સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.1-4

॥ શ્રીબદરીનાથાય નમઃ ॥
॥ શૌનક ઉવાચ ॥ ॥
સૂતસૂત મહાભાગ સર્વધર્મવિદાં વર ॥
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞ પુરાણે પરિનિષ્ઠિત

વ્યાસઃ સત્યવતીપુત્રો ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ ॥
તસ્ય યત્પ્રિયશિષ્યસ્ત્વં ત્વત્તો વેત્તા ન કશ્ચન

પ્રાપ્તે કલિયુગે ઘોરે સર્વધર્મબહિષ્કૃતે ॥
જના વૈ દુષ્ટકર્માણઃ સર્વધર્મવિવર્જિતાઃ

ક્ષુદ્રાયુષઃ ક્ષુદ્રપ્રાણબલવીર્યતપઃક્રિયાઃ ॥
અધર્મનિરતાઃ સર્વે વેદશાસ્ત્રવિવર્જિતાઃ

તીર્થાટનતપોદાનહરિભક્તિવિવર્જિતાઃ ॥
કથમેષામલ્પકાનામુદ્ધારોઽલ્પપ્રયત્નતઃ

તીર્થાનામુત્તમં તીર્થં ક્ષેત્રાણામુત્તમં તથા ॥
મુમુક્ષૂણાં કુતઃ સિદ્ધિઃ કુત્ર વા ઋષિસંચયઃ

કુત્ર વાલ્પપ્રયત્નેન તપો મન્ત્રાશ્ચ સિદ્ધિદાઃ ॥
કુત્ર વા વસતિ શ્રીમાઞ્જગતામીશ્વરેશ્વરઃ॥
ભક્તાનામનુરક્તાનામનુગ્રહકૃપાલયઃ

એતદન્યચ્ચ સર્વં મે પરાર્થૈકપ્રયોજનમ્ ॥
બ્રૂહિ ભદ્રાય લોકાનામનુગ્રહવિચક્ષણ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ સાધુ મહાભાગ ભવાન્પરહિતે રતઃ ॥
હરિભક્તિકૃતાસક્તિપ્રક્ષાલિતમનોમલઃ

અથ મે દેવકીપુત્રો હૃત્પદ્મમધિરોહતિ ॥
પ્રસંગાત્તવ વિપ્રર્ષે દુર્લ્લભઃ સાધુસંગમઃ

હરતિ દુષ્કૃતસંચયમુત્તમાં ગતિમલં તનુતે તનુમાનિનામ્ ॥
અધિકપુણ્યવશાદવશાત્મનાં જગતિ દુર્લભઃ સાધુસમાગમઃ

હરતિ હૃદયબન્ધં કર્મપાશાર્દિતાનાં વિતરતિ પદમુચ્ચૈરલ્પજલ્પૈકભાજામ ॥
જનનમરણકર્મશ્રાંતવિશ્રાંતિહેતુસ્ત્રિજગતિ મનુજાનાં દુર્લ્લભઃ સત્પ્રસંગઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અયં પ્રશ્નઃ પુરા સાધો સ્કન્દેનાકારિ સર્વતઃ ॥
કૈલાસશિખરે રમ્ય ઋષીણાં પરિશૃણ્વતામ્ ॥
પુરતો ગિરિજાભર્તુઃ કર્તું નિઃશ્રેયસં સતામ્

॥ સ્કંદ ઉવાચ॥ ॥
ભગવન્સર્વલોકાનાં કર્ત્તા હર્ત્તા પિતા ગુરુઃ ॥
ક્ષેમાય સર્વજંતૂનાં તપસે કૃતનિશ્ચયઃ

કલિકાલે હ્યનુપ્રાપ્તે વેદશાસ્ત્રવિવર્જિતે ॥
કુત્ર વા વસતિ શ્રીમાન્ભગવાન્સાત્વતાં પતિઃ

ક્ષેત્રાણિ કાનિ પુણ્યાનિ તીર્થાનિ સરિતસ્તથા ॥
કેન વા પ્રાપ્યતે સાક્ષાદ્ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥
શ્રદ્દધાનાય ભગવન્કૃપયા વદ મે પિતઃ

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
બહૂનિ સંતિ તીર્થાનિ ક્ષેત્રાણિ ચ ષડાનન ॥
હરિવાસનિવાસૈકપરાણિ પરમાર્થિનામ્

કામ્યાનિ કાનિચિત્સંતિ કાનિચિન્મુક્તિદાન્યપિ ॥
ઇહામુત્રાર્થદાન્યેવ બહુપુણ્યપ્રદાનિ વૈ

ગંગા ગોદાવરી રેવા તપતી યમુના સરિત્ ॥
ક્ષિપ્રા સરસ્વતી પુણ્યા ગૌતમી કૌશિકી તથા

કાવેરી તામ્રપર્ણી ચ ચંદ્રભાગા મહેંદ્રજા ॥
ચિત્રોત્પલા વેત્રવતી સરયૂઃ પુણ્યવાહિની

ચર્મણ્વતી શતદ્રૂશ્ચ પયસ્વિન્યત્રિસંભવા ॥
ગંડિકા બાહુદા સર્વાઃ પુણ્યાઃ સિંધુઃ સરસ્વતી

ભુક્તિમુક્તિપ્રદાશ્ચૈતાઃ સેવ્યમાના મુહુર્મુહુઃ ॥
અયોધ્યા દ્વારકા કાશી મધુરાવંતિકા તથા ॥

કુરુક્ષેત્રં રામતીર્થં કાંચી ચ પુરુષોત્તમમ્ ॥
પુષ્કરં દર્દુરં ક્ષેત્રં વારાહં વિધિનિર્મિતમ્ ॥
બદર્ય્યાખ્યં મહાપુણ્યં ક્ષેત્રં સર્વાર્થસાધનમ્

અયોધ્યાં વિધિવદ્દૃષ્ટ્વા પુરીં મુક્ત્યેકસાધનીમ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તાઃ પ્રયાંતિ હરિમંદિરમ્

વિવિધવિષ્ણુનિષેવણપૂર્વકાચરિતપૂજનનર્તનકીર્તનાઃ ॥
ગૃહમપાસ્ય હરેરનુચિંતનાજ્જિતગૃહાર્જિતમૃત્યુપરાક્રમાઃ

સ્વર્ગદ્વારે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા રામાલયં શુચિઃ ॥
ન તસ્ય કૃત્યં પશ્યામિ કૃતકૃત્યો ભવેદ્યતઃ

દ્વારિકાયાં હરિઃ સાક્ષાત્સ્વાલયં નૈવ મુંચતિ ॥
અદ્યાપિ ભવનં કૈશ્ચિત્પુણ્યવદ્ભિઃ પ્રદૃશ્યતે

ગોમત્યાં તુ નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણમુખાંબુજમ્ ॥
મુક્તિઃ પ્રજાયતે શેષો વિના સાંખ્યં ષડાનન

અસીવરુણયોર્મધ્યે પંચક્રોશ્યાં મહાફલમ્ ॥
અમરા મૃત્યુમિચ્છંતિ કા કથા ઇતરે જનાઃ

મણિકર્ણ્યાં જ્ઞાનવાપ્યાં વિષ્ણુપાદોદકે તથા ॥
હ્રદે પંચનદે સ્નાત્વા ન માતુઃ સ્તનપો ભવેત્

પ્રસંગેનાપિ વિશ્વેશં દૃષ્ટ્વા કાશ્યાં ષડાનન ॥
મુક્તિઃ પ્રજાયતે પુંસાં જન્મમૃત્યુવિવર્જિતા

બહુના કિમિહોક્તેન નૈતત્ક્ષેત્રસમં ક્વચિત્ ॥
તપોપવાસનિરતો મથુરાયાં ષડાનન ॥
જન્મસ્થાનં સમાસાદ્ય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

વિશ્રાંતિતીર્થે વિધિવત્સ્નાત્વા કૃત્વા તિલોદકમ્ ॥
પિતૄનુદ્ધૃત્ય નરકાદ્વિષ્ણુલોકં પ્રગચ્છતિ

યદિ કુર્યાત્પ્રમાદેન પાતકં તત્ર માનવઃ ॥
વિશ્રાંતે સ્નાનમાસાદ્ય ભસ્મીભવતિ તત્ક્ષણાત્

અવંત્યાં વિધિવત્સ્નાત્વા શિપ્રાયાં માધવે નરાઃ ॥
પિશાચત્વં ન પશ્યંતિ જન્માંતરશતૈરપિ

કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા ભોજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્॥
મહાકાલં હરં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

મુક્તિક્ષેત્રમિદં સાક્ષાન્મમ લોકૈકસાધનમ્ ॥
દાનાદ્દરિદ્રતાહાનિરિહ લોકે પરત્ર ચ

કુરુક્ષેત્રે રામતીર્થે સ્વર્ણં દત્ત્વા સ્વશક્તિતઃ ॥
સૂર્યોપરાગે વિધિવત્સ નરો મુક્તિભાગ્ભવેત્

યે તત્ર પ્રતિગૃહ્ણંતિ નરા લોભવશંગતાઃ ॥
પુરુષત્વં ન તેષાં વૈ કલ્પકોટિશતૈરપિ

હરિક્ષેત્રે હરિં દૃષ્ટ્વા સ્નાત્વા પાદોદકે જનઃ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો હરિણા સહ મોદતે

ખગગણા વિવિધા નિવસંત્યહો ઋષિગણાઃ ફલમૂલદલાશનાઃ ॥
પવનસંયમનક્રમનિર્જિતેંદ્રિયપરાક્રમણા મુનયસ્ત્વિહ

વિષ્ણુકાંચ્યાં હરિઃ સાક્ષાચ્છિવકાંચ્યાં શિવઃ સ્વયમ્ ॥
અભેદાદુભયોર્ભક્ત્યા મુક્તિઃ કરતલે સ્થિતા ॥
વિભેદજનનાત્પુંસાં જાયતે કુત્સિતા ગતિઃ

સકૃદ્દૃષ્ટ્વા જગન્નાથં માર્કંડેયહ્રદે પ્લુતઃ ॥
વિના જ્ઞાનેન યોગેન ન માતુઃ સ્તનપો ભવેત્

રોહિણ્યામુદધૌ સ્નાત્વા ઇંદ્રદ્યુમ્નહ્રદે તથા ॥
ભુક્ત્વા નિએવેદિતં વિષ્ણોર્વૈકુંઠે વસતિં લભેત્

દશયોજનવિસ્તીર્ણં ક્ષેત્રં શંખોપરિ સ્થિતમ્॥
ચતુર્ભુજત્વમાયાંતિ કીટા અપિ ન સંશયઃ

કાર્ત્તિક્યાં પુષ્કરે સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કૃત્વા સદક્ષિણમ્॥
ભોજયિત્વા દ્વિજાન્ભક્ત્યા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

સકૃત્સ્નાત્વા હ્રદે તસ્મિન્યૂપં દૃષ્ટ્વા સમાહિતઃ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો જાયતે દ્વિજસત્તમઃ

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ યોગાભ્યાસેન યત્ફલમ્ ॥
સૌકરે વિધિવત્સ્નાત્વા પૂજયિત્વા હરિં શુચિઃ

સપ્તજન્મકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ ॥
તીર્થરાજં મહાપુણ્યં સર્વતીર્થનિષેવિતમ્

કામિનાં સર્વજંતૂનામીપ્સિતં કર્મભિર્ભવેત્ ॥
વેણ્યાં સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા કૃત્વા માધવદર્શનમ્ ॥
ભુક્ત્વા પુણ્યવતાં ભોગાનન્તે માધવતાં વ્રજેત્ ॥

માઘે માસિ નરઃ સ્નાત્વા ત્રિવેણ્યાં ભક્તિભાવિતઃ ॥
બદરીકીર્તનાત્પુણ્યં તત્સમાપ્નોતિ માનવઃ

દશાશ્વમેધિકં તીર્થં દશયજ્ઞફલપ્રદમ્ ॥
સંક્ષેપાત્કથિતં પુત્ર કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

॥ સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
બદર્ય્યાખ્યં હરેઃ ક્ષેત્રં ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભમ્ ॥
ક્ષેત્રસ્ય સ્મરણાદેવ મહાપાતકિનો નરાઃ ॥
વિમુક્તકિલ્વિષાઃ સદ્યો મરણાન્મુક્તિભાગિનઃ

અન્યતીર્થે કૃતં યેન તપઃ પરમદારુણમ્ ॥
તત્સમા બદરીયાત્રા મનસાપિ પ્રજાયતે

બહૂનિ સંતિ તીર્થાનિ દિવિ ભૂમૌ રસાતલે ॥
બદરીસદૃશં તીર્થં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

અશ્વમેધ સહસ્રાણિ વાયુભોજ્યે ચ યત્ફલમ્ ॥
ક્ષેત્રાંતરે વિશાલાયાં તત્ફલં ક્ષણમાત્રતઃ

કૃતે મુક્તિપ્રદા પ્રોક્તા ત્રેતાયાં યોગસિદ્ધિદા ॥
વિશાલા દ્વાપરે પ્રોક્તા કલૌ બદરિકાશ્રમઃ

સ્થૂલસૂક્ષ્મશરીરં તુ જીવસ્ય વસતિસ્થલમ્ ॥
તદ્વિનાશયતિ જ્ઞાનાદ્વિશાલા તેન કથ્યતે

અમૃતં સ્રવતે યા હિ બદરીતરુયોગતઃ ॥
બદરી કથ્યતે પ્રાજ્ઞૈરૃષીણાં યત્ર સંચયઃ

ત્યજેત્સર્વાણિ તીર્થાનિ કાલેકાલે યુગેયુગે ॥
બદરીં ભગવાન્વિષ્ણુર્ન મુઞ્ચતિ કદાચન

સર્વતીર્થાવગાહેન તપોયોગસમાધિતઃ ॥
તત્ફલં પ્રાપ્યતે સમ્યગ્બદરીદર્શનાદ્ગુહ

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ યોગાભ્યાસેન યત્ફલમ્ ॥
વારાણસ્યાં દિનૈકેન તત્ફલં બદરીં ગતૌ

તીર્થાનાં વસતિર્યત્ર દેવાનાં વસતિસ્તથા ॥
ઋષીણાં વસતિર્યત્ર વિશાલા તેનકથ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે બદરિકાશ્રમમાહાત્મ્યે શિવકાર્ત્તિકેયસંવાદે બદરિકાશ્રમસ્ય સર્વતીર્થાધિકત્વવર્ણનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ