સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.12-3

॥ દેવશર્મોવાચ ॥ ॥ ॥
તવેદૃશી મતિર્જાતા સહસા કેશવોપરિ ॥
એતસ્માન્મે ગતં પાપં પૂર્વજન્મશતોદ્ભવમ્

વિના વ્રતૈર્વિના તીર્થૈર્મુક્તસ્ત્વં પાપકોટિભિઃ ॥
મમાતિથ્યેન ભક્ત્યા ચ જાતં તવ હરેઃ પદમ્

તેન પુણ્યપ્રભાવેણ મતિર્જાતા તવેદૃશી ॥
ધ્યાત્વા સંચિંત્ય મનસા જ્ઞાતં પૂર્વવિચેષ્ટિતમ્

પૂર્વજન્મનિ વિપ્રસ્ત્વમવંત્યાં ધર્મતત્પરઃ ॥
સદાઽધ્યયનશીલશ્ચ સુશીલશ્ચ સદા વ્રતી

એકા તુ દ્વાદશી વિષ્ણોઃ કૃતા ચ દશમીયુતા ॥
તત્પાપસ્ય પ્રભાવેણ સમસ્તં સુકૃતં ગતમ્

સર્વં તદ્વિફલં જાતં યથા શૂદ્રાપતિર્દ્વિજઃ ॥
બહુવર્ષસહસ્રાણિ પ્રાપ્તા નરકયાતનાઃ

તસ્માદેવં ત્વયા પૂર્વં કૃતં દુષ્ટં ચિરં બહુ ॥
કૃતા તુ દશમીમિશ્રા તિથિર્વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ

તેન શૂદ્રો ભવાઞ્જાતઃ પાપે તવ મતિસ્તથા ॥
ધર્મે ન રમતે ચિત્તં દશમીવેધદૂષિતમ્

વિદર્ભનગરે વત્સ અસ્તિ તે પુત્રિકાસુતઃ ॥
કૃતં તેન વિધાનોક્તં હરેરેકાદશીવ્રતમ્

પ્રદત્તં તેન તત્પુણ્યમખણ્ડૈકાશીવ્રતમ્॥
ધર્મોપરિ મતિર્જાતા જાતઃ પાપસ્ય સંક્ષયઃ

તેન પુણ્યપ્રભાવેણ એકાદશ્યા વ્રતેન ચ ॥
દશમીવેધજં પાપં યમેન પરિમાર્જિતમ્

ઇહ જન્મનિ યત્પાપં જન્માયુતકૃતાનિ ચ ॥
માર્જિતાનિ યમેનૈવ પાપાનિ તવ સાંપ્રતમ્

તયોર્વિવદતોરેવં વિષ્વક્સેનઃ સમાગતઃ ॥
વર્ણાવર સ્વાગતં તે તુષ્ટસ્તેહં જનાર્દનઃ

વિપ્રસ્યાઽઽતિથ્યહેતુત્વાજ્જાતઃ પાપસ્ય સંક્ષયઃ ॥
પરદત્તેન પુણ્યેન એકાદશ્યા વ્રતેન ચ

દશમીવેધજં પાપં તવ શૂદ્ર લયં ગતમ્ ॥
વ્રતં કૃત્વા દદૌ પુણ્યં દૌહિત્રસ્તેન તારિતઃ

પત્ન્યા સહ મહાભાગ વૈનતેયં સમારુહ ॥
ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવેન વિમાને સ્થાપિતસ્તદા

સ્વર્ગં તતઃ સપત્નીકઃ શૂદ્રત્વેન નૃપોત્તમ ॥
દેવશર્મા તુ વિપ્રો વૈ તીર્થરાજં યયૌ પુનઃ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્ ॥
અખણ્ડૈકાદશીપુણ્યાત્પ્રાપ્તસ્યાઽઽતિથ્યકારણાત્ ॥
વિષ્ણુભક્તિમતી ભાર્યા રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ॥

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મન્નખણ્ડૈકાદશ્યા વિધિં સમ્યક્સમાદિશ ॥
વિષ્ણોઃ સમ્પ્રીણનાર્થાય પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ

॥ ઋષિરુવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વ નૃપશાર્દૂલ એકાદશ્યા વિધિં શુભમ્ ॥
પુરાઽઽસીદ્ભગવાન્વિષ્ણુર્નારદાય યદુક્તવાન્

તત્તેઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ઉદ્યાપનવિધિં શુભમ્ ॥
માર્ગશીર્ષાદિમાસેષુ દ્વાદશીષુ નરોત્તમ

વ્રતં શુભમિદં કાર્યમખણ્ડૈકાદશીવ્રતમ્ ॥
દશમ્યાં ચૈવ નક્તં ચ એકાદશ્યામુપોષણમ્ ॥

દ્વાદશ્યામેકભુક્તં ચ અખંડા ઇતિ કથ્યતે ॥
દિવસસ્યાષ્ટમે ભાગે મન્દીભૂતે દિવાકરે

તદ્ધિ નક્તં વિજાનીયાન્ન નક્તં નિશિ ભોજનમ્ ॥
કાંસ્યં માંસં મસૂરાંશ્ચ ચણકાન્કોદ્રવાંસ્તથા

શાકં મધુ પરાન્નં ચ પુનર્ભોજનમૈથુને ॥
વિષ્ણુભક્તો નરો વાઽપિ દશમ્યાં દશ વર્જયેત્

દશમ્યા વિધિરુક્તોઽયમેકાદશ્યાસ્તથા શૃણુ ॥
અસકૃજ્જલપાનં ચ હિંસા શૌચમસત્યતા

તાંબૂલં દન્તકાષ્ઠં ચ દિવાશયનમૈથુને ॥
દ્યૂતં ક્રીડા નિશિ સ્વાપઃ પતિતૈઃ સહ ભાષણમ્ ॥
એકાદશ્યાં દશૈતાનિ વિષ્ણુભક્તસ્તુ વર્જયેત્

અદ્ય મે સ્ત્રીસુખં નાસ્તિ ભોજનં નાસ્તિ કેશવ ॥
પ્રીત્યર્થં તવ દેવેશ નિયમસ્તુ દિવાનિશિ

સુપ્તેન્દ્રિયૈસ્તુ વૈક્લવ્યં ભોજનં યચ્ચ મૈથુનમ્ ॥
દન્તાંતરવિલગ્નાન્નં ક્ષમસ્વ પુરુષોત્તમ

ઉપાવૃત્તસ્તુ પાપેભ્યો યસ્તુ વાસો ગુણૈઃ સહ ॥
ઉપવાસઃ સ વિજ્ઞેયો ન શરીરસ્ય શોષણમ્

પૂર્વોક્તાનિ દશૈતાનિ પરાન્નં ચ તથા મધુ ॥
દ્વાદશ્યાં વિષ્ણુભક્તો વૈ વર્જયેન્મર્દનાદિકમ્

અદ્ય મે દ્વાદશી પુણ્યા પવિત્રા પાપનાશિની ॥
પારણં ચ કરિષ્યામિ પ્રસીદ ગરુડધ્વજ

વિષ્ણોઃ સંતોષણાર્થાય યો મયા નિયમઃ કૃતઃ ॥
અદ્યાહં ભોજયિષ્યામિ ત્વત્પ્રસાદાદ્દ્વિજોત્તમમ્

અનેન વિધિના કુર્યાદ્યાવદ્વર્ષં સમાપ્યતે ॥
સંપૂર્ણે તુ તતો વર્ષે કુર્યાદુદ્યાપનં બુધઃ

આદૌ મધ્યે તથા ચાંતે વ્રતસ્યોદ્યાપનં સ્મૃતમ્ ॥
ઉદ્યાપનં ન કુર્યાદ્યઃ કુષ્ઠી ચાંધશ્ચ જાયતે

તસ્માદુદ્યાપનં કુર્યાદ્યથાવિભવસારતઃ ॥
ક્રિયતે શુક્લપક્ષે ચ માસે માર્ગશિરે શુભે

આમંત્ર્ય દ્વાદશમિતાન્બ્રાહ્મણાન્વિધિકોવિદાન્ ॥
ત્રયોદશં સપત્નીકમાચાર્યં વિધિકોવિદમ્

યજમાનઃ શુચિઃ સ્નાત્વા શ્રદ્ધાયુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
પાદશૌચાર્ધવસ્ત્રાદ્યૈરાચાર્યાદીંસ્તતોઽર્ચયેત્

આચાર્યસ્તુ તતઃ કૃત્વા મણ્ડલં વર્ણકૈઃ શુભૈઃ ॥
ચક્રાબ્જં સર્વતોભદ્રં શ્વેતવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતમ્

જલપૂર્ણં ચ કુમ્ભં તુ પઞ્ચરત્નસમન્વિતમ્ ॥
પઞ્ચપલ્લવસંયુક્તં કર્પૂરાગુરુવાસિતમ્

વેષ્ટિતં રક્તવસ્ત્રેણ તામ્રપાત્રેણ સંયુતમ્ ॥
વેષ્ટિતં પુષ્પમાલાભિર્મંડલોપરિ વિન્યસેત્

તસ્યોપરિ ન્યસેદ્દેવં લક્ષ્મીનારાયણં નૃપ ॥
સૌવર્ણી પ્રતિમા કાર્યા એકકર્ષપ્રમાણતઃ

વાહનાઽઽયુધસંયુક્તા પ્રમાણં ચતુરંગુલમ્ ॥
કિંવા શક્ત્યા પ્રકુર્વીત વિત્તશાઠ્યં વિવર્જયેત્

તતઃ સંસ્થાપયેન્મૂર્તિં મંડલે દ્વાદશૈવ હિ ॥
માસાનામધિપઃ પૂજ્યશ્ચાખંડવ્રતહેતવે

મંડલાત્પૂર્વદિગ્ભાગે શંખં સંસ્થાપયેચ્છુભમ્ ॥
ત્વં પુરા સાગરોત્પન્નો વિષ્ણુના વિધૃતઃ કરે ॥
નિર્મિતઃ સર્વદેવૈસ્ત્વં પાંચજન્ય નમોઽસ્તુ તે

તતસ્તુ સ્થંડિલં કાર્યં મંડલાદુત્તરાં દિશમ્ ॥
સંકલ્પ્ય હવનં કાર્યં મન્ત્રૈર્વેદોક્તવૈષ્ણવૈઃ

સ્વસ્થાને સ્થાપયેદ્વિષ્ણું સ્થાપયેચ્ચ હરિં પ્રતિ ॥
પૂજયેત્પુરુષસૂક્તેન મન્ત્રૈઃ પૌરાણિકૈઃ શુભૈઃ

નૈવેદ્યાર્થં ચ વૈ કાર્યા મોદકા બહવોઽપિ ચ ॥
ધૂપદીપોપહારાણિ કૃત્વા નીરાજનં તતઃ

યક્ષકર્દમેન સંપૂજ્ય તતઃ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણામ્ ॥
સ્વસ્તિવાચનકૈર્વિપ્રૈર્નમસ્કારં તતો નૃપ

તતસ્તુ બ્રાહ્મણૈઃ કાર્ય આચાર્યક્રમશો જપઃ ॥
જપશ્ચ પાવમાનીયો મંડલબ્રાહ્મણં મધુ

તેજોઽસિ શુક્રજં વાચં બ્રહ્મસામાદનંતરમ્ ॥
પવિત્રવંતં સૂર્યસ્ય વિષ્ણોર્મહસિ સંહિતામ્

જપાંતે કલશે વિષ્ણું સોપાંગમુપરિ ન્યસેત્ ॥
દિવસસ્યોદયે ચૈવ હોમં કુર્યાદનુક્રમમ્

સંસ્થાપ્ય પ્રથમં પાત્રં પૂજયિત્વા વિધાનતઃ ॥
સ્તવનં ચ તતો હોમઃ કર્તવ્યશ્ચરુપૂર્વકઃ

સ્વગૃહ્યોક્તવિધાનેન યજનાગ્નિક્રિયાપરઃ ॥
ચરુદ્વયં ચ કુર્વીત પાયસં વૈષ્ણવં ચરુમ્

જુહુયાત્પુરુષસૂક્તેન ચરોઃ ષોડશ ચાહુતીઃ ॥
તથા ચતુર્ગૃહીતેન ઘૃતયુક્તાવરાહુતિમ્

પ્રાદેશમાત્રાઃ પાલાશસમિધશ્ચ ઘૃતપ્લુતાઃ॥
ઇદં વિષ્ણ્વિતિ મંત્રેણ હોતવ્યાઃ કર્મસિદ્ધયે

શતમેકં તુ જુહુયાદ્દ્વિગુણાશ્ચ તિલાઽઽહુતીઃ ॥
કૃતે ચ વૈષ્ણવે હોમે ગ્રહયજ્ઞં સમારભેત્

સમિદ્ભિશ્ચરુહોમં ચ તિલહોમં ક્રમેણ તુ ॥
ઉભયોઃ સ્વસ્તિકં વાચ્યં તતઃ પૂજાં સમાચરેત્

ઋત્વિજાં ચ તતો દદ્યાદ્ધેન્વાદિગ્રહદક્ષિણાઃ ॥
દેવસ્ય તૃપ્ત્યૈ દદ્યાચ્ચ બ્રાહ્મણાય યથાવિધિ

ગાં વૈ પયસ્વિનીં દદ્યાદ્વૃષભં ચ સુશોભનમ્ ॥
બ્રાહ્મણાનાં તતો દદ્યાત્ત્રયોદશ પદાનિ ચ

આચાર્યં તુ સપત્નીકં વસ્ત્રૈશ્ચ પરિતોષયેત્ ॥
તોષયિત્વા મહાદાનૈસ્તં સાર્થં ચ સમર્પયેત્

પઞ્ચવિંશતિકુમ્ભાંશ્ચ સોદકાન્વસ્ત્રવેષ્ટિતાન્ ॥
બ્રાહ્મણાંશ્ચ તતો દદ્યાત્કૃતે પારણકે નિશિ

ભૂરિદાનં ચ દાતવ્યં બંધૂનામિષ્ટભોજનમ્ ॥
પૂર્ણપાત્રં તતો દદ્યાદાચાર્યાય સદક્ષિણમ્

પૂર્ણપાત્રપ્રદાનેન કાર્યં સંપૂરિતં ભવેત્ ॥
ઉપવાસવ્રતં ચૈવ સ્નાનં તીર્થફલં ભવેત્

વિપ્રૈઃ સંભાષિતં તસ્ય સંપૂર્ણં તદ્ભવેત્ફલમ્ ॥
વિત્ત શક્તિર્ગૃહે નાસ્તિ કૃતં ચૈકાદશીવ્રતમ્

સ્વશક્ત્યા ચૈવ કર્તવ્યં તથા ચોદ્યાપનાદિકમ્ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતમખણ્ડૈકાદશીવ્રતમ્ ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે બ્રહ્મવિષ્ણુસંવાદે માર્ગશીર્ષમાસમાહાત્મ્યેઽખણ્ડૈકાદશીવ્રતકથનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ