સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.14

॥ પૃથુરુવાચ ॥ ॥
યત્ત્વયા કથિતં બ્રહ્મન્વ્રતમૂર્જસ્ય વિસ્તરાત્ ॥
તત્ર યા તુલસીમૂલે વિષ્ણોઃ પૂજા ત્વયોદિતા

તેનાઽહં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ માહાત્મ્યં તુલસીભવમ્ ॥
કથં સાઽતિપ્રિયા તસ્ય દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

કથમેષા સમુત્પન્ના કસ્મિન્સ્થાને ચ નારદ ॥
એવં બ્રૂહિ સમાસેન સર્વજ્ઞોઽસિ મતો મમ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ રાજન્નવહિતો માહાત્મ્યં તુલસીભવમ્ ॥
સેતિહાસં પુરાવૃત્તં તત્સર્વં કથયામિ તે

પુરા શક્રઃ શિવં દ્રષ્ટુમગાત્કૈલાસપર્વતમ્ ॥
સર્વદેવૈઃ પરિવૃતો હ્યપ્સરોગણસેવિતઃ

યાવદ્ગતઃ શિવગૃહં તાવત્તત્ર સ દૃષ્ટવાન્ ॥
પુરુષં ભીમકર્માણં દંષ્ટ્રાઽઽનનવિભીષણમ્

સ પૃષ્ટસ્તેન કસ્ત્વં ભોઃ ક્વ ગતો જગદીશ્વરઃ ॥
એવં પુનઃ પુનઃ પૃષ્ટઃ સ તદા નોક્તવાન્નૃપ

તતઃ કુદ્ધો વજ્રપાણિસ્તં નિર્ભર્ત્સ્ય વચોઽબ્રવીત્ ॥
રે મયા પૃચ્છયમાનોઽપિ નોત્તરં દત્તવાનસિ

અતસ્ત્વાં હન્મિ વજ્રેણ કસ્તે ત્રાતાઽસ્તિ દુર્મતે ॥
ઇત્યુદીર્ય તતો વજ્રી વજ્રેણાઽભ્યહનદ્દૃઢમ્

તેનાસ્ય કણ્ઠો નીલત્વમગાદ્વજ્રં ચ ભસ્મતામ્ ॥
તતો રુદ્રઃ પ્રજજ્વાલ તેજસા પ્રદહન્નિવ

દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસ્તૂર્ણં કૃતાંજલિપુટોઽભવત્ ॥
ઇન્દ્રં ચ દંડવદ્ભૂમૌ કૃત્વા સ્તોતું પ્રચક્રમે

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
નમો દેવાધિપતયે ત્ર્યંબકાય કપર્દિને ॥
ત્રિપુરઘ્નાય શર્વાય નમોઽધંકનિષૂદિને

વિરૂપાયાઽતિરૂપાય બહુરૂપાય શંભવે ॥
યજ્ઞવિધ્વંસકર્ત્રે ચ યજ્ઞાનાં ફલદાયિને

કાલાંતકાય કાલાય કાલભોગિધરાય ચ ॥
નમો બ્રહ્મશિરોહંત્રે બ્રાહ્મણાય નમો નમઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ્તુતસ્તદા શંભુર્ધિષણેન જગાદ તમ્ ॥
સંહરન્નયનજ્વાલાં ત્રિલોકીદહન ક્ષમામ્

વરં વરય ભો બ્રહ્મન્પ્રીતઃ સ્તુત્યાઽનયા તવ ॥
ઇન્દ્રસ્ય જીવદાનેન જીવેતિ ત્વં પ્રથાં વજ્ર

॥ બૃહસ્પતિરુવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવ ત્વં પાહીંદ્રં શરણાગતમ્ ॥
અગ્નિરેષ શમં યાતુ ભાલનેત્રસમુદ્ભવઃ

॥ ॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પુનઃ પ્રવેશમાયાતિ ભાલનેત્રે કથં શિખી ॥
એનં ત્યક્ષ્યામ્યહં દૂરે યથેંદ્રં નૈવ પીડયેત્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તં કરે ધૃત્વા પ્રાક્ષિપલ્લવણાર્ણવે ॥
સોઽપતત્સિંધુગંગાયાઃ સાગરસ્ય ચ સંગમે

તાવત્સ બાલરૂપત્વમગાત્તત્ર રુરોદ ચ ॥
રુદતસ્તસ્ય શબ્દેન પ્રાકંપદ્ધરણી મુહુઃ

સ્વર્ગાદ્યાઃ સત્યલોકાંતાસ્તત્સ્વનાદ્બધિરીકૃતાઃ ॥
શ્રુત્વા બ્રહ્મા યયૌ તત્ર કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ ॥

તાવત્સમુદ્રસ્યોત્સંગે તં બાલં સ દદર્શ હ ॥
દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણમાયાતં સમુદ્રોઽપિ કૃતાંજલિઃ

પ્રણમ્ય શિરસા બાલં તસ્યોત્સંગે ન્યવેશયત્ ॥
ભો બ્રહ્મન્સિંધુગંગાયાં જાતોઽયં મમ પુત્રકઃ ॥
જાતકર્માઽઽદિસંસ્કારાન્કુરુષ્વાઽદ્ય જગદ્ગુરો

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્થં વદતિ પાથોધૌ સ બાલઃ સાગરાત્મજઃ

બ્રહ્માણમગ્રહીત્કૂર્ચે વિધુન્વંસ્તં મુહુર્મુહુઃ ॥
ધુન્વતસ્તસ્ય કૂર્ચે તુ નેત્રાભ્યામગમજ્જલમ્ ॥
કથંચિન્મુક્તકૂર્ચોઽથ બ્રહ્મા પ્રોવાચ સાગરમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નેત્રાભ્યાં વિધૃતં યસ્માદનેનૈતજ્જલં મમ ॥
તસ્માજ્જલંધર ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના ભવિષ્યતિ

અનેનૈવૈષ તરુણઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપારગઃ ॥
અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં વિના રુદ્રં ભવિષ્યતિ

યત એષ સમુદ્ભૂતસ્તત્રૈવાંતં ગમિષ્યતિ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્ત્વા શુક્રમાહૂય રાજ્યે તં ચાભ્યષેચયત્ ॥
આમંત્ર્ય સરિતાં નાથં બ્રહ્માંતર્ધાનમાગમત્

અથ તદ્દર્શનોત્ફુલ્લનયનઃ સાગરસ્તદા ॥
કાલનેમિસુતાં વૃંદાં તદ્ભાર્યાર્થમયાચત

તે કાલનેમિપ્રમુખાસ્તતોઽસુરાસ્તસ્મૈ સુતાં તાં પ્રદદુઃ પ્રહર્ષિતાઃ॥
સ ચાઽપિ તાં પ્રાપ્ય સુહૃદ્વરાં વશાં શશાસ ગાં શુક્રસહાયવાન્બલી

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે જલંધરોત્પત્તિવર્ણનંનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ