સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.1-3

॥ અથ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણે દ્વિતીયે વૈષ્ણવખંડે પુરુષોત્તમ (જગન્નાથ) ક્ષેત્ર- માહાત્મ્ય પ્રારંભઃ ॥ ( ૨-૨) ॥
॥ ॥ શ્રીગણેશાય નમઃ ॥ ॥
અથ પુરુષોત્તમ (જગન્નાથ) ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય પ્રારમ્ભઃ ॥
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ॥
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
ભગવન્સર્વશાસ્ત્રજ્ઞ સર્વતીર્થમહત્ત્વવિત્ ॥
કથિતં યત્ત્વયા પૂર્વં પ્રસ્તુતે તીર્થકીર્તને ॥
પુરુષોત્તમાખ્યં સુમહત્ક્ષેત્રં પરમપાવનમ્

યત્રાસ્તે દારવતનુઃ શ્રીશો માનુષલીલયા ॥
દર્શનાન્મુક્તિદઃ સાક્ષાત્સર્વતીર્થફલપ્રદઃ

તન્નો વિસ્તરતો બ્રૂહિ તત્ક્ષેત્રં કેન નિર્મિતમ્ ॥
જ્યોતિઃપ્રકાશો ભગવાન્સાક્ષાન્નારાયણઃ પ્રભુઃ

કથં દારુમયસ્તસ્મિન્નાસ્તે પરમપૂરુષઃ ॥
વદ ત્વં વદતાં શ્રેષ્ઠ સર્વલોકગુરો મુને

શ્રોતુમિચ્છામહે બ્રહ્મન્પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥
॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વે રહસ્યં પરમં હિ તત્

અવૈષ્ણવાનાં શ્રવણે ભક્તિસ્તવ ન જાયતે ॥
યસ્ય સંકીર્તનાદેવ સકલં લીયતે તમઃ

યદ્યપ્યેષ જગન્નાથઃ સર્વગઃ સર્વભાવનઃ ॥
સ્કન્દેન કથિતં પૂર્વં શ્રુત્વા શંભોર્મુખામ્બુજાત્ ॥
સંતિ ક્ષેત્રાણિ ચાન્યાનિ સર્વપાપહરાણિ વૈ

એતત્ક્ષેત્રં પરં ચાસ્ય વપુર્ભૂતં મહાત્મનઃ ॥
સ્વયં વપુષ્માંસ્તત્રાસ્તે સ્વનામ્ના ખ્યાપિતં હિ તત્

તત્ર યે સ્થાતુમિચ્છંતિ તેપિ સર્વે હતાંહસઃ ॥
કિં પુનસ્તવ તિષ્ઠંતો યે પશ્યન્તિ ગદાધરમ્

અહો તત્પરમં ક્ષેત્રં વિસ્તૃતં દશયોજનમ્ ॥
તીર્થરાજસ્ય સલિલાદુત્થિતં વાલુકાચિતમ્

નીલાચલેન મહતા મધ્યસ્થેન વિરાજિતમ્ ॥
એકસ્તનમિવ પૃથ્વ્યાઃ સુદૂરાત્પરિભાવિતમ્

વરાહરૂપિણા પૂર્વં સમુદ્ધૃત્ય વસુન્ધરામ્ ॥
સર્વતઃ સુસમાં કૃત્વા પર્વતૈઃ સુસ્થિરીકૃતામ્

સૃષ્ટ્વા ચરાચરં સર્વં તીર્થાનિ સરિદબ્ધિકાન્ ॥
ક્ષેત્રાણિ ચ યથાસ્થાનં સંનિવેશ્ય યથા પુરા । ૧૪ ॥
બ્રહ્મા વિચિન્તયામાસ સૃષ્ટિભારનિપીડિતઃ ॥
પુનરેતાં ક્રિયાં ગુર્વીં નારભેય કથં ત્વિતિ

તાપત્રયાભિભૂતા હિ મુચ્યંતે જંતવઃ કથમ્ ॥
એવં ચિન્તયમાનસ્ય મતિરાસીત્પ્રજાપતેઃ

મુક્ત્યેકકારણં વિષ્ણું સ્તોષ્યે ઽહં પરમેશ્વરમ્ ॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નમસ્તે જગદાધાર શઙ્ખચક્રગદાધર

યન્નાભિપંકજાદેવ જાતોઽહં વિશ્વસૃષ્ટિકૃત્ ॥
પરમાર્થસ્વરૂપં તે ત્વં વૈ વેત્સિ જગન્મય

યન્માયયા જગત્સર્વં નિર્મિતં મહદાદિકમ્ ॥
યન્નિઃશ્વાસસમુદ્ભૂતં શબ્દબ્રહ્મ ત્રિધાઽભવત્

ઉપજીવ્ય તદેવાહમસૃજં ભુવનાનિ વૈ ॥
ત્વત્તો નાન્યઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મદીર્ઘહ્રસ્વાદિ કિંચન

વિકારભેદૈર્ભગવંસ્ત્વમેવેદં ચરાચરમ્ ॥
કટકાદિ યથા સ્વર્ણં ગુણત્રયવિભાગશઃ

સ્રષ્ટા સૃજ્યં ત્વમેવાત્ર પોષ્ટા પોષ્યં જગત્પ્રભો ॥
આધારો ધ્રિયમાણં ચ ધર્ત્તા ત્વં પરમેશ્વર

ત્વત્પ્રેરિતમતિઃ સર્વશ્ચરતે ચ શુભાઽશુભમ્ ॥
તતઃ પ્રાપ્નોતિ સદૃશીં ત્વયૈવ વિહિતાં ગતિમ્

જગતોઽસ્ય ગતિર્ભર્ત્તા સાક્ષી ત્વં પરમેશ્વર ॥
ચરાચરગુરો સર્વજીવભૂત કૃપામય ॥
પ્રસીદાદ્ય જગન્નાથ નિત્યં ત્વચ્છરણ્યસ્ય મે

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
એવં સંસ્તૂયમાનશ્ચ બ્રહ્મણા ગરુડધ્વજઃ ॥
નીલજીમૂતસંકાશઃ શંખચક્રાદિચિહ્નિતઃ

પતગેંદ્રસમારૂઢઃ સ્ફુરદ્વદનપંકજઃ ॥
આવિરાસીદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિવક્ષુઃ સ્ફુરિતાધરઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
યદર્થં માં સ્તુષે બ્રહ્મન્ન શક્યઃ પ્રતિભાતિ સઃ

અનાદ્યવિદ્યા સુદૃઢા સુશ્છેદ્યા કર્મબંધનૈઃ ॥
પ્રભવંત્યાં કથં તસ્યાં હ્રીયેતે મૃતિજન્મની

તથાપિ ચેદત્ર કૃતે વ્યવસાયસ્તવાનઘ ॥
ક્રમેણ યેન હિ ભવેત્તત્તે વક્ષ્યામિ કારણમ્

અહં ત્વં ત્વમહં બ્રહ્મન્મન્મયં ચાખિલં જગત્ ॥
ચિસ્તે યત્ર મે તત્ર નાન્યથેતિ વિચારય

સાગરસ્યોત્તરે તીરે મહાનદ્યાસ્તુ દક્ષિણે ॥
સ પ્રદેશઃ પૃથિવ્યાં હિ સર્વતીર્થફલપ્રદઃ

તત્ર યે મનુજા બ્રહ્મન્નિવસંતિ સુબુદ્ધયઃ ॥
જન્માંતરકૃતાનાં ચ પુણ્યાનાં ફલભાગિનઃ

નાલ્પપુણ્યાઃ પ્રજાયંતે નાભક્તા મયિ પદ્મજ ॥
એકામ્રકાનનાદ્યાવદ્દક્ષિણોદધિતીરભૂઃ

પદાત્પદાચ્છ્રેષ્ઠતમઃ ક્રમાત્પરમપાવનઃ ॥
સિન્ધુતીરં તુ યો બહ્મન્રાજતે નીલપર્વતઃ

પૃથિવ્યાં ગોપિતં સ્થાનં તવ ચાપિ સુદુર્લભમ્ ॥
સુરાસુરાણાં દુર્જ્ઞેયં માયયાછાદિતં મમ

સર્વસંગપરિત્યક્તસ્તત્ર તિષ્ઠામિ દેહભૃત્ ॥
ક્ષરાક્ષરાવતિક્રમ્ય વર્ત્તેઽહં પુરુષોત્તમે

સૃષ્ટ્યા લયેન નાક્રાન્તં ક્ષેત્રં મે પુરુષોત્તમમ્ ॥
યથા માં પશ્યસિ બ્રહ્મન્રૂપં ચક્રાદિચિહ્નિતમ્

ઈદૃશં તત્ર ગત્વૈવ દ્રક્ષ્યસે માં પિતામહ ॥
નીલાદ્રેરંતરભુવિ કલ્પન્યગ્રોધમૂલતઃ

વારુણ્યાં દિશિ યત્કુણ્ડં રૌહિણં નામ વિશ્રુતમ્ ॥
તત્તીરે નિવસન્તં માં પશ્યન્તશ્ચર્મચક્ષુષા

તદમ્ભસા ક્ષીણપાપા મમ સાયુજ્યમાપ્નુયુઃ ॥
તત્ર વ્રજ મહાભાગ દૃષ્ટ્વા માં ધ્યાયતસ્તવ

પ્રકાશં યાસ્યતે તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય મહિમાઽપરઃ ॥
આશ્ચર્યભૂતઃ પરમસ્તવાપિ ચ ભવિષ્યતિ

શ્રુતિસ્મૃતીહાસપુરાણગોપિતં મન્માયયા તન્ન હિ કસ્ય ગોચરમ્ ॥
પ્રસાદતો મે સ્તુવતસ્તવાધુના પ્રકાશમાયાસ્યતિ સર્વગોચરમ્

વ્રતેષુ તીર્થેષુ ચ યજ્ઞદાનયોઃ પુણ્યં યદુક્તં વિમલાત્મનાં હિ તત્ ॥
અહર્નિવાસાલ્લભતેઽત્ર સર્વં નિઃશ્વાસ વાસાત્ખલુ ચાશ્વમેધિકમ્

ઇત્યાદિશ્ય વિધિં વિપ્રાસ્તદાસૌ પુરુષોત્તમઃ ॥
પશ્યતસ્તસ્ય તત્રૈવ પ્રભુરન્તરધીયત

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે પ્રથમોઽધ્યાયઃ