સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.14-2

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
રથમારુહ્ય તૌ યાતૌ યદા નારદપાર્થિવૌ ॥
ક્વ યાતૌ ચક્રતુઃ કિં વા તન્નો વદ મહામુને

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
સાર્દ્ધં ચ વિદ્યાપતિના પુરોહિતકનીયસા ॥
ક્ષેત્રાંતે નીલકણ્ઠસ્ય સમીપમુપજગ્મતુઃ

દુર્નિમિત્તમભૂન્માર્ગે વ્રજતોઽસ્ય મહીક્ષિતઃ ॥
વામાક્ષિભુજયોઃ સ્પન્દઃ સ્ફુરણં ચ મુહુર્મુહુઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા નૃપશાર્દૂલો વિષાદમુપસેદિવાન્ ॥
પપ્રચ્છ કારણં ચાસ્ય સર્વજ્ઞાનનિધિં મુનિમ્

અવ્યાહતં મે સામ્રાજ્યં પ્રાપ્તં ક્ષેત્રોત્તમં ત્વિદમ્ ॥
દર્શનાર્થં માધવસ્ય યાત્રેયં તુ શુભાવહા

અકાર્યં મે ભવેદદ્ય કિં મુને બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ ॥
સ્પન્દતે વામનેત્રં તુ સ્ફુરતે ચ ભુજોઽસકૃત્

તચ્છ્રુત્વા નારદઃ પ્રાહ ભાવિ કાર્યં ચ સૂચયન્ ॥
શ્રાવયન્કુશલં વાક્યં યદુક્તં પદ્મયોનિના

નારદ ઉવાચ ॥ ॥
મા ભૂદ્વિષાદસ્તે ભૂપ સવિઘ્નં પ્રાયશઃ શુભમ્ ॥
વિઘ્નાંતે ચ શુભં પુંસાં પુનર્ભાગ્યવતાં નૃપ

સત્યં ત્વં સાર્વભૌમોઽસિ ક્ષેત્રં વિષ્ણોર્વપુસ્ત્વિદમ્ ॥
યાત્રા તેઽત્ર યદર્થેયં સોzઽતર્દ્ધાનમુપાગમત્

એષ વિદ્યાપતિર્વિપ્રો દિને યસ્મિન્દદર્શ તમ્ ॥
સાયંકાલે તતોઽન્યેદ્યુઃ સ્વર્ણવાલુકયા વૃતઃ ॥
યયૌ પાતાલનિલયં મર્ત્યલોકે સુદુર્લભઃ

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા ઘોરવચનં વવ્રપાતસમં નૃપઃ ॥
પપાત ધરણીપૃષ્ઠે નિઃસંજ્ઞઃ સ દ્વિજોત્તમાઃ

તં તથા પતિતં દૃષ્ટ્વા પુરોહિતપુરોગમાઃ ॥
સ્નિગ્ધાઃ સખાયઃ સર્વે તે હાહાકારમુપાદ્રવન્

કર્પૂરશીતલં વારિ મુખે સિક્ત્વા પુનઃપુનઃ ॥
ચન્દનાગુરુકર્પૂરૈઃ સર્વાંગં લિલિપુશ્ચ તે

ચામરૈસ્તાલવૃંતૈશ્ચ વીજયામાસુરાશુ તમ્ ॥
નારદોઽપિ ચ સંભ્રાંતો ધારયન્યોગધારણામ્

પ્રાણાનરરક્ષન્નરપતેર્જાનંસ્તત્ર શુભાયતિમ્ ॥
સોઽપિ રાજા ચિરાત્સંજ્ઞાં લેભે યત્નૈરનુત્તમૈઃ

ઉત્થાય પાદયોર્વિપ્રા નારદસ્યાપતત્પુનઃ ॥
કિમકાર્ષં મુને પાપં કસ્મિઞ્જન્માંતરે દૃઢમ્

યસ્ય પાકદશાયાં વૈ દુઃખમાસીત્સુદારુણમ્ ॥
કર્મણા મનસા વાચા નો દ્વિજાનાં ગવામપિ ॥
અપરાધઃ કૃતઃ કશ્ચિત્સ્વપ્નેઽપિ મુનિપુંગવ

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં કર્મ યત્પરિકીર્તિતમ્ ॥
રાજ્ઞસ્તન્મુનિશાર્દૂલ ન ત્યક્તં વૈ મયા ક્વચિત્

દેવતાતિથિભૃત્યાનાં પિતૄણાં ચ મહામુને ॥
તથાશ્રિતાનાં બંધૂનાં નાપમાનઃ કૃતો મયા

પંચાશદપરાધા યે વિષ્ણોર્વૈષ્ણવપુંગવ ॥
ત્યક્તાઃ પ્રયત્નાત્તે સર્વે ક્રુદ્ધા ઇવ મહોરગાઃ

કિં ભાગ્યં ચરિતં તેન પુરોહિતકનીયસા ॥
યચ્ચર્મચક્ષુષા દૃષ્ટો ભગવાન્નીલમાધવઃ

કિમર્થં રાજ્યવિભ્રંશો જાનતૈષ ન્વયા કૃતઃ ॥
યાત્રાસમય એવૈતત્કથં વા ન પ્રકીર્તિતમ્

કિમર્થં વા શ્રોત્રિયાણાં સ્થાનભ્રંશો મયા કૃતઃ ॥
કથમેતૈઃ પરિત્યક્તાશ્ચિરાત્સંસ્કૃતભૂમયઃ

આવંશભૂતેર્વૃત્તિર્યા પ્રજાભિઃ પરિપાલિતા ॥
મદર્થં સા પરિત્યક્તા જીવિષ્યંતિ કથં નુ તાઃ

પ્રાણાન્ન ધારયિષ્યામિ ન દ્રક્ષ્યામિ યદા હરિમ્ ॥
એષ મે નિશ્ચયો બ્રહ્મન્મયિ નષ્ટે કુતઃ પ્રજાઃ ॥

મુને સદા સકરુણસ્ત્વં માં શાસ્તિ શુભાશુભમ્ ॥
સાંપ્રતં મત્સુતં નીત્વા માલવેષ્વભિષેચય

સ પાલયતુ ન્યાયેન ન શોચંતુ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥
રાજાનો યે સમાયાતાસ્તે સર્વં મન્નિદેશતઃ

મત્સૂનોર્માલવેશસ્ય પ્રયાંતુ વચને સ્થિતાઃ ॥
પ્રાયોપવેશવિધિના ચિંતયન્નીલમાધવમ્

આયુઃશેષં કરિષ્યામિ સફલં ક્ષેત્રસંસ્થિતઃ

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
વિલપંતમિન્દ્રુમ્નં રાજાનં બ્રહ્મણઃ સુતઃ ॥
ઉત્થાપ્ય પ્રશ્રયગિરા સાંત્વયન્નિદમબ્રવીત્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
રાજન્પંડિતમૂર્દ્ધન્યો વૈષ્ણવો ધૈયસાગરઃ ॥
શ્રેયઃ સવિઘ્નં સતતં કથં વા નાવધારયેઃ

ઇદં તુ પરમં શ્રેયઃ પુંસો જન્મશતાર્જિતમ્ ॥
શરીરધારિણં પશ્યેચ્ચર્મચક્ષુર્ગદાધરમ્

નિરંકુશા હરેર્લીલા કેન વાપ્યવધાર્યતે ॥
જીવન્મુક્તોઽપ્યહં રાજંસ્તલ્લીલાં નાતિવર્તયે

કિયતા વંચિતો નાહં દૃઢભક્તોઽન્તિકસ્થિતઃ ॥
દુરત્યયા તસ્ય માયા બહુજન્મશતૈરપિ

અનન્તા તસ્ય માયેયં દુર્જ્ઞેયા પદ્મયોનિના ॥
નાભિપદ્માસ્થિતેનાપિ નિત્યં ચ સ્તુતિશાલિના

સ્વભાવ એવં કથિતસ્તસ્ય માયાવિનો નૃપ ॥
વિશેષં કથયામ્યેવં ત્વં તુ ભાગ્યવતાં વરઃ

તિસ્રોઽપિ મૂર્તયસ્તસ્ય ત્વદનુગ્રહબુદ્ધયઃ ॥
ચરાચરાણાં સ્રષ્ટા યઃ સાક્ષાલ્લોકપિતામહઃ ॥
મામુવાચ વ્રજાશુ ત્વમિંદ્રદ્યુમ્નસ્ય ચાંતિકમ્

નીલાચલં પ્રયાત્યેષ દિદૃક્ષુર્નીલમાધવમ્ ॥
અન્તર્દ્ધાનં ગતો હ્યેષ યમેન પ્રાર્થિતો વિભુઃ

ન તત્ર શોકઃ કર્તવ્યઃ શક્યતે તત્ર નાન્યથા ॥
વાચ્યો મદ્વચનાદ્રાજા પંચમી મમ સંતતિઃ

તત્કૃતે પરમાત્માનં પ્રસાદ્ય પુરુષોત્તમમ્ ॥
શ્વેતદ્વીપાન્નયિષ્યામિ સહસ્રાંતે મહાક્રતોઃ

ઇન્દ્રદ્યુમ્નઃ સ ઇદાનીં ક્ષેત્રે શ્રીપુરુષોત્તમે ॥
અશ્વમેધસહસ્રૈસ્તુ યજન્વિષ્ણું સ તિષ્ઠતુ

તદંતે દારવતનું વિષ્ણું દ્રક્ષ્યતિ ચક્ષુષા ॥
સોઽવતારો હરેઃ ખ્યાતિં તસ્ય દ્વારા ગમિષ્યતિ

તદા તુ તનવો વિષ્ણોઃ પ્રતિષ્ઠપ્યા મયા ધુવમ્ ॥
પુરા સ્મ મણિમૂર્તિસ્તુ ચતુર્દ્ધાવસ્થિતો હરિઃ

દૃષ્ટ્વા પુરોધસા તસ્ય સાક્ષાદગ્રે નિવેદિતઃ ॥
દિવ્યદારુવપુર્ભૂયશ્ચતુર્દ્ધાવતરિષ્યતિ

તસ્માન્મા વ્યથ રાજેંદ્ર વાંછા તે સફલા ધ્રુવમ્ ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો નિર્વ્યલીકો વસેહ વૈ

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
સાંત્વયિત્વા નિનાયેત્થં રાજાનં નારદસ્તદા ॥
વિશ્વાસપદવીં વિપ્રાઃ પુનર્વાક્યમુવાચ હ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
શંખાકૃતેઃ ક્ષેત્રવરસ્ય ચાગ્રે યો નીલકણ્ઠઃ ખલુ દુર્ગયાઽઽસ્તે ॥
યામો વયં તત્ર ચ વાજિમેધક્રતૂપયોગ્યા સુસમા સ્થલી સા

તસ્યાં વિનિર્માય સહસ્રવર્ષસ્થિરાં સુશાલાં હયમેધનાય ॥
નીલાદ્રિવાસસ્ય નૃસિંહમૂર્તિં દૃષ્ટ્વા કૃતાર્થં વિરચય્ય જન્મ

તસ્યૈવ મૂર્તિં પ્રતિયાતનાં તે નિત્યાર્ચનીયાં તવ પૂજનીયામ્ ॥
પ્રત્યક્પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમસ્તવિઘ્નવિનાશહેતોઃ ફલબૃંહણાય

આરપ્સ્યામઃ ક્રતુવરં મુનિવર્યૈર્યથોચિતમ્ ॥
વિલમ્બોઽત્ર ન હિ શ્રેયાનિતિ પૈતામહં વચઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ