સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.13-5

॥ અથ ધર્મગુપ્તચરિત્રવર્ણનમ્ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ભૂયોપિ સંપ્રવક્ષ્યામિ સ્વામિતીર્થસ્ય વૈભવમ્ ॥
યુષ્માકમાદરેણાઽહં નૈમિષારણ્યવાસિનઃ

નન્દોનામ મહારાજઃ સોમવંશસમુદ્ભવઃ ॥
ધર્મેણ પાલયામાસ સાગરાન્તાં ધરામિમામ્

તસ્ય પુત્રઃ સમભવદ્ધર્મગુપ્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
રાજ્યરક્ષાધુરં નન્દો નિજપુત્રે નિધાય સઃ

જિતેંદ્રિયો જિતાહારઃ પ્રવિવેશ તપોવનમ્ ॥
તાતે તપોવનં યાતે ધર્મગુપ્તાભિધો નૃપઃ

મેદિનીં પાલયામાસ ધર્મજ્ઞો નીતિતત્પરઃ ॥
ઈજે વહુવિધૈર્યજ્ઞૈર્દેવાનિન્દ્ર પુરોગમાન્

બ્રાહ્મણાનાં દદૌ વિત્તં ક્ષેત્રાણિ ચ બહૂનિ સઃ ॥
સર્વે સ્વધર્મનિરતાસ્તસ્મિન્રાજનિ શાસતિ

કદાચિન્નાભવન્પીડાસ્તસ્મિંશ્ચોરાદિસંભવાઃ ॥
કદાચિદ્ધર્મગુપ્તોઽયમારુહ્ય તુરગોત્તમમ્

વનં વિવેશ વિપ્રેંદ્રા મૃગયારસકૌતુકી ॥
તમાલતાલહિન્તાલકુરવાકુલદિઙ્મુખે

વિચચાર વને તસ્મિન્સિંસહવ્યાઘ્રભયાનકે ॥
મત્તાલિકુલસન્નાદસંમૂર્ચ્છિતદિગન્તરે

પદ્મકલ્હારકુમુદનીલોત્પલવનાકુલે ॥
તટાકે રસસંપૂર્ણે તપસ્વિજનમણ્ડિતે

તસ્મિન્વને સઞ્ચરતો ધર્મગુપ્તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
અભૂદ્વિભાવરી વિપ્રાસ્તમસાવૃતદિઙ્મુખા

રાજાઽપિ પશ્ચિમાં સન્ધ્યામુપાસ્ય વિનયાન્વિતઃ ॥
જજાપ ચ વને તત્ર ગાયત્રીં વેદમાતરમ્

સિંહવ્યાઘ્રાદિભીત્યાસ્મિન્વૃક્ષમેકં સમાશ્રિતે ॥
રાજપુત્રે તદભ્યાશમૃક્ષઃ સિંહભયાર્દિતઃ

અન્વધાવત વૃક્ષં તમેકઃ સિંહો વનેચરઃ ॥
અનુદ્રુતઃ સ સિંહેન ઋક્ષો વૃક્ષમુપારુહત્

આરુહ્ય ઋક્ષો વૃક્ષં તં દદર્શ જગતીપતિમ્ ॥
વૃક્ષસ્થિતં મહાત્માનં મહાબલપરાક્રમમ્

ઉવાચ ભૂપતિં દૃષ્ટ્વા ઋક્ષોયં વનગોચરઃ ॥
મા ભીતિં કુરુ રાજેંદ્ર વત્સ્યાવો રજનીમિહ

મહાસત્ત્વો મહાકાયો મહાદંષ્ટ્રસમાકુલઃ ॥
વૃક્ષમૂલં સમાયાતઃ સિંહોઽયમતિભીષણઃ

રાત્ર્યર્ધં ભજ નિદ્રાં ત્વં રક્ષ્યમાણો મયોદ્યતઃ ॥
તતઃ પ્રસુપ્તં માં રક્ષ શર્વર્યર્ધં મહામતે

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય સુપ્તે નન્દસુતે હરિઃ ॥
પ્રોવાચ ઋક્ષં સુપ્તોઽયં નૃપો મે ત્યજ્યતામિતિ

તં સિંહમબ્રવીદૃક્ષો ધર્મજ્ઞો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ભવાન્ધર્મં ન જાનીતે મૃગરાજ વનેચર

વિશ્વાસઘાતિનાં લોકે મહાકષ્ટં ભવત્યહો ॥
ન હિ મિત્રદ્રુહાં પાપં નશ્યેદ્યજ્ઞાયુતૈરપિ

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં કથઞ્ચિન્નિષ્કૃતિર્ભવેત્ ॥
વિશ્વાસઘાતિનાં પાપં ન નશ્યેજ્જન્મકોટિભિઃ

નાહં મેરું મહાભારં મન્યે પઞ્ચાસ્ય ભૂતલે ॥
મહાભારમિમં મન્યે લોકવિશ્વાસઘાતકમ્

એવમુક્તોઽથ ઋક્ષેણ સિંહસ્તૂષ્ણીં બભૂવ હ ॥
ધર્મગુપ્તે પ્રબુદ્ધે તુ ઋક્ષઃ સુષ્વાપ ભૂરુહે

તતઃ સિંહોઽબ્રવીદ્ભૂપમેનમૃક્ષં ત્યજસ્વ મે ॥
એવમુક્તોઽથ સિંહેન રાજા સુપ્તમશંકિતઃ

સ્વાંકન્યસ્તશિરસ્કં તમૃક્ષં તત્યાજ ભૂતલે ॥
પાત્યમાનસ્તતો રાજ્ઞા સમાલમ્બિતપાદપઃ

ઋક્ષઃ પુણ્યવશાદ્વૃક્ષાન્ન પપાત મહીતલે ॥
સ ઋક્ષો નૃપમભ્યેત્ય કોપાદ્વાક્યમભાષત

કામરૂપધરો રાજન્નહં ભૃગુકુલોદ્ભવઃ ॥
ધ્યાનકાષ્ઠાભિધો નામ્ના ઋક્ષરૂપમધારયમ્

કસ્માદનાગસં સુપ્તમત્યાક્ષીન્માં ભવાન્નૃપ ॥
મચ્છાપાદતિશીઘ્રં ત્વમુન્મત્તશ્ચર ભૂતલે

ઇતિ શપ્ત્વા મુનિર્ભૂપં તતઃ સિંહમભાષત ॥
ન સિંહસ્ત્વં મહાયક્ષઃ કુબેરસચિવઃ પુરા

હિમવદ્ગિરિમાસાદ્ય કદાચિત્તં વધૂસખઃ ॥
અજ્ઞાનાદ્ગૌતમાભ્યાશે વિહારમતનોર્મુદા

ગૌતમોઽપ્યુટજાદ્દૈવાત્સમિદાહરણાય વૈ ॥
નિર્ગતસ્ત્વાં વિવસનં દૃષ્ટ્વા શાપમુદાહરત્

યસ્માન્મમાશ્રમેઽદ્ય ત્વં વિવસ્ત્રઃ સ્થિતવાનસિ ॥
અતઃ સિંહત્વમદ્યૈવ ભવિતા તે ન સંશયઃ

ઇતિ ગૌતમશાપેન સિંહત્વમગમત્પુરા ॥
કુબેરસચિવો યક્ષો ભદ્રનામા ભવાન્પુરા

કુબેરો ધર્મશીલો હિ તદ્ભૃત્યાશ્ચ તથૈવ હિ ॥
અતઃ કિમર્થં ત્વં હંસિ મામૃષિં વનગોચરમ્

એતત્સર્વમહં ધ્યાનાજ્જાનામિ હિ મૃગાધિપ ॥
ઇત્યુક્તો ધ્યાનકાષ્ઠેન ત્યક્ત્વા સિંહત્વમાશુ સઃ ॥

યક્ષરૂપં ગતો દિવ્યં કુબેરસચિવાત્મકમ્ ॥
ધ્યાનકાષ્ઠમસાવાહ પ્રાંજલિઃ પ્રણતો મુનિમ્

અદ્ય જ્ઞાતં મયા સર્વં પૂર્વવૃત્તં મહામુને ॥
ગૌતમઃ શાપકાલે મે શાપાન્તમપિ ચોક્તવાન્

ધ્યાનકાષ્ઠેન સંવાદ ઋક્ષરૂપેણ તે યદા ॥
તદા નિર્ધૂય સિંહત્વં યક્ષરૂપમવાપ્સ્યસિ

ઇતિ મામબ્રવીદ્બ્રહ્મન્ગૌતમો મુનિપુઙ્ગવઃ ॥
અદ્ય સિંહત્વનાશાન્મે જાનામિ ત્વાં મહામુને

ધ્યાનકાષ્ઠાભિધં શુદ્ધં કામરૂપધરં સદા ॥
ઇત્યુક્ત્વા તં પ્રણમ્યાથ ધ્યાનકાષ્ઠં સ યક્ષરાટ્

વિમાનવરમારુહ્ય પ્રયયાવલકાપુરીમ્ ॥
ઉન્મત્તરૂપં તં દૃષ્ટ્વા મન્ત્રિણસ્તુ નૃપોત્તમમ્॥

પિતુઃ સકાશમાનિન્યૂ રેવાતીરે નૃપોત્તમમ્ ॥
તસ્મૈ નિવેદયામાસુર્મતિભ્રંશં સુતસ્ય ચ

જ્ઞાત્વા તુ પુત્રવૃત્તાન્તં પિતા વૈ નંદનસ્તદા

॥ અથ જૈમિનિવાક્યાત્સ્વામિતીર્થસ્નાતસ્ય ધર્મગુપ્તસ્યોન્માદનિવૃત્તિઃ ॥ ॥
પુત્રમાદાય સહસા જૈમિનેરન્તિકં યયૌ ॥
તસ્મૈ નિવેદયામાસ પુત્રવૃત્તાન્તમાદિતઃ

ભગવઞ્જૈમિને પુત્રો મમાદ્યોન્મત્તતાં ગતઃ ॥
અસ્યોન્માદવિનાશાય બ્રૂહ્યુપાયં મહામુને

ઇતિ પૃષ્ટશ્ચિરં દધ્યૌ જૈમિનિર્મુનિપુંગવઃ ॥
ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલં નૃપનન્દનમબ્રવીત્

ધ્યાનકાષ્ઠસ્ય શાપેન હ્યુન્મત્તસ્તે સુતોઽભવત્ ॥
તસ્ય શાપસ્ય મોક્ષાર્થમુપાયં પ્રબ્રવીમિ તે

સુવર્ણમુખરીતીરે વેંકટેનામ પર્વતે ॥
સર્વપાપહરે પુણ્યે નાનાધાતુવિનિર્મિતે

સ્વામિપુષ્કરિણી ચેતિ તીર્થમસ્તિ મહત્તરમ્ ॥
પવિત્રાણાં પવિત્રં હિ મંગલાનાં ચ મંગલમ્

શ્રુતિસિદ્ધં મહાપુણ્યં બ્રહ્મહત્યાદિશોધકમ્ ॥
નીત્વા તત્ર સુતં તેઽદ્ય સ્નાપયસ્વ મહામતે

ઉન્માદસ્તત્ક્ષણાદેવ તસ્ય નશ્યેન્ન સંશયઃ ॥
ઇત્યુક્તસ્તં પ્રણમ્યાસૌ જૈમિનિં મુનિપુંગવમ્

નન્દઃ પુત્રં સમાદાય સ્વામિપુષ્કરિણીં યયૌ ॥
તત્ર ચ સ્નાપયામાસ પુત્રં નિયમપૂર્વકમ્

સ્નાનમાત્રાત્તતઃ સદ્યો નષ્ટોન્માદોઽભવત્સુતઃ ॥
સ્વયં સસ્નૌ સ નન્દોઽપિ સ્વામિપુષ્કરિણીજલે

ઉષિત્વા દિનમેકં તુ સહપુત્રઃ પિતા તદા ॥
સેવિત્વા વેંકટેશં ચ શ્રીનિવાસં કૃપાનિધિમ્

પુત્રમાપૃચ્છ્ય નન્દસ્તં પ્રયયૌ તપસે વનમ્ ॥
ગતે પિતરિ પુત્રોઽપિ ધર્મગુપ્તો નૃપો દ્વિજાઃ

પ્રદદૌ વેંકટેશસ્ય બહુવિત્તાનિ ભક્તિતઃ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં ધાન્યં ક્ષેત્રાણિ ચ દદૌ તદા

પ્રયયૌ મન્ત્રિભિઃ સાર્ધં સ્વાં પુરીં તદનન્તરમ્ ॥
ધર્મેણ પાલયામાસ રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્

પિતૃપૈતામહં વિપ્રા ધર્મગુપ્તોતિધાર્મિકઃ ॥
ઉન્માદૈરપ્યપસ્મારૈર્ગ્રહૈર્દુષ્ટૈશ્ચ યે નરાઃ

ગ્રસ્તા ભવન્તિ વિપ્રેન્દ્રાસ્તેઽપિ ચાત્ર નિમજ્જનાત્ ॥
પુષ્કરિણ્યાં વિમુક્તાઃ સ્યુઃ સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

સ્વામિપુષ્કરિણીં ત્યક્ત્વા તીર્થમન્યદ્વ્રજેત્તુ યઃ ॥
સ્નિગ્ધં સ ગોપયસ્ત્યક્ત્વા સ્નુહીક્ષીરં પ્રયાચતે

સ્વામિતીર્થં સ્વામિતીર્થં સ્વામિતીર્થમિતિ દ્વિજાઃ ॥
ત્રિઃપઠન્તો નરા એવં યત્ર ક્વાપિ જલાશયે

સ્નાંતિ સર્વે નરાસ્તે વૈ યાસ્યન્તિ બ્રહ્મણઃ પદમ્ ॥
એવં વઃ કથિતા વિપ્રા ધર્મગુપ્તકથા શુભા

યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા વિનશ્યતિ ॥

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાલ્યે સ્વામિપુષ્કરિણીમહિમાનુવર્ણનંનામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ