત્ર સ્નાતસ્ય વૈ વિષ્ણુઃ સદ્યો હૃદ્યવરુધ્યતે

માસે માધવસંજ્ઞેઽસ્મિન્યસ્ત્વલ્પેનૈવ સાધ્યતે ॥
ન તદ્બહુવ્યયૈર્દાનૈર્ન ધર્મૈર્વાઽપિ વૈ મખૈઃ

માસોઽયં માધવોનામ* વ્યાધ પુણ્યવિવર્દ્ધનઃ ॥
તસ્મિન્મહ્યં ત્વયા દત્તે પાદુકે તાપનાશને

તેન તે પૂર્વકાલીનં પુણ્યં પાકમુપાગતમ્॥
તુષ્ટસ્તુ ભગવાન્પ્રાયઃ શ્રેયો વ્યાધવિધાસ્યતિ

અન્યથા તે કથં ભૂયાદ્બુદ્ધિરેતાદૃશી શુભા ॥
મુનાવેવં બ્રુવાણે ચ મૃત્યુના પ્રેરિતો બલી

સિંહો વ્યાઘ્રવધાર્થાય પ્રાદ્રવત્ક્રોધવિહ્વલઃ ॥
મધ્યે દૃષ્ટ્વા ચ માતઙ્ગં દૈવાદ્દેવેન કલ્પિતમ્

તં હંતુમુદ્યતોઽગચ્છત્પદાક્રાંતં વ્યવસ્થિતમ્॥
તયોર્યુદ્ધમભૂદ્રાજન્સિંહમાતંગયોર્વને

શ્રાન્તૌ યુદ્ધાચ્ચ વિરતૌ નિરીક્ષન્તૌ ચ તસ્થતુઃ ॥
વ્યાધમુદ્દિશ્ય યચ્ચોક્તં મુનિના ચ મહાત્મના

સમસ્તપાતકધ્વંસિ દૈવાચ્છુશ્રુવતુશ્ચ તૌ ॥
તેનૈવ માસમાહાત્મ્યશ્રવણેનામલાશયૌ

શાપાન્મુક્તૌ ચ તૌ દેહાત્સદ્યો મુક્તૌ દિવં ગતૌ ॥
દિવ્યરૂપધરૌ દિવ્યૌ દિવ્યગન્ધાનુલેપનૌ

દિવ્યં વિમાનમારૂઢૌ દિવ્યનારીનિષેવિતૌ॥
સદ્યોઽવનતમૂર્દ્ધાનૌ પ્રાઞ્જલી ચોપતસ્થતુઃ

મુનીંદ્રો ધર્મવક્તા ચ વ્યાધમુદ્દિશ્ય વૈ પથિ ॥
તૌ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ પ્રાહ કૌ યુવામિતિ નિશ્ચલઃ

દુર્યોનૌ તુ કુતો જન્મ યુવયોર્વા કથં મૃતિઃ ॥
અહેતોર્વિપિને ચાઽસ્ન્મિપરસ્પરવધોદ્યતૌ

એતત્સર્વં સુવિસ્તાર્ય સમ્યગ્વદત મેઽનઘૌ॥
ઇત્યુક્તૌ મુનિના તેન વચઃ પ્રત્યૂચતુઃ પુનઃ

મતંગસ્ય મુનેઃ પુત્રૌ દન્તિલઃ કોહલોઽપરઃ ॥
શાપદોષેણ તૌ જાતૌ નામ્ના દન્તિલકોહલૌ

રૂપયૌવનસંપન્નૌ સર્વવિદ્યાવિશારદૌ॥
આવામુદ્દિશ્ય પ્રોવાચ પિતા ધર્માર્થકોવિદઃ

મતંગોનામ બ્રહ્મર્ષિઃ સર્વધર્મવિદુત્તમઃ ॥
વૈશાખે માસિ તનયૌ મધુસૂદનવલ્લભે

પ્રપાં કુરુત માર્ગે ચ જનાન્વીજયતં ક્ષણમ્॥
માર્ગે છાયા વિધત્તાં ચ ભૂર્યન્નં શીતલાંબુ ચ

કુરુતં સ્નાનમુષસિ તથૈવાર્ચયતં વિભુમ્ ॥
કથાં ચ શૃણુતં નિત્યં યયા બન્ધો નિવર્તતે

એવં ચ બહુભિર્વાક્યૈર્બોધિતાવપિ દુર્મતી ॥
કુદ્ધોઽભવં દન્તિલોઽહં મત્તોઽહં કોહલાહ્વયઃ

ક્રુદ્ધઃ શશાપ તૌ સદ્યઃ પિતા ધર્મેષુ લાલસઃ

પુત્રં ચ ધર્મવિમુખં ભાર્યાં ચાઽપ્રિયવાદિનીમ્ ॥
અબ્રહ્મણ્યં ચ રાજાનંત્યજેત્સદ્યો ન ચેત્પતેત્।૫૫॥
દાક્ષિણ્યાદર્થલોભાદ્વા સંસર્ગં યે પ્રકુર્વતે॥
તે સર્વે નરકં યાંતિ યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ॥
ઇતિ જ્ઞાત્વા શશાપાવાં મદક્રોધપરિપ્લુતૌ

કુદ્ધોઽયં દંતિલો ભૂયાત્સિંહઃ ક્રોધપરિપ્લુતઃ॥
મત્તસ્તુ કોહલો ભૂયાન્મત્તો માતંગયૂથપઃ

કૃતાનુતાપૌ પશ્ચાત્તુ પ્રાર્થયાવો વિમોચનમ્॥
આવાભ્યાં પ્રાર્થિતો ભૂયો વિશાપં ચ દદૌપિતા

યુવાં પ્રાપ્ય ચ દુર્યોનિં કિયત્કાલાન્તરેઽપિ ચ ॥
સંગમો ભવિતા તત્ર પરસ્પરવધેષિણોઃ

તસ્મિન્નેવ હિ સમયે સંવાદો વ્યાધશંખયોઃ ॥
વૈશાખધર્મવિષયો દૈવાદ્વાં શ્રવણેઽપિ ચ

ગમિષ્યતિ ક્ષણાદેવ તસ્માન્મુક્તિર્ભવિષ્યતિ ॥
શાપાન્મુક્તૌ પૂર્વમેવ રૂપમાસ્થાય પુત્રકૌ

મામેવ પ્રાપ્ય વસતં નાન્યથા મે વચો ભવેત્॥
ઇતિ શપ્તૌ ચ ગુરુણા દુર્યોનિં પ્રાપ્ય દુર્મતી

પ્રાપ્ય દૈવાત્સંગતિં ચ પરસ્પરવધૈષિણૌ ॥
સંવાદં યુવયોર્દિવ્યં શુભં તં શુશ્રુવાવહે

તેન સદ્યો વિમુક્તિશ્ચ ક્ષણાદેવાઽઽવયોરભૂત્॥
ઇતિ સર્વં સમાખ્યાય પ્રણમ્ય ચ મુનીશ્વરમ્

સમામંત્ર્યાભ્યનુજ્ઞાતૌ જગ્મતુઃ પિતુરંતિકમ્॥
તદેવં સંપ્રદૃશ્યાહ મુનિર્વ્યાધં દયાનિધિઃ

પશ્ય વૈશાખમાહાત્મ્યશ્રવણસ્ય ફલં મહત્ ॥
મુહૂર્તશ્રવણાદેવ તયોર્મુક્તિઃ કરે સ્થિતા

ઇતિ બ્રુવાણં મુનિપુંગવં તં દયાનિધિં નિઃસ્પૃહમગ્ર્યબુદ્ધિમ્॥
વિશુદ્ધસત્ત્વં સુકૃતૈકપાત્રં સ ન્યસ્તશસ્ત્રઃ પુનરાહ વ્યાધઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે દંન્તિલકોહલમુક્તિપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ