સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.15-6

॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ભૂયઃ શૃણુષ્વ ભૂપાલ માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્ ॥
વૈશાખસ્ય ચ માસસ્ય વલ્લભસ્ય મધુદ્વિષઃ

પુરા પાંચાલદેશે તુ રાજા પુરુયશોઽભવત્ ॥
તનયો ભૂરિયશસઃ પુણ્યશીલસ્ય ધીમતઃ

પિતર્યુપરતે ભૂપ રાજ્યસ્થો ધર્મલાલસઃ ॥
શૌર્યૌદાર્યગુણોપેતો ધનુર્વિદ્યાવિશારદઃ

શશાસ પૃથિવીં સર્વાં સ્વધર્મેણ મહામતિઃ ॥
પૂર્વજન્મજલાદાનાદ્દોષેણ મહતા વૃતઃ

સંપદ્ધાનિમવાપાઽસૌ કાલેન કિયતાઽનઘ ॥
હયા ગજા મૃતિં યાતા મહદ્રોગેણ પીડિતાઃ

દુર્ભિક્ષમતુલં ચાસીન્નિર્માનુષ્યવિધાયકમ્ ॥
રાજ્યં કોશં તદા ચાઽઽસીદ્ગજભુક્તકપિત્થવત્

બલહીનં નૃપં જ્ઞાત્વા કોશરાષ્ટ્રવિવર્જિતમ્ ॥
તં જેતુમેષ સમય ઇતિ નિશ્ચિતમાનસાઃ

આજગ્મુઃ શતશો ભૂપા રિપવસ્તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
જિગ્યુર્યુદ્ધેન તં ભૂપં પાંચાલવિષયાધિપમ્

પરાજિતસ્તતો રાજા વિવેશ ગિરિગહ્વરે ॥
શિખિન્યા ભાર્યયા સાકં ધાત્ર્યાદિગણસંયુતઃ

અજ્ઞાતપદ્ધતિશ્ચાન્યૈર્બહુદુઃખસમાકુલઃ ॥
ત્રિપંચાશત્સમાશ્ચૈવ નીતાસ્તેન વિલીયતા

ચિન્તયામાસ ભૂપાલઃ કિમેતદિતિ ભૂરિશઃ ॥
કર્મણા જન્મશુદ્ધોઽહં માતૃપિતૃહિતે રતઃ

ગુરુભક્તઃ સદાક્ષિણ્યો બ્રહ્મણ્યો ધર્મતત્પરઃ ॥
દયાવાન્સર્વભૂતેષુ દેવભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

ન ભ્રાતા મે ન પુત્રો મે ન ચ મે સુહૃદો હિતાઃ ॥
દયાપૌરુષવિખ્યાતાઃ કુલીનસ્યાઽપિ મે કુતઃ

કેન વા કર્મણા ચાપ્તં દારિદ્ર્યં ભૂરિદુઃખદમ્ ॥
કેન વાઽપજયો મેઽદ્ય કેન વા વનવાસિતા

ઇતિ ચિન્તાકુલો રાજા ગુરું સસ્માર ખિન્નધીઃ॥
યાજોપયાજકૌ નામ સર્વજ્ઞૌ મુનિસત્તમૌ

આજગ્મતુર્મુનીદ્રૌ તૌ રાજ્ઞાહૂતૌ મહામતી ॥
તૌ દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય રાજા પાંચાલવલ્લભઃ

નનામ શિરસા ભક્ત્યા પ્રવાસેનાઽતિપીડિતઃ ॥
રાજચિહ્નવિહીનશ્ચ કેનાપ્યજ્ઞાતપદ્ધતિઃ

તૂષ્ણીં તસ્થૌ મુહૂર્તં હિ પતિત્વા ભુવિ પાદયોઃ ॥
દોર્ભ્યામુત્થાપિતસ્તાભ્યાં પરિમૃષ્ટાઽશ્રુલોચનઃ

વિધિવત્પૂજયામાસ વન્યૈરેવાઽર્હણૈઃ શુભૈઃ ॥
સૂપવિષ્ટૌ તુ તૌ વિપ્રૌ પપ્રચ્છાઽઽનતકન્ધરઃ ૫૧૧ ॥
બ્રાહ્મણૌ વદતં દુઃખકારણં ચ ક્ષિતીશિતુઃ ॥
કર્મણા જન્મશુદ્ધસ્ય પિતૃદેવપ્રિયસ્ય ચ

પાપભીરોઃ કૃપાલોશ્ચ ગુરુભક્તસ્ય મે કુતઃ ॥
દારિદ્ર્યં કોશહાનિશ્ચ રિપુભિશ્ચ પરાભવઃ

કસ્માદરણ્યવાસશ્ચ કુત એકાકિતા મમ ॥
ન પુત્રો ન ચ મે ભ્રાતા ન હિતાઃ સુહૃદશ્ચ મે ॥

દુર્ભિક્ષં વા કુતશ્ચાસીદ્દેશે મત્પાલિતેઽનઘે ॥
એતદ્વિસ્તાર્ય મે બ્રૂતં કારણં મુનિપુંગવૌ

ઇત્યુક્તૌ તૌ મુનિશ્રેષ્ઠૌ ભૂતેનાત્યન્તદુઃખિના ॥
પ્રત્યૂચતુર્મહાત્માનૌ કિંચિદ્ધ્યાનપરાયણૌ

॥ યાજોપયાજકાવૂચતુઃ ॥ ॥
શૃણુ ભૂપ પ્રવક્ષ્યાવસ્તવ દુઃખસ્ય કારણમ્ ॥
પુરા ભૂપ મહાપાપી વ્યાધસ્ત્વં દશજન્મસુ

નિષ્ઠુરઃ સર્વલોકાનાં સદા હિંસાપરાયણઃ ॥
ધર્મલેશાકરઃ ક્વાપિ ન દમો ન ચ વૈ શમઃ

ન જિહ્વા વક્તિ નામાનિ વિષ્ણોર્વાપિ કથંચન ॥
ચેતઃ સ્મરતિ ગોવિન્દચરણાંબુરુહદ્વયમ્

ન પ્રણામઃ કૃતઃ ક્વાપિ શિરસા પરમાત્મને ॥
નવજન્માનિ તે ભૂપ ગતાન્યેવં દુરાત્મનઃ

દશમે જન્મનિ પ્રાપ્તે વ્યાધસ્ત્વં સહ્ય ભૂધરે ॥
નિષ્ઠુરઃ સર્વલોકાનાં નરાણાં ત્વં નરાંતકઃ

દયાહીનઃ શસ્ત્રજીવી સદા હિંસાપરાયણઃ ॥
નિર્ગુણઃ સકલત્રસ્ત્વં માર્ગપીડાકરઃ શઠઃ

પ્રજાનાં ગૌડદેશ્યાનાં રાક્ષસો માનુષાશનઃ ॥
એવં ચાબ્દાન્યતીતાનિ નૈજં હિતમજાનતઃ

બાલાપત્યમૃગાણાં ચ પક્ષિણાં ચ વધાત્તવ। ॥
દયાહીનસ્ય દુર્બુદ્ધેર્જન્મન્યસ્મિન્નપુત્રતા

વિશ્વાસઘાતકત્વેન ભ્રાતરો નૈવ સોદરાઃ ॥
માર્ગપીડાકરત્વેન સુહૃજ્જનવિવર્જિતઃ

સાધૂનાં ચ તિરસ્કારાચ્છત્રુભિસ્તે પરાજયઃ ॥
કદાપ્યદત્તદોષેણ દારિદ્યં પતિતં ગૃહે

સદૈવોદ્વેગકારિત્વાત્પ્રવાસસ્તે દુરાસદઃ ॥
સર્વેષામપ્રિયત્વાચ્ચ દુઃખમત્યંતદુઃસહમ્

નિરાહારોપ્યતઃ પૂર્વં સદા ક્રૂરેણ કર્મણા ॥
તસ્માદ્રાજ્યાપહારસ્તે જન્મન્યસ્મિન્મહામતે

અથ તે સત્કુલીનત્વે હેતૂંશ્ચાપિ બ્રવીમ્યહમ્ ॥
યદાઽભૂર્ગૌડદેશીયો હ્યંતિમે વ્યાધજન્મનિ

સ્વકર્મનિરતે ક્રૂરે વિપિને કણ્ટકાવિલે ॥
તિષ્ઠત્યેવં દયાહીને સર્વભૂતાંતકે પથિ

વૈશ્યાવાજગ્મતુર્દિવ્યૌ ધનાઢ્યૌ ઘર્મપીડિતૌ ॥
મુનિશ્ચ કર્ષણોનામ વેદવેદાંગપારગઃ

જટાચીરધરઃ પુણ્યઃ કમણ્ડલુપરિગ્રહઃ ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા ધનુરાદાય માર્ગં રુદ્ધ્વા વ્યવસ્થિતઃ

અનુદ્રુત્ય શરી વૈશ્યૌ કૃત્વા છિન્નશરીરકૌ ॥
તયોરેકં ચ ત્વં હત્વા ગૃહીત્વાઽખિલ તત્પણમ્

અપરં હન્તુમુદ્યુક્તે સ દુદ્રાવ ભયાદ્દ્રુતમ્ ॥
પણં ગુલ્મે વિનિક્ષિપ્ય ભીતઃ પ્રાણપરીપ્સકઃ ॥

કર્ષણોઽપિ મુનિઃ શીઘ્રં વ્યાધાન્મૃતિવિશંકયા ॥
આતપે ધાવમાનઃ સંસ્તૃષાઘર્મપ્રપીડિતઃ

મૂર્ચ્છામાપ ગલત્સ્વેદઃ સંજ્ઞામાત્રાવશેષિતઃ ॥
વિહાયૈનં દુદ્રુવે ચ વૈશ્યો જીવનતત્પરઃ

ત્વં તાવનુદ્રુતૌ દૃષ્ટ્વા મૂર્છિતં પથિ ભૂસુરમ્ ॥
પણં કુત્ર વિનિક્ષિપ્તં કિયદ્દૂરં ગતો વણિક્

ઇતિ પૃષ્ટં દ્વિજં શ્રાંતમુજ્જીવયિતુમુદ્યતઃ ॥
ફૂત્કૃત્વા કર્ણયોસ્તસ્ય નાગરં સ્મૃતિકારણમ્

પલ્વલસ્થોદકેનૈવ કૃમિકર્દમસંયુજા ॥
નેત્રે સંમૃજ્ય શ્રાંતસ્ય પર્ણૈઃ સંવીજ્ય તન્મુખે

સસંજ્ઞં ચ મુનિં કૃત્વા ત્વમાત્થ સ્વસ્થમાનસઃ ॥
મા શંકા તે મુને કાર્યા મત્તઃ શસ્ત્રભૃતો વને

નિષ્કિંચનઃ સુખી લોકે કુતસ્તે ભયમુલ્બણમ્ ॥
ભિન્નપાત્રેણ જીર્ણેન ન મે કિંચિદ્ભવિષ્યતિ

એતાવદ્વદ મે વિદ્વન્વણિક્કુત્ર પલાયિતઃ ॥
કુત્ર ગુલ્મે ધનં ક્ષિપ્તં તેન શીઘ્રં પલાયતા

અન્યથા ત્વાં હનિષ્યામિ યદિ મિથ્યા વદિષ્યસિ ॥ ॥
॥ કર્ષણ ઉવાચ ॥ ॥
ધનં ગુલ્મે વિનિક્ષિપ્તં માર્ગાદસ્માત્પલાયિતઃ

ઇતિ પ્રાહ ભયાત્સોપિ પૃષ્ટઃ પ્રાણપરીપ્સયા॥
ગચ્છ વિપ્ર સુખં માર્ગં મત્તો ભીતિં વિહાય વ

ઇતો વિદૂરે સલિલં તડાગે વર્તતે શુભમ્ ॥
તત્પીત્વા સલિલં પુણ્યં ગચ્છ ગ્રામં ગતશ્રમઃ

અધુનૈવાગમિષ્યંતિ રાજકીયાઃ પથા જનાઃ ॥
મત્પદાન્વેષણે સક્તાઃ શ્રુત્વા રાવં વણિક્પતેઃ

તૃષાર્તમનુગંતું મે ન શક્યં ત્વાં તતો દ્વિજ ॥
વીજયાનેન પર્ણેન ઘર્મઃ કિંચિદ્ગમિષ્યતિ

તસ્મૈ દત્ત્વા પલાશં ચ ત્વમાગા વિપિનં પુનઃ ॥
તેન પુણ્યપ્રભાવેન વૈશાખે ઘર્મઘર્ઘરે

સ્વકાર્યાર્થં કૃતેનાપિ મુનેસ્ત્રાણાય પદ્ધતૌ ॥
જન્માસીત્તે મહાપુણ્યે રાજવંશેઽતિવિસ્તૃતે

યદીચ્છસિ સુખં રાજ્યં ધનધાન્યાદિસંપદઃ ॥
સ્વર્ગાપવર્ગૌ યદિ વા સાયુજ્યં વા હરેઃ પદમ્

કુરુ વૈશાખધર્માંસ્ત્વં સર્વસૌખ્યમવાપ્સ્યસિ ॥
માસોઽયં માધવો નામ તૃતીયા ચાક્ષયાહ્વયા

ગાં ચ સકૃત્પ્રસૂતાખ્યાં દેહિ વિપ્રાય સીદતે ॥
તેન તે કોશપૂર્તિઃ સ્યાચ્છય્યાં દેહિ સુખં ભવેત્

કુરુ ચ્છત્રપ્રદાનં ચ સામ્રાજ્યં તે ભવિષ્યતિ ॥
સ્નાનં કુરુ યથાન્યાયં તથૈવાર્ચય માધવમ્

દેહિ ત્વં પ્રતિમાં દિવ્યાં કૃત્વા તેન જયો ભવેત્ ॥
આત્મતુલ્યગુણાન્પુત્રાન્યદિ કામયસે નૃપ

સર્વભૂતહિતાર્થાય પ્રપાદાનં ચ ત્વં કુરુ ॥
વૈશાખોક્તાનિમાન્ધર્માન્સમ્યગાચર ભૂમિપ

તેન તે સકલા લોકા વશં યાંતિ ન સંશયઃ ॥
નિષ્કામકેન ચિત્તેન યદિ ધર્માન્કરિષ્યસિ

વૈશાખે પુણ્યમાસેઽસ્મિન્પ્રીતયે મધુઘાતિનઃ ॥
પ્રત્યક્ષો ભવિતા વિષ્ણુસ્તવનિર્મલચેતસઃ

યેન ચાચરિતાઃ પુંસા ધર્માહ્યેતે શુભાવહાઃ ॥
તેષાં ચ હ્યક્ષયા લોકાઃ પુરાણે કવયો વિદુઃ॥

એતત્સર્વં તવ પ્રોક્તં યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ॥
ઇતિ રાજાનમામંત્ર્ય બ્રાહ્મણૌ ચ પુરોધસૌ

યાજોપયાજકૌનામ જગ્મતુસ્તૌ યથાગતૌ ॥
તતો રાજા મહાવીર્યઃ પુરોધોભ્યાં ચ બોધિતઃ

વૈશાખધર્માત્સકલાંશ્ચકાર શ્રદ્ધયાઽન્વિતઃ ॥
યથોપદિષ્ટં ચ તથા મધુસૂદનમર્ચયત્

તતો લબ્ધપ્રભાવઃ સન્બંધુભિઃ સકલૈર્વૃતઃ ॥
પાંચાલનગરીં પ્રાપ હતશેષબલાન્વિતઃ

તતસ્તુ શત્રવો ભૂપા ઉપશ્રુત્ય ચ ભૂપતેઃ ॥
પ્રવેશં ચ પુરસ્યાઽથ પુનરાજગ્મુરુદ્ધતાઃ

તદા પાંચાલભૂપેન નૃપાણામભવદ્રણમ્॥
જિગ્યે સર્વાન્મહાબાહૂનેક એવ મહારથઃ

પલાયિતેષુ ભૂપેષુ નાનાદેશપથિષ્વપિ ॥
રાજ્ઞાં કોશગજાનશ્વાન્સ્વયં જગ્રાહ વીર્યવાન્

અશ્વાનાં નિર્બુદં ચૈવ ગજાનાં ચ ત્રિકોટિકમ્ ॥
રથાનામર્બુદં ચૈવ દીર્ઘગ્રીવાયુતં તથા

રાસભાણાં ત્રિલક્ષાણિ પ્રાપયામાસ તાં પુરીમ્ ॥
વૈશાખધર્મમાહાત્મ્યાત્ક્ષણાત્સર્વે ચ ભૂભૃતઃ

કરદા ભગ્નસંકલ્પાઃ પાદાક્રાંતા બભૂવિરે ॥
સુભિક્ષમતુલં ચાસીત્પાંચાલવિષયેષુ ચ

એકચ્છત્રમભૂદ્રાજ્યં પ્રસાદાન્મધુઘાતિનઃ ॥
પુત્રાઃ પંચાઽપિ તસ્યાસઞ્ચ્છૌર્ય્યૌદાર્યગુણાન્વિતાઃ ॥

ધૃષ્ટકીર્તિર્ધૃષ્ટકેતુર્ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તથાઽપરે ॥
વિજયશ્ચિત્રકેતુશ્ચ મયૂરધ્વજસન્નિભાઃ

અનુરક્તાઃ પ્રજાશ્ચાસન્ધર્મેણ પ્રતિપાલિતાઃ ॥
વૈશાખસ્ય પ્રતાપેન પ્રત્યયસ્તત્ક્ષણાદભૂત્

પુનશ્ચકાર તાન્ધર્માન્પાંચાલનગરીશ્વરઃ ॥
અકામુકેન ચિત્તેન પ્રીતયે મધુઘાતિનઃ

ધર્મેણાનેન સંતુષ્ટો ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥
અક્ષયાયાં તૃતીયાયાં પ્રત્યક્ષઃ સમજાયત

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો ભૂત્વા પરમાત્માનમચ્યુતમ્ ॥
નારાયણં ચતુર્બાહું શંખચકગદાધરમ્

પીતાંબરધરં દેવં વનમાલાવિભૂષિતમ્ ॥
સલક્ષ્મીકં સાનુગં ચ ગરુડોપરિ સંસ્થિતમ્

નિરીક્ષ્ય દુઃસહં તેજઃ સદ્યો મીલિતલોચનઃ ॥
ઉત્પતન્સંપતન્હર્ષાન્મત્તોન્મત્ત ઇવ ભ્રમન્ ॥

પુલકાંકિતસર્વાંગો ગલદ્વાષ્પાકુલેક્ષણઃ ॥
તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા પ્રાંજલિઃ પ્રણતો ભુવિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહા પુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસ માહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે પાંચાલદેશાધિપતેર્જયપ્રાપ્તિ દરિદ્રનાશવર્ણનં નામ પંચદશોઽધ્યાયઃ