સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.13-6

॥ ॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કિમાશ્ચર્યં ત્વયા દૃષ્ટં કિમર્થં ખિદ્યતે ભવાન્ ॥
સદ્ગણેષુ કૃતસ્તાપઃ સ તાપો મરણાંતિકઃ

તસ્યોચ્ચારણમાત્રેણ પ્રાપ્યતે પરમં પદમ્ ॥
ન ગચ્છંતિ હરેર્લોકં કથં ભૂપસ્ય શાસનાત્

એકોઽપિ ગોવિન્દકૃતઃ પ્રણામઃ શતાશ્વમેધાવભૃથેન તુલ્યઃ ॥
યજ્ઞસ્ય કર્ત્તા પુનરેતિ જન્મ હરેઃ પ્રણામો ન પુનર્ભવાય

કુરુક્ષેત્રેણ કિં તસ્ય સરસ્વત્યા ચ કિં તથા ॥
જિહ્વાગ્રે વર્તતે યસ્ય હરિરિત્યક્ષરદ્વયમ્

બ્રાહ્મણઃ શ્વપચીં ભુંજન્વિશેષેણ રજસ્વલામ્ ॥
યદિ વિષ્ણું સ મરણે સ્મરેન્નાપ્નોતિ તત્પદમ્

અભક્ષ્યભક્ષણાજ્જાતં વિહાયાઘસ્ય સંચયમ્ ॥
પ્રયાતિ વિષ્ણુસાયુજ્યં યતો વિષ્ણુપ્રિયા સ્મૃતિઃ

એવં વિષ્ણુપ્રિયો માસો વૈશાખો નામ વૈ યમ ॥
યદ્ધર્મશ્રવણાદેવ મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

યાતીતિ કિમુ વક્તવ્યં તસ્યાનુષ્ઠાનતત્પરઃ ॥
યસ્મિન્સંગીયતે યો હિ પ્રીયતે પુરુષોત્તમઃ

કથં ન યાતિ ચ ગતિં તસ્યાઽનુષ્ઠાનત ત્પરઃ ॥
અસ્માકં જગતાં નાથો જનિતા પુરુષોત્તમઃ

તસ્યેષ્ટાન્માધવે માસિ ધર્માનેતાન્કરોત્વયમ્ ॥
તસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નાત્મા સહાયે સર્વદા સ્થિતઃ

ન તસ્ય ભૂપતેઃ સૌરે સમર્થસ્ત્વં ચ શિક્ષણે ॥
ન વાસુદેવભક્તાનામશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિ ભયં નૈવોપજાયતે

નિયોગી સ્વામિકાર્યેષુ યાવચ્છક્તિ સમીહતે ॥
તાવતા સ કૃતાર્થઃ સ્યાન્નરકાન્નૈવ ગચ્છતિ

કાર્યે શક્તિ વિનિષ્ક્રાન્તે સ્વામિને ચ નિવેદયેત્ ॥
અનૃણસ્તાવતા ભૃત્યો નિયોગી સુખમશ્નુતે

તસ્માન્નિવેદિતાર્થસ્ય ન ઋણં ન ચ પાતકમ્ ॥
યત્ને કૃતે સ્વકર્તવ્યે નાપરાધોસ્તિ દેહિનઃ

તસ્માદશક્યકાર્યેઽસ્મિન્ન વિશોચિતુમર્હસિ

ઇત્યુક્તો બ્રહ્મણા સૌરિઃ પુનરત્યંતખિન્નધીઃ ॥
ઉવાચ દીનયા વાચા ગલદ્વાષ્પાઽઽકુલેક્ષણઃ

પ્રાપ્તં તાત મયા સર્વં ત્વદંઘ્રિભજનેન વૈ ॥
નાઽહં યાસ્યે પુનઃ કર્તું નિયોગં પદ્મસંભવ

પ્રશાસતિ મહાવીર્યે ભૂપેઽસ્મિન્ભૂમિમણ્ડલે ॥
ચાલયિત્વા સ્વધર્માંશ્ચ તમેકં ભૂપતિં વિભો

કૃતકૃત્યોઽસ્મિ તનયો ગયાયાં પિણ્ડદો યથા॥
કૃપાલો તદિદં કાર્યં સાધયસ્વ મમાવ્યયમ્

વિજ્વરસ્તુ તતો ભૂયઃ શાસનં તે કરોમ્યહમ્ ॥
શ્રુત્વા બ્રહ્મા યમેનોક્તં પુનશ્ચિંતાપરાયણઃ ॥

તમુવાચ પુનર્બ્રહ્મા સાંત્વયન્બહુધાપ્યમુમ્ ॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ન નિર્ગ્રાહ્યસ્ત્વયા રાજા વિષ્ણુધર્મપરાયણઃ

યદિ ચ્છલયસે કોપાદ્ગચ્છામો હ્યંતિકં હરેઃ ॥
નિવેદ્ય સકલં તસ્મૈ કર્મ પશ્ચાત્તદીરિતમ્

સ એવ કર્ત્તા લોકસ્ય ધર્મસ્ય પરિપાલકઃ ॥
સ ચ દણ્ડધરોઽસ્માકં શાસ્તા કર્ત્તા નિયામકઃ

ન તદુક્તેઽસ્તિ પ્રત્યુક્તિરસ્માકં વિહિતા વૃષ ॥
ન રાજોક્તેસ્તુ પ્રત્યુક્તિર્દૃશ્યતે ક્વાઽપિ ભૂતલે

ઇત્યાશ્વાસ્ય યમં તેન સાકં ક્ષીરાંબુધિં યયૌ ॥
બ્રહ્મા તુષ્ટાવ ચિન્માત્રં નિર્ગુણં પરમેશ્વરમ્

સાંખ્યયોગૈરદ્વિતીયમેકં તં પુરુષોત્તમમ્ ॥
આવિરાસીત્તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્મણા સંસ્તુતો હરિઃ

પ્રણામં ચક્રતુસ્તસ્મૈ યમો બ્રહ્મા ચ સત્વરમ્ ॥
તાવુવાચ મહાવિષ્ણુર્મેઘગંભીરયા ગિરા ॥

કસ્માદ્યુવામિહાઽઽયાતૌ કિં દુઃખં દનુજૈરભૂત્ ॥
મ્લાનં યમમુખં કસ્માત્કેન વા નતકંધરઃ

એતદ્વદસ્વ મે બ્રહ્મન્નિત્યુક્તશ્ચાહ કંજજઃ ॥
ત્વદ્દાસવર્યે ભૂપાલે ભૂમિં શાસતિ વૈ નરાઃ

વૈશાખધર્મનિરતા યાંતિ તે પરમવ્યયમ્ ॥
તતો યમપુરી શૂન્યા તેન ચાઽતીવદુઃખિતઃ

તેન યુદ્ધં ચકારાઽસૌ હંતું દંડમથાઽદદે ॥
ત્વચ્ચક્રેણ પરાભૂતો યયાવદ્ય મમાન્તિકમ્

ન ચ શક્તો વયં દંડં ત્વદ્ભક્તાનાં મહાત્મનામ્ ॥
તસ્માત્ત્વામેવ શરણં વયં પ્રાપ્તા મહાવિભો

તસ્માદ્ભૂપં દંડયિત્વા પાલયૈનં યમં સ્વકમ્ ॥
ઇત્યુક્તઃ પ્રહસન્પ્રાહ બ્રહ્માણં યમમેવ ચ

લક્ષ્મીં વાઽપિ પરિત્યક્ષ્યે પ્રાણાન્દેહમથાઽપિ વા ॥
શ્રીવત્સં કૌસ્તુભં માલાં વૈજયંતીમથાઽપિ વા

શ્વેતદ્વીપં ચ વૈકુંઠં ક્ષીરસાગરમેવ ચ॥
શેષં ચ ગરુડં ચૈવ ન ભક્તં ત્યક્તુમુત્સહે

વિસ્સૃજ્ય સકલાન્ભોગાન્મદર્થે ત્યક્તજીવિતાન્ ॥
મદાત્મકાન્મહાભાગાન્કથં તાંસ્ત્યક્તુમુત્સહે

તસ્માત્ત્વદ્દુઃખશમને હ્યુપાયં કલ્પયામ્યહમ્ ॥
તસ્ય ચાયુર્મયા દત્તમયુતં ભૂપતેર્ભુવિ

ગતાન્યષ્ટૌ સહસ્રાણિ તત્રેદાનીં નરાંતક ॥
આયુઃશેષે તેન નીતે મત્સાયુજ્યં ગતેઽપિ ચ

ભવિષ્યતિ તતો રાજા વેનો નામ દુરાત્મવાન્॥
સ લુંપતિ મહાધર્માન્સર્વાનેતાઞ્છ્રુતીરિતાન્

તદા વૈશાખધર્માશ્ચ વિચ્છિન્ના સ્યુર્ન સંશયઃ ॥
સ્વકૃતેનૈવ પાપેન વેનો દગ્ધો ભવિષ્યતિ

પશ્ચાદહં પૃથુર્ભૂત્વા પુનર્ધર્માન્પ્રવર્તયે ॥
તદા જનેષુ પ્રખ્યાતાન્વૈશાખોક્તાન્કરોમ્યહમ્

મદ્ભક્તો મદ્ગતપ્રાણો યસ્તુ વિન્યસ્તસંગ્રહઃ ॥
એકઃ સહસ્રે ભવિતા તસ્ય પ્રખ્યાપયેદ્ધિ તાન્

કશ્ચિદેવ હિ જાનાતુ ધર્માનેતાન્ક્ષિતૌ મમ ॥
તતસ્તે ભવિતા કાર્યં મા વિષીદ નરાંતક

દાપયિષ્યામિ તે ભાગં માસેઽસ્મિન્માધવેઽપિ ચ ॥
નરૈઃ સર્વૈશ્ચ વૈશાખધર્મનિષ્ઠૈર્મહાત્મભિઃ

ભૂપેનાઽપિ ચ કાલેન ખેદં શમય તેન ચ ॥
વીર્યશુલ્કં તુ તે ભાગં શત્રોર્ભુંક્તે બલાધિકાત્

ગૃહ્ણન્ગૃહ્ણન્સ્વકં ભાગં ન ભાગી દુઃખમર્હતિ ॥
ત્વામુદ્દિશ્ય ન કુર્વંતિ પ્રત્યહં યે નરા ભુવિ

સ્નાનં ચાર્ઘ્યં સોદકુંભં દધ્યન્નં ચાંતિમે દિને ॥
વૈશાખે સકલં કર્મ તેષાં ચ વિફલં ભવેત્

તસ્માત્ક્રોધં ત્યજ નૃપે ભાગદે મત્પરાયણે ॥
યે કે ચાઽપિ ચ કુર્વંતિ લોકે તે ભાગદા નરાઃ

વૈશાખોક્તે મહાધર્મે તેષાં વિઘ્નં ચ મા કુરુ ॥
મામેવ યે યજંત્યદ્ધા ત્વાં હિત્વા ધર્મપાલકમ્

મદાજ્ઞયા મહાભાગ તદા દંડં ચ ત્વં કુરુ ॥
નૃપાદ્ભાગં દાપયિતું સુનંદં પ્રેષયામિ ચ

મચ્છાસનાત્સ વૈ ગત્વા ભાગં તે દાપયિષ્યતિ ॥
તિષ્ઠત્યેવં યમે સ્વસ્ય સન્નિધૌ ગરુડાસનઃ

સુનન્દં પ્રેષયામાસ નૃપં બોધયિતું વિભુઃ ॥
સોઽપિ ગત્વા બોધયિત્વા પાર્શ્વં ચ પુનરાગમત્

ઇત્યાશ્વાસ્ય યમં વિષ્ણુસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ॥
યમં સ્વયં સાંત્વયિત્વા સમનુજ્ઞાપ્ય વેગતઃ

અતિવિસ્મયમાપન્નો યયૌ ધામ સહાનુગૈઃ ॥
યમોઽપિ સ્વપુરીં પ્રાયાત્કિંચિત્સંહૃષ્ટમાનસઃ

પશ્ચાદ્વિષ્ણોર્નિદેશેન સુનન્દપરિબોધિતઃ ॥
ભાગદાઃ સકલા લોકા યે વૈશાખપરાયણાઃ

ધર્મરાજં પુરસ્કૃત્ય યે ન કુર્વંતિ માનવાઃ ॥
તેષાં હિ સ્વયમાદત્તે પુણ્યં વૈશાખસંભવમ્

કુર્યાચ્ચ પ્રત્યહં સ્નાનં દદ્યાદર્ઘ્યં યમાય વૈ ॥
વૈશાખે સકલં પુણ્યમન્યથા વિફલં ભવેત્

સોદકુમ્ભં ચ દધ્યન્નં પૌર્ણમાસ્યાં ચ માધવે ॥
ધર્મરાજં સમુદ્દિશ્ય દાતવ્યં પ્રથમં જનૈઃ

પશ્ચાત્પિતૄન્સમુદ્દિશ્ય ગુરુમુદ્દિશ્ય વૈ નરઃ ॥
મધુસૂદનમુદ્દિશ્ય પશ્ચાદ્દેવં જનાર્દનમ્

શીતલોદકદધ્યન્નં તાંબૂલં ચ સદક્ષિણમ્ ॥
સફલં કાંસ્યપાત્રસ્થં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્

દદ્યાચ્ચ પ્રતિમાં દિવ્યાં મધુસૂદનદેવતામ્ ॥
માસધર્મપ્રવક્ત્રે ચ દદ્યાદ્વિપ્રાય સીદતે

તમેવ ધર્મવક્તારં પૂજયેદ્વિભવૈઃ સ્વકૈઃ ॥
ઇત્યાદિષ્ટઃ સુનન્દેન તથા રાજા ચકાર હ

સ નીત્વા ચાયુષઃ શેષં ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિતાન્ ॥
પુત્રપૌત્રાદિભિર્યુક્તો જગામ હરિમંદિરમ્

વૈકુણ્ઠસ્થે નૃપે તસ્મિન્વેનો રાજાઽધમોઽભવત્ ॥
સર્વે ધર્માશ્ચ વૈશાખધર્મા અપિ વિશેષતઃ

દુરાત્મના ચ તેનૈવ લુપ્તા એવ બભૂવિરે ॥
ન પ્રખ્યાતાઃ પુનર્ભૂમૌ ભૂરિશો મોક્ષહેતવઃ

યઃ કશ્ચિન્નૈવ જાનાતિ વૈશાખોક્તાનિમાઞ્ચ્છુભાન્ ॥
બહુજન્માર્જિતે પુણ્યપરિપાક ઉપાગતે ॥

વૈશાખોક્તેષુ ધર્મેષુ મતિરાત્યન્તિકી ભવેત્ ॥
॥ મૈથિલ ઉવાચ ॥ ॥
પૂર્વમન્વંતરસ્થો હિ વેનો રાજા દુરાત્મવાન્

અયં વૈવસ્વતસ્થો હિ રાજા ચેક્ષ્વાકુનંદનઃ ॥
ઇતિ શ્રુતં મયા પૂર્વમિદાનીં ચોચ્યતે ત્વયા

અયં વૈકુણ્ઠગઃ પશ્ચાદ્વેનો રાજા ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્યેતં સંશયં છિંધિ શ્રુતદેવ મહામતે

॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
પુરાણેષુ ચ વૈષમ્યં યુગકલ્પવ્યવસ્થયા ॥
ન ચાપ્રામાણ્યશંકા તે કથાયા વ્યત્યયે ક્વચિત્

ગતે દૈનંદિને કલ્પે યથૈષા શાશ્વતી શુભા ॥
માર્કણ્ડેયેન મે પ્રોક્તા સા ચોક્તા તવ ભૂપતે

તસ્માન્ન ખ્યાતિમાયાન્તિ ધર્મા વૈશાખસંભવાઃ ॥
કશ્ચિદેવ હિ જાનાતિ વિરક્તો વિષ્ણુતત્પરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદાંબરીષસંવાદે યમદુઃખસાંત્વનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ