સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.15-4

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
વિચાર્ય્યાઽહં વેદાન્મુહુરુપગતો નિશ્ચયમિમં રમારામે ભક્તિસ્ત્વયિ દૃઢતરા યર્હ્યસુભૃતામ્ ॥
ભવેત્તર્હ્યેવૈષાં ક્ષયવિરહિતા ભોગનિકરાસ્તથા સ્યુર્લોકા વૈ પરમપુરુષાત્યંતિકગતિઃ ॥

અજાનન્તસ્ત્વિત્થં ભૃતરજતમસ્કાનપિ હરે ભજન્ત્યસ્માન્દેવાન્બહુવિધતપોર્ચ્ચાસરણિભિઃ ॥
ત એવોક્તા મૂઢાઃ ક્ષયરહિતસૌખ્યં ન કુહચિલ્લભન્તેઽતસ્ત્વાં વૈ નિજહૃદિ દધે કેશવમહમ્

શંકર ઉવાચ ॥
ત્રયી સાંખ્યવેદાંતયોગાઃ પુરાણં તથા પઞ્ચરાત્રં પ્રભો ધર્મશાસ્ત્રમ્ ॥
તવૈવાતિમાહાત્મ્યમેકસ્ય નિત્યં પ્રકારૈરનેકૈર્હિ ગાયંતિ ભક્ત્યા

ત્વદેવેશ શાસ્ત્રાણિ ચૈતાનિ ભૂમ્નો બભૂવુસ્ત્વદેકાશ્રયાણ્યાદિકલ્પે॥
રમાસેવ્યપાદામ્બુજં શાસ્ત્રયોનિં તમાદ્યં ભવન્તં ભજે વાસુદેવમ્

ધર્મ ઉવાચ ॥
કથા ત્વદીયા ભવપાશમોચની સુધૈવ તાપત્રયતપ્તદેહિનામ્ ॥
અનેકજન્માઘચયાપહારિણી તનોતિ ભક્તિં વયુનં તવાઞ્જસા

સદૈવ સા કર્ણપથેન હૃદ્દરી વિશત્વનન્તાભિધ સમ્મુખોદ્ગતા ॥
મમ ત્વદન્યા હરતાચ્ચ વાસના દયાબ્ધયે તે પ્રભવિષ્ણવે નમઃ

પ્રજાપતય ઊચુઃ ॥
ધન્યા એતે કલ્પવૃક્ષા યદીયાં છાયામેતામાશ્રિતસ્ત્વં સહશ્રીઃ ॥
ધન્યઃ કર્તા મણ્ડપસ્યાસ્ય તે વૈ ધન્યૈષા ભૂર્યત્ર પીઠં તવેશ

ધન્યો લોકે નૂનમેષોમ્બુરાશિઃ સાક્ષાત્તુભ્યં યેન દત્તા સ્વકન્યા ॥
ધન્યાશ્ચૈતે ત્વાં વયં વીક્ષમાણા ધન્યેશાનં શ્રીપતિં ત્વાં નતાઃ સ્મઃ

મનવ ઊચુઃ ॥
ધર્મઃ ખલુ સ હિ પરમો ધર્મેભ્યો માધવ સકલેભ્યોપિ ॥
ભક્તિર્ભવતિ યતો વૈ ધર્મભુવિ ત્વયિ હિ નિરવદ્યા

ધર્માત્માનં ભગવન્ધર્મધુરીણં ચ ધર્મપાતારમ્ ॥
સર્વાતિપ્રિયધર્મં નુમસ્ત્વાં ધર્મસંભૂતિમ્

ઋષય ઊચુઃ ॥
ભક્ત્યા હીનસ્ત્વદ્વિમુખો વયુનાર્થી શ્રામ્યન્ભૂયોપ્યસ્ય ન સિદ્ધિં સમુપૈતિ ॥
તર્હ્યાસક્તઃ કર્મણિ કામ્યે તુ કુતોસૌ સૌખ્યં યાયાદક્ષયમાનન્દમહાબ્ધે

ભક્ત્યા નિત્યં ત્વામત એવ વયં વૈ શ્રદ્ધાયુક્તા ધર્મતપોનિગમાદ્યૈઃ ॥
માયાતીતં કાલનિયન્તારમુદારં ધ્યાયામઃ શ્રીકાન્તપરાત્પરમેકમ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥
ભગવન્નુરુદુઃખિતા વયં નનુ દુર્વાસસ એવ હેલનાત્ ॥
ન ભવન્તમૃતેઽવિતું હિ નો વિધિરુદ્રપ્રમુખા ઇમેઽશકન્

વિગતાખિલસંપદો નિરન્નાઃ સમભાવં ભુવિ પામરૈરુપેતાઃ ॥
ભવતૈવ વયં હૃતાપદઃ સ્મઃ સપદિ શ્રીહરયે નમોસ્તુ તુભ્યમ્

અગ્નિરુવાચ ॥
ગીર્વાણદાનવનરાદ્યુપજીવનાન્નં યન્નિર્મિતં હિ ભવતૈવ તતો બુધાસ્તુ ॥
યજ્ઞેષુ તેન યજનં તવ કુર્વતેઽથો ત્વચ્છેષમન્યદિવિષદ્ભ્ય ઉપાનયન્તિ

કામ્યેષુ કર્મસુ રતા અપિ યાજ્ઞિકાસ્તે તત્કર્મબન્ધનત આશુ વિમુચ્ય યાન્તિ ॥
બ્રાહ્મીં ગતિં તદિતરે તુ ભવન્તિ ચૌરાઃ શ્રીયજ્ઞપૂરુષમહં પ્રણમામિ તં ત્વામ્

મરુત ઊચુઃ ॥
ભક્તા એકાન્તિકાસ્તેઽક્ષરપરમપદે સેવયા તે તુ હીનં વાસૈશ્વર્યાદિ નેચ્છન્ત્યતિશયિતસુખં નાપિ કૈવલ્યમોક્ષમ્ ॥
તદ્યુક્તં ત્વાત્મનોપિ શ્વપચકુલજનુર્માનયન્ત્યુત્તમં વૈ તં ત્વામેકાન્તધર્માશ્રયણમુપગતાઃ શ્રીમહાપૂરુષં સ્મઃ

સિદ્ધા ઊચુઃ ॥
નૈકબ્રહ્માણ્ડસર્ગાદિકારણં ત્વામકારણમ્ ॥
તત્સ્થં તદ્વ્યતિરિક્તં ચ નિયન્તારં નમામહે॥

રુદ્રા ઊચુઃ ॥ માયાયાઃ સર્વમોહિન્યા મોહનં મોહવર્જિતમ્ ॥
મહાકાલસ્યાપિ કાલં ત્વાં નમઃ પુરુષોત્તમમ્

આદિત્યા ઊચુઃ ॥
પ્રકાશિતા યેન વયં જગન્તિ પ્રકાશયામો ભવતા રમેશ ॥
સ્વયંપ્રકાશં તમુરુપ્રકાશં પ્રકાશમૂર્ત્તિં પ્રણતા ભવન્તમ્

સાધ્યા ઊચુઃ ॥
શાસ્તા નૃપાણાં ચ મહોરગાણાં દૈત્યાધિપાનાં ચ સુરાધિપાનામ્ ॥
ત્વં વૈ મનૂનાં ચ પ્રજાપતીનાં રાજાધિરાજાય નમોસ્તુ તુભ્યમ્ ॥

વસવ ઊચુઃ ॥
ભવતિ ભુવિ યદાયદાઽસુરાંશૈઃ પ્રથિતસનાતનધર્મધાર્મિકાણામ્ ॥
કદનમુરુ તદાતદા સ્વયં તે હ્યવતરતે પ્રણમામ ધર્મગોપ્ત્રે

ચારણા ઊચુઃ ॥
ચરિત્રં શુભં તે ધૃતાનેકમૂર્ત્તેઃ પ્રબન્ધૈરનેકૈર્હિ ગાયન્તિ ભક્તાઃ ॥
યદુ શ્રોતૃવક્તૄન્પુનાત્યેવ સદ્યો વયં તં નતાઃ પુણ્યકીર્ત્તિં ભવન્તમ્

ગન્ધર્વાપ્સરસ ઊચુઃ ॥
યે કથાસ્તે વિહાયાન્યગાથાઃ પ્રભો કીર્ત્તયન્તેઽથ શૃણ્વન્તિ વા તે જનાઃ ॥
દુઃખિતાઃ સ્યુશ્ચ સંસારપાશૈઃ સિતાસ્તં નતાઃ સ્મઃ શરણ્યં ભવન્તં વયમ્

સમુદ્ર ઉવાચ ॥
અજિત તવાઽથ તાવકજનસ્ય મુદાઽલ્પમપિ દ્રવિણ જલાન્નવસ્ત્રનમનાન્યતમેન સકૃત્ ॥
ચરતિ હ સેવનં સ પદવીં મહતીં મહતાં વ્રજતિ જનોલ્પકોપિ તમહં પ્રણતઃ કરુણમ્

પાર્ષદા ઊચુઃ ॥
પિતરો ત્વમસિ સ્વજનસ્ત્વમસિ ત્વમસીષ્ટગુરુઃ સુહૃદાત્મપતિઃ ॥
ત્વમસીશ્વર એવ ચ નઃ પરમસ્ત્વમસિ દ્રવિણં સકલં ત્વમસિ ॥

મૂર્ત્તિરુવાચ ॥
યત્સંબન્ધત એવ યાન્તિ પદવીમુચ્ચાં મહદ્ભિર્ન્નુતાં સ્ત્રીશૂદ્રાસુરનીચપક્ષિપશવઃ પાપાત્મજીવા અપિ ॥
યદ્ધીના વિબુધેશ્વરા અપિ ભવન્ત્યર્ચ્ચોજ્ઝિતાસ્તત્ક્ષણં ગોલોકાધિપતિં તમેવ હૃદયે નિત્યં ભજે ત્વામહમ્

સાવિત્ર્યુવાચ ॥
ત્વં સર્ગકાલે પ્રકૃતિં ચ પૂરુષં દૃષ્ટ્યા સ્વયોત્થાપ્ય તતસ્તદાત્મના ॥
તત્ત્વાનિ સૃષ્ટ્વા મહદાદિમાનિતૈર્ન્નૈકાન્વિરાજો બહુધા સસર્જિથ

વૈરાજરૂપેણ જગદ્વિધાતૃતાં સ્વીકૃત્ય દેવાસુરમાનુષોરગાન્ ॥
ત્વં સ્થાવરં જંગમમીશ નિર્મમે ત્વામાદિકર્તારમુપાશ્રિતાસ્મ્યહમ્ ॥

દુર્ગોવાચ ॥
પ્રિયતયાઽધિકયા હૃદિ ચિન્તનં વિદધતે તવ યે ભુવિ તે વિભો ॥
ન પરમેષ્ઠિસુખં ન દિવઃ સુખં ન કમયન્તિ ધરૈકનરેશતામ્

પ્રસભમર્પિતમપ્યતુલં ત્વયા સુખમિદં સમવાપ્ય ચ તત્ર તે ॥
તદપહાય ન શક્તિકૃતઃ ક્ષણં તમુ નમામિ ચ સાત્વતનાયકમ્

નદ્ય ઊચુઃ ॥
વરદ નમનમાત્રં નામસંકીર્તનં વા વિદધતિ તવ યે વૈ જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતો વા ॥
જનિમૃતિયમભીતેસ્તાનપિ ત્રાયમાણં નરસખમુપયાતાઃ સ્મોઽદ્ય નારાયણં ત્વામ્

દેવપત્ન્ય ઊચુઃ ॥
ભુવિ ધૃતાકૃતેર્જન્મ મઙ્ગલં ચરિતમદ્ભુતં લોકપાવનમ્ ॥
ભવતિ નિર્ગુણં સર્વમેવ તે ભવસિ નિર્ગુણબ્રહ્મ યત્પરમ્

તવ સમાશ્રયાત્તામસા જના અપિ ચ રાજસાઃ સાત્ત્વિકાશ્ચ યે ॥
નનુ ભવન્તિ તે નિર્ગુણાસ્તતો વયમુપાસ્મહે ત્વાં હિ નિર્ગુણમ્

ઋષિપત્ન્ય ઊચુઃ ॥
આર્તાનામુરુવૃજિનૈસ્ત્રિધા ચ તાપૈઃ સર્વાપત્પ્રશમનમેકમેવ વિષ્ણોઃ ॥
પાદાબ્જં તવ ભવતીતિ તદ્વયં વૈ પ્રાપ્તાઃ સ્મઃ શરણમનન્ત દેવદેવ

પૃથિવ્યુવાચ ॥
પૂર્ણશારદસુધાકરાનનં શારદાબ્જદલદીર્ઘલોચનમ્ ॥
શ્રીવિયોગબહુધાર્તિમોચનં વાઽસુદેવમહમેકમાશ્રયે

સરસ્વત્યુવાચ ॥
નયને મમાચ્યુત તવાતિસુન્દરે મુખશીતરોચિષિ ચકોરતાં ગતે ॥
ન હિ ગચ્છતોઽન્યત ઇતીયમેવ મે હૃદિ મૂર્તિરસ્તુ સતતં નહીતરા

સ્કન્દ ઉવાચ ॥
ઇતિ સ્તુતોઽખિલૈર્દેવૈઃ સોભિનન્દ્ય દૃશૈવ તાન્ ॥
પ્રાહ શ્રિયં શુભે પશ્ય દેવાદીંસ્ત્વમિમાનિતિ

તતઃ સમીક્ષિતાઃ પ્રીત્યા તયા મધુરયા દૃશા ॥
ત્રિલોકીવાસિનઃ સર્વે ઋદ્ધા આસન્યથા પુરા

લેભિરે સ્વસ્વઋદ્ધિં તે ગૃહિણસ્ત્યાગિનોપિ ચ ॥
ધર્માદયશ્ચ સાનન્દં પ્રચરન્તિ સ્મ પૂર્વવત્

તસ્યાઃ શ્રિયશ્ચ ભગવાન્દદૌ સ્થાનમુરઃ સ્વકમ્ ॥
તત્ર સ્થિત્વૈવ સા વ્યાપત્ત્રૈલોક્યં સંપદાત્મના

તતો રત્નાકરઃ સ્વસ્માચ્છ્રીજનેરનુભાવતઃ ॥
બભૂવાન્વર્થસંજ્ઞો વૈ સંપૂર્ણક્ષયરત્નવાન્

ચતુર્વિધૈર્બહુરસૈઃ સદન્નૈરમૃતોપમૈઃ ॥
સર્વાન્સમાગતાંસ્તત્ર તર્પયામાસ સાદરમ્

અનર્ઘ્યાણિ ચ વસ્ત્રાણિ રત્નભૂષાઃ પરિચ્છદાન્ ॥
દેવાદિભ્યો દદૌ પ્રીત્યા સર્વેભ્યોપિ પૃથક્પૃથક્

જામાતુસ્તુષ્ટયે સ્વસ્ય તદીયેભ્યસ્તદામ્બુધેઃ ॥
નાસીત્કિમપ્યદેયં વૈ ઘનવદ્ધનવર્ષિણઃ

ભગવાનપિ તદ્દત્તં યૌતકં ચ ધનં બહુ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાયૈવ શ્રિયા સહ તિરોદધે

લક્ષ્મીનારાયણાભ્યાં તે ભૃશમાનન્દિતાઃ સુરાઃ ॥
ઇન્દ્રાદયો દિવં જગ્મુઃ સ્વંસ્વં ધામાઽપરે યયુઃ

અધિકારં ચ સંપ્રાપ્ય યથાપૂર્વં નિજંનિજમ્ ॥
સર્વેપિ સુખિનો જાતાઃ પ્રસાદાત્કમલાપતેઃ

મન્દરં ચ ગિરિં તાર્ક્ષ્યઃ પુનર્ભગવદાજ્ઞયા ॥
સ્વસ્થાનં સમુપાનીય સ્થાપયામાસ લીલયા

એવમિન્દ્રેણ બ્રહ્મર્ષે નષ્ટા બ્રાહ્મણશાપતઃ ॥
ઉપલબ્ધા પુનઃ સંપન્નારાયણપ્રસાદતઃ

ય એતાં શૃણુયાત્પુણ્યાં કથાં ભગવતો મુને ॥
કીર્તયેત્પ્રયતો વાપિ સંપદં પ્રાપ્નુતો હિ તૌ

ગૃહિણાં ધનસિદ્ધિઃ સ્યાત્ત્યાગિનાં ચ યથેપ્સિતા ॥
ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાદેર્ભવેત્સિદ્ધિરનેન વૈ

ઇતિ તે કથિતં બ્રહ્મન્યથેન્દ્રઃ પ્રાપ સંપદમ્ ॥
નારદોપિ યથા શ્વેતં દ્વીપં સ ગતવાનૃષિઃ ॥
તત્તે સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકેન ચૈતસા

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યે લક્ષ્મીનારાયણસ્તુતિનિરૂપણં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ