સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.10-7

॥ મૈથિલ ઉવાચ ॥ ॥
યત્કામપત્નીચરિતમશૂન્યશયનં વ્રતમ્ ॥
દેવોપદિષ્ટં તસ્યાઽસ્ય વિધાનં બ્રૂહિ ભૂસુર

કિં દાનં કો વિધિસ્તસ્ય પૂજનં કિં ફલં તથા ॥
એતદાચક્ષ્વ ભૂદેવ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે

॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ વ્રતં પાપપ્રણાશનમ્ ॥
અશૂન્યશયનં નામ રમાયૈ હરિણોદિતમ્

યેન ચીર્ણેન દેવેશો જીમૂતાઽઽભઃ પ્રસીદતિ ॥
લક્ષ્મીભર્તા જગન્નાથઃ સમસ્તાઽઘૌઘનાશનઃ

અકૃત્વા યસ્ત્વિદં રાજન્વ્રતં પાતકનાશનમ્ ॥
ગાર્હસ્થ્યમનુવર્તેત તસ્યેદં નિષ્ફલં ભવેત્

શ્રાવણે શુક્લપક્ષે તુ દ્વિતીયાયાં મહીપતે ॥
અશૂન્યશયનાખ્યં તદ્ગ્રાહ્યં વ્રતમનુત્તમમ્

ચાતુર્માસ્યે તુ સંપ્રાપ્તે હવિષ્યાશી ભવેન્નરઃ ॥
ચતુર્ભિઃ પારણં માસૈઃ સમ્યઙ્નિષ્પાદ્યતે પ્રભો

લક્ષ્મીયુક્તો જગન્નાથઃ પૂજનીયો જનાર્દનઃ ॥
પારણે દિવસે પ્રાપ્તે ભક્ષ્યં ચૈવ ચતુર્વિધમ્

ઉપાયનં ચ દાતવ્યં બ્રાહ્મણાય કુટુંબિને ॥
સૌવર્ણીં રાજતીં ચાપિ મૂર્તિં કુર્યાન્મનોરમામ્

પીતામ્બરધરાં દિવ્યાં વનમાલાવિભૂષિતામ્ ॥
શુક્લપુષ્પૈઃ સુગંધૈશ્ચ પૂજયેત્પુરુષોત્તમમ્

શય્યાદાનૈર્વસ્ત્રદાનૈર્વિપ્રાણાં ભોજનૈસ્તથા ॥
દમ્પત્યોર્ભોજનૈશ્ચૈવ દક્ષિણાભિઃ પ્રપૂજયેત્

એવં તુ ચતુરો માસાન્પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્ ॥
માર્ગશીર્ષાદિમાસેષુ પૂજયેત્પૂર્વવદ્ધરિમ્

રક્રવર્ણં હરિં ધ્યાયેદ્રુક્મિણીસહિતં તથા ॥
ચૈત્રાદીંશ્ચતુરો માસાનેવં સંપૂજયેત્તતઃ

ભૂમ્યા સહ સ્થિતં દેવમર્ચયેદ્ભક્તિપૂર્વકમ્ ॥
સનંદનાદ્યૈર્મુનિભિઃ સ્તૂયમાનમકલ્મષમ્

આષાઢસ્ય ચ માસસ્ય દ્વિતીયાયાં સમાપયેત્ ॥
અષ્ટાક્ષરેણ મંત્રેણ જુહુયાદનલે શુભે

માર્ગશીર્ષાદિમાસાનાં પારણે ભૂમિપાલક ॥
જુહુયાદ્વિષ્ણુગાયત્ર્યા ચૈત્રાદીનાં નિબોધય

પૌરુષેણ ચ મંત્રેણ જુહુયાદનલે શુભે ॥
પઞ્ચામૃતં પાયસં ચ હ્યપૂપં ઘૃતપાચિતમ્

એવં ક્રમેણ દ્રવ્યાણિ પ્રતિમાસુ નિબોધય ॥
સૌવર્ણી પ્રતિમાં દદ્યાલ્લક્ષ્મીનારાયણસ્ય ચ

સૌવર્ણીં મધ્યમે દદ્યાત્કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
રાજતીં ત્વંતિમે દદ્યાદ્વરાહસ્ય મહાત્મનઃ

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પશ્ચાન્નામભિઃ કેશવાદિભિઃ ॥
વસ્ત્રયુગ્મૈરલંકારૈર્યથાવિત્તાનુસારતઃ

અર્ચયિત્વા તતો દદ્યાદપૂપાન્ઘૃતપાચિતાન્ ॥
ઉપાયનાર્થે વિપ્રેભ્યો દ્વાદશભ્યો નિવેદયેત્

આચાર્યાય તતો દદ્યાત્પ્રતિમાં પૂર્વકલ્પિતામ્ ॥
શય્યાં સંકલ્પિતાં પૂર્ણાં સર્વાલંકારભૂષિતામ્

તસ્યામભ્યર્ચ્ય વિધિવલ્લક્ષ્મીનારાયણં પરમ્ ॥
કાંસ્યપાત્રેણ સહિતામપૂપૈર્બહુભિસ્તથા

વસ્ત્રાલંકારસહિતાં દક્ષિણાભિસ્તથૈવ ચ ॥
બ્રાહ્મણાય વિશિષ્ટાય વૈષ્ણવાય કુટુંબિને ॥

દાતવ્યા વિધિવત્પૂજ્ય બ્રાહ્મણાંશ્ચાપિ ભોજયેત્ ॥
॥ દાનમન્ત્રઃ ॥ ॥
લક્ષ્મ્યા અશૂન્યં શયનં યથા તવ જનાર્દન

શય્યા મમાપ્યશૂન્યા સ્યાદ્દાનેનાઽનેન કેશવ ॥
એવં સમ્પ્રાર્થ્ય દેવેશં સ્વયં ભોજનમાચરેત્

પુરુષો વા સતી વાઽપિ વિધવા વા સમાચરેત્ ॥
અશૂન્યશયનાર્થં ચ કર્તવ્યં વ્રતમુત્તમમ્

એવં તવ મયા ખ્યાતં વિસ્તરાન્નૃપસત્તમ ॥
સુપ્રસન્ને જગન્નાથે ભવેયુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ

તસ્મિંસ્તુષ્ટે તુ દેવેશે દેવાનામપિ દુર્લભાઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વ્રતમેતત્સમાચરેત્

અવશ્યં ગન્તુકામેન તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
એવમુક્તં મયા સર્વં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ઇત્યુક્તસ્તેન રાજર્ષિઃ પુનરપ્યાહ તં મુનિમ્ ॥
વૈશાખે છત્રદાનસ્ય માહાત્મ્યં વિસ્તરાદ્વદ

શૃણ્વતોઽપિ ન તૃપ્તિર્મે વૈશાખોક્તાઞ્ચ્છુભાવહાન્

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા યશસ્યં પુણ્યવર્દ્ધનમ્ ॥
પ્રત્યુવાચ મહાભાગં શ્રુતદેવો મહાયશાઃ

॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
વૈશાખે ઘર્મતપ્તાનાં માનવાનાં મહાત્મનામ્ ॥
યે કુર્વન્ત્યાતપત્રાણં તેષાં પુણ્યમનંતકમ્

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિ હાસં પુરાતનમ્ ॥
વૈશાખધર્મમુદ્દિશ્ય પુરા કૃતયુગે કૃતમ્

વઙ્ગદેશે પુરા કશ્ચિદ્ધેમકાન્ત ઇતિ શ્રુતઃ ॥
કુશકેતોઃ સુતો ધીમાન્રાજા શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ॥
એકદા મૃગયાઽઽસક્તો ગહનં વનમાવિશત્

તત્ર નાનાવિધાન્હત્વા મૃગાન્ક્રોડાદિકાન્બહૂન્॥
શ્રાંતો મધ્યાહ્નવેલાયાં મુનીનામાશ્રમં યયૌ

તદા શતર્ચિનોનામ ઋષયઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥
સમાધિસ્થા ન જાનન્તિ બાહ્યકૃત્યં ચ કિંચન

તાન્દૃષ્ટ્વા નિશ્ચલાન્વિપ્રાન્ક્રુદ્ધો હંતું મનો દધે ॥
ભૂપં નિવારયામાસ શિષ્યાણામયુતં તદા

દુર્બુદ્ધ શૃણુ નો વાક્યં ગુરવસ્તુ સમાધિગાઃ ॥
નો જાનન્તિ બહિઃકૃત્યં તસ્માત્ક્રોધં ન ચાર્હસિ

તતઃ શિષ્યાનુવાચેદં વચનં ક્રોધવિહ્વલઃ ॥
યૂયં કુરુધ્વમાતિથ્યમધ્વશ્રાંતસ્ય મે દ્વિજાઃ

એવમુક્તાશ્ચ ભૂપેન શિષ્યા ઊચુસ્તદા નૃપમ્ ॥
નાઽઽજ્ઞપ્તા ગુરુભિર્ભૂપ વયં ભિક્ષાશિનઃ પુનઃ

ગુરુતન્ત્રાઃ કથં કર્તુમાતિથ્યં તે વયં ક્ષમાઃ ॥
પ્રત્યાખ્યાતો નૃપઃ શિષ્યૈસ્તાન્હંતું ધનુરાદદે

મૃગદસ્યુભયાદિભ્યો બહુધા રક્ષિતા મયા ॥
તે મામેવોપશિક્ષંતિ મયા દત્તપ્રતિગ્રહાઃ

એતે માં ન વિજાનંતિ કૃતઘ્ના ભૂરિમાનિનઃ ॥
ઘ્નતોપિ મે ન દોષઃ સ્યાદેતાન્વૈ હ્યાતતાયિનઃ

એવં વિક્રુદ્ધમાનઃ સઞ્છરાન્મુંચઞ્ચ્છરાસનાત્ ॥
તાન્વિદ્રુતાનનુદ્રુત્ય જઘ્ને શિષ્યશતત્રયમ્

દુદ્રુવુર્ભયતઃ સર્વે વિહાયાઽઽશ્રમમઞ્જસા ॥
વિદ્રાવિતેષુ શિષ્યેષુ બલાદાશ્રમસંસ્થિતાન્

સંભારાઞ્જગૃહુઃ શીઘ્રં સૈનિકાઃ પાપબુદ્ધયઃ ॥
યથેષ્ટં ભોજનં ચક્રુર્નૃપેણૈવાનુમોદિતાઃ

તતઃ સેનાઽઽવૃતો રાજા પુરીમાગાદ્દિનાત્યયે ॥
કુશકેતુસ્તતઃ શ્રુત્વા તનયસ્ય વિચેષ્ટિતમ્

પુરાન્નિર્યાતયામાસ ગર્હયન્ગર્હયન્સુતમ્ ॥
રાજ્યાનર્હં ક્ષમાહીનં સ્વદેશાદપિ ભૂમિપ

પિત્રા ત્યક્તસ્તતો રાજા હેમકાંતોઽતિવિહ્વલઃ ॥
વનં વિવેશ ગહનં હત્યાભિશ્ચ સુપીડિતઃ

બહુકાલમવાસીચ્ચ ગહ્વરે નિર્જને વને ॥
આહારં કલ્પયામાસ વ્યાધધર્મમુપાશ્રિતઃ

ન ક્વાઽપિ સ્થિતિમાપેદે હત્યયાઽભિદ્રુતો ભૃશમ્ ॥
અષ્ટાવિંશતિવર્ષાણિ ગતાન્યસ્ય દુરાત્મનઃ

તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન ત્રિતો નામ મહામુનિઃ ॥
તસ્મિન્નરણ્યે વૈશાખે રવૌ મધ્યંદિને ગતે

ગચ્છન્નાતપવિક્લાંતસ્તૃષયા ચાઽપિ પીડિતઃ ॥
ક્વચિદ્વૃક્ષવિહીને તુ પ્રદેશે મૂર્ચ્છિતોઽભવત્

દૈવાદ્દૃષ્ટ્વા હેમકાંતસ્ત્રિતં નામ મહામુનિમ્ ॥
તૃષાર્તં મૂર્છિતં શ્રાંતં કૃપાં ચક્રે નૃપાધમઃ

બ્રહ્મપત્રૈસ્તદા છત્રં કૃત્વા ચાઽઽતપવારણમ્॥
મુનેર્જગ્રાહ શિરસિ હ્યલાબુસ્થં જલં દદૌ

લબ્ધસંજ્ઞોઽભવત્તેન હ્યુપચારેણ વૈ મુનિઃ ॥
પત્રચ્છત્રં ક્ષત્રદત્તં ગૃહીત્વા ગતવિક્લમઃ

ગ્રામં ક્વચિચ્છનૈઃ પ્રાપ્ય કિઞ્ચિદાપ્યાયિતેન્દ્રિયઃ ॥
તેન પુણ્યપ્રભાવેન બ્રહ્મહત્યાશતત્રયમ્

વિનષ્ટમભવત્તસ્ય ક્ષણાદેવ મહાત્મનઃ ॥
તતો વિસ્મયમાપન્નો હેમકાન્તો મહારથઃ

બહુધા પીડ્યમાનસ્ય બ્રહ્મહત્યાઃ કથં ગતાઃ ॥
કેનાઽપિ નિષ્કૃતા હ્યેતાઃ ક્વ ગતાઃ કેન હેતુના

ઇત્યેવં ચિન્તયામાસ બ્રહ્મહત્યાવિમોચનમ્॥
એવં ચાઽજ્ઞસ્થિતે રાજ્ઞિ યમદૂતા અથાઽઽગમન્

નેતુમેનં મહાત્માનં હેમકાંતં વને સ્થિતમ્ ॥
ગ્રહણીં જનયામાસુઃ પ્રાણાન્હર્તું મહાત્મનઃ

તદા પ્રાણવિયોગાર્તઃ પુરુષાંસ્ત્રીન્દદર્શ હ ॥
યમદૂતાન્મહાઘોરાનૂર્ધ્વકેશાન્ભયંકરાન્

ચિન્તયાનઃ સ્વકર્માણિ તૂષ્ણીમાસીત્તદા નૃપઃ ॥
છત્રદાનપ્રભાવેન જાતા વિષ્ણુસ્મૃતિર્નૃપ

તેન સ્મૃતો મહાવિષ્ણુર્વિષ્વક્સેન સ્વમંત્રિણમ્ ॥
ઉવાચ તૂર્ણં ત્વં ગચ્છ યમદૂતાન્નિવારય

વૈશાખધર્મનિરતં હેમકાંતં તુ પાલય ॥
નિષ્પાપમેનં મદ્ભક્તં પિત્રે દેહિ પુરં ગતઃ

મદીરિતેન વાક્યેન કુશકેતું ચ બોધય ॥
સર્વધર્મ્મોજ્ઝિતો વાપિ બ્રહ્મચર્યાદિવર્જિતઃ

વૈશાખધર્મનિરતો મત્પ્રિયઃ સ્યાન્ન સંશયઃ॥
કૃતાગાશ્ચાઽપિ ત્વત્પુત્રો મુનિત્રાણપરાયણઃ

વૈશાખે છત્રદાનેન નિષ્પાપો નાઽત્ર સંશયઃ ॥
તેન પુણ્યપ્રભાવેન શાંતો દાન્તશ્ચિરાયુષઃ

શૌર્યોદાર્યગુણોપેતસ્ત્વત્સમોઽયં ગુણૈરપિ ॥
તસ્માદેનં રાજ્યભારે સંસ્થાપય મહાબલમ્

વિષ્ણુનૈવ સમાજ્ઞપ્તમિત્યાદિશ્ય નૃપોત્તમમ્ ॥
પિતુર્વંશે હેમકાંતં સ્થાપ્યાઽઽયાહિ ચ માં પુનઃ

ઇત્યાદિષ્ટો ભગવતા વિષ્વક્સેનો મહાબલઃ ॥
હેમકાન્તં સમાસાદ્ય યમદૂતાન્નિવાર્ય ચ

પાણિના શંતમેનૈવ પસ્પર્શાંગેષુ ભૂમિપમ્ ॥
ભગવદ્ભક્તસંસ્પર્શાદ્ધતવ્યાધિઃ ક્ષણાદભૂત્

વિષ્વક્સેનસ્તતસ્તેન સહ તસ્ય પુરીં યયૌ ॥
તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો ભૂત્વા કુશકેતુર્મહાપ્રભુઃ

નનામ શિરસા ભક્ત્યા દણ્ડવત્પતિતો ભુવિ ॥
ગૃહં પ્રવેશયામાસ પાર્ષદં પરમાત્મનઃ

સ્તુત્વા ચ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ પૂજયામાસ વૈભવૈઃ ॥
તસ્મૈ પ્રીતમનાઃ પ્રાહ વિષ્વક્સેનો મહાબલઃ ॥

હેમકાન્તં સમુદ્દિશ્ય યદુક્તં વિષ્ણુના પુરા ॥
તચ્છ્રુત્વા કુશકેતુશ્ચ પુત્રં રાજ્યે નિવેશ્ય ચ

વિષ્વક્સેનાભ્યનુજ્ઞાતઃ સભાર્યો વનમાવિશત્ ॥
વિષ્વક્સેનો હેમકાન્તમનુમંત્ર્યાભિપૂજ્ય ચ

શ્વેતદ્વીપં યયૌ ધીમાન્વિષ્ણુપાર્શ્વે મહામનાઃ ॥
હેમકાંતસ્તતો રાજા વૈશાખોક્તાઞ્ચ્છુભાવહાન

વિષ્ણુપ્રીતિકરાન્ધર્માન્પ્રતિવર્ષં ચકાર હ ॥
બ્રહ્મણ્યો ધર્મમાર્ગસ્થઃ શાન્તો દાન્તો જિતેન્દ્રિયઃ

દયાલુઃ સર્વભૂતેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ॥
પ્રવૃદ્ધઃ સર્વસમ્પદ્ભિઃ પુત્રપૌત્રાદિભિર્વૃતઃ

ભુક્ત્વા ભોગાન્સમસ્તાંશ્ચ વિષ્ણુલોકમવાપ્તવાન્

નેક્ષે તુ વૈશાખસમાંશ્ચ ધર્માન્સુખપ્રયત્નાન્બહુપુણ્યહેતૂન્ ॥
પાપેન્ધનાદ્યગ્નિનિભાન્સુલભ્યાન્ધર્માદિમોક્ષાન્તપુમર્થહેતૂન્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે છત્રદાનપ્રશંસને હેમકાંતસ્ય બ્રહ્મહત્યાદિ પાપશમનવર્ણનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ