સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.1-2

॥ ॥ શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
॥ અથ કાર્ત્તિકમાસમાહાત્મ્યપ્રારમ્ભઃ ॥
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ॥
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સૂત નઃ કથિતં પુણ્યં માહાત્મ્યમાશ્વિનસ્ય ચ ॥
ભૂયોઽન્યચ્છ્રોતુમિચ્છામઃ કાર્તિકસ્ય ચ વૈભવમ્

કલૌ કલુષચિત્તાનાં નરાણાં પાપકર્મણામ્ ॥
સંસારાબ્ધૌ નિમગ્નાનામનાયાસેન કા ગતિઃ

કો ધર્મઃ સર્વધર્માણામધિકો મોક્ષસાધકઃ ॥
ઇહાઽપિ મુક્તિદો નૃણામેતત્ત્વં કથય પ્રભો

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ભવદ્ભિર્યદહં પૃષ્ટસ્તદેતત્પૃષ્ટવાન્મુનિઃ ॥
નારદો બ્રહ્મણઃ પુત્રો બ્રહ્માણં તુ જગદ્ગુરુમ્

તથૈવ સત્યભામા ચ શ્રીકૃષ્ણં જગદીશ્વરમ્ ॥
અપૃચ્છત્કાર્તિકસ્યૈવ વૈભવં શ્રવણોત્સુકા

વાલખિલ્યૈશ્ચ ઋષિભિર્યદુક્તમૃષિસંસદિ ॥
શ્રીસૂર્યારુણસંવાદરૂપેણાઽતિમનોહરમ્

કૈલાસે શંકરેણૈવ કાર્તિકસ્ય ચ વૈભવમ્ ॥
વર્ણિતં ષણ્મુખસ્યાગ્રે નાનાખ્યાનસમન્વિતમ્

પૃથું પ્રતિ નારદેન કથિતં ચ મહાત્મ્યકમ્ ॥
કાર્તિકસ્ય ચ વિપ્રેંદ્રા શ્રુત્વા બ્રહ્મમુખાત્પુરા

એકદા નારદો યોગી સત્યલોકમુપાગતઃ ॥
પપ્રચ્છ વિનયેનૈવ સર્વલોકપિતામહમ્

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
પાપેંધનસ્ય ઘોરસ્ય શુષ્કાર્દ્રસ્ય ચ ભૂરિશઃ ॥
કો વહ્નિર્દહતે બ્રહ્મંસ્તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

નાજ્ઞાતં ત્રિષુ લોકેષુ બ્રહ્માંડાંતર્ગતસ્ય યત્ ॥
વિદ્યતે તવ દેવેશ ત્રિવિધસ્ય સુનિશ્ચિતમ્

માસાનાં પ્રવરો માસો દેવાનામુત્તમોત્તમઃ ॥
તીર્થાનિ તદ્વિશેષેણ કથયસ્વ પિતામહ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
માસાનાં કાર્તિકઃ શ્રેષ્ઠો દેવાનાં મધુસૂદનઃ ॥
તીર્થં નારાયણાખ્યં હિ ત્રિતયં દુર્લભં કલૌ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવંસ્તવ દાસોઽસ્મિ ભક્તોઽસ્મિ હરિવલ્લભ ॥
વૈષ્ણવાન્બ્રૂહિ મે ધર્માન્સર્વજ્ઞોઽસિ પિતામહ

આદૌ કાર્તિકમાહાત્મ્યં વક્તુમર્હસિ મે પ્રભો ॥
દીપદાનસ્ય માહાત્મ્યં વ્રતિનાં નિયમાંસ્તથા

ગોપીચંદનમાહાત્મ્યં તુલસ્યાશ્ચ તથા વિભો ॥
ધાત્ર્યાશ્ચૈવ ચ માહાત્મ્યં વિધિં સ્નાનાદિકસ્ય ચ ॥
વ્રતારંભઃ કદા કાર્યં ઉદ્યાપનવિધિં તથા

યત્કિંચિદ્વૈષ્ણવં ધર્મં તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ ॥
યેનાઽહં ત્વત્પ્રસાદેન પદં યાસ્યામ્યનામયમ્ ॥

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મા હર્ષસમન્વિતઃ ॥
રાધાદામોદરં સ્મૃત્વા પ્રોવાચ તનુજં પ્રતિ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા પુત્ર લોકોદ્ધરણહેતવે ॥
કથયામિ ન સંદેહઃ કાર્તિકસ્ય ચ વૈભવમ્

એકતઃ સર્વતીર્થાનિ સર્વે યજ્ઞાઃ સદક્ષિણાઃ ॥ ॥
કાર્તિકસ્ય તુ માસસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્

એકતઃ પુષ્કરે વાસઃ કુરુક્ષેત્રે હિમાલયે ॥
એકતઃ કાર્તિકઃ પુત્ર સર્વપુણ્યાધિકો મતઃ ॥

સ્વર્ણાનિ મેરુતુલ્યાનિ સર્વદાનાનિ ચૈકતઃ ॥
એકતઃ કાર્તિકો વત્સ સર્વદા કેશવપ્રિયઃ

યત્કિંચિત્ક્રિયતે પુણ્યં વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય કાર્તિકે ॥
તસ્ય ક્ષયં ન પશ્યામિ મયોક્તં તવ નારદ

સોપાનભૂતં સ્વર્ગસ્ય માનુષ્યં પ્રાપ્ય દુર્લભમ્ ॥
તથાત્માનં સમાદદ્યાન્ન ભ્રશ્યેત યથા પુનઃ

દુષ્પ્રાપ્યં પ્રાપ્ય માનુષ્યં કાર્તિકોક્તં ચરેન્ન યઃ ॥
ધર્મં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ સ માતાપિતૃઘાતકઃ

કાર્તિકઃ ખલુ વૈ માસઃ સર્વમાસેષુ ચોત્તમઃ ॥
પુણ્યાનાં પરમં પુણ્યં પાવનાનાં ચ પાવનમ્

અસ્મિન્માસે ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાઃ સન્નિહિતા મુને ॥
અત્ર સ્નાનાનિદાનાનિ ભોજનાનિ વ્રતાનિ ચ

તિલધેનું હિરણ્યં ચ રજતં ભૂમિવાસસી ॥
ગોપ્રદાનાનિ કુર્વંતિ સર્વભાવેન નારદ

તાનિ દાનાનિ દત્તાનિ ગૃહ્ણંતિ વિધિવત્સુરાઃ ॥
યત્કિંચ દત્તં વિપ્રેંદ્ર તપશ્ચૈવ તથા કૃતમ્

તદક્ષય્યફલં પ્રોક્તં વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥ ॥
પાપાનાં મોક્ષણં ચૈવ કાર્તિકે માસિ શસ્યતે

તસ્માદ્યત્નેન વિપ્રેંદ્ર કાર્તિકે માસિ દીયતે ॥
યત્કિંચિત્કાર્તિકે દત્તં વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય માનવૈઃ

તદક્ષયં હિ લભતે અન્નદાનં વિશેષતઃ ॥
યથા નદીનાં વિપ્રેંદ્ર શૈલાનાં ચૈવ નારદ

ઉદધીનાં ચ વિપ્રર્ષે ક્ષયો નૈવોપપદ્યતે ॥
દાનં કાર્તિકમાસે તુ યત્કિંચિદ્દીયતે મુને ॥

ન તસ્યાસ્તિ ક્ષયો વિપ્ર પાપં યાતિ સહસ્રધા ॥
સંપ્રાપ્તં કાર્તિકં દૃષ્ટ્વા પરાન્નં યસ્તુ વર્જયેત્

દિનેદિનેઽતિકૃચ્છ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યયત્નતઃ ॥
ન કાર્તિકસમો માસો ન કૃતેન સમં યુગમ્

ન વેદસદૃશં શાસ્ત્રં ન તીર્થં ગંગયા સમમ્ ॥
ન ચાન્નસદૃશં દાનં ન સુખં ભાર્યયા સમમ્

ન્યાયેનોપાર્જિતં દ્રવ્યં દુર્લભં દાનકારિણામ્ ॥
દુર્લભં મર્ત્યધર્માણાં તીર્થે ચ પ્રતિપાદનમ્

કાર્તિકે મુનિશાર્દૂલ શાલિગ્રામશિલાર્ચનમ્ ॥
સ્મરણં વાસુદેવસ્ય કર્તવ્યં પાપભીરુણા

એતાદૃશં કાર્તિકં ચ અકૃતેનૈવ યો નયેત્ ॥
પૂર્વં કૃતસ્ય પુણ્યસ્ય ક્ષયમાપ્નોત્યસંશયમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અશક્તેન કથં કાર્યં કાર્તિકવ્રતમુત્તમમ્ ॥
યેન તત્ફલમાપ્નોતિ તન્મે વદ પિતામહ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અશક્તસ્તુ યદા મર્ત્યસ્તદૈવં વ્રતમાચરેત્ ॥
અન્યસ્મૈ દ્રવિણં દત્ત્વા કારયેત્કાર્તિકવ્રતમ્

તસ્માત્પુણ્યં પ્રગૃહ્ણીત દાનસંકલ્પપૂર્વકમ્ ॥
દ્રવ્યદાનેઽપ્યશક્તશ્ચેદ્યદા દેવર્ષિસત્તમ

તદા તેન પ્રકર્તવ્યં પાનં તીર્થજલસ્ય ચ ॥
તત્રાપ્યશક્તો યો મર્ત્યસ્તેન નિત્યં હરેર્મુદા

સ્મરણં ચ પ્રકર્તવ્યં નામ્ના નિયમપૂર્વકમ્ ॥
અખંડિતં તદા તેન કાર્તિકવ્રતજં ફલમ્

વિષ્ણોઃ શિવસ્ય વા કુર્યાદાલયે હરિજાગરમ્ ॥
શિવવિષ્ણ્વોર્ગૃહાભાવે સર્વદેવાલયેષ્વપિ

દુર્ગાટવ્યાં સ્થિતો વાઽથ યદિવાઽઽપદ્ગતો ભવેત્ ॥
કુર્યાદશ્વત્થમૂલે તુ તુલસીનાં વનેષ્વપિ

વિષ્ણુનામપ્રબંધાનાં ગાયનં વિષ્ણુસન્નિધૌ ॥
ગોસહસ્રપ્રદાનસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ

વાદ્યકૃત્પુરુષશ્ચાપિ વાજપેયફલં લભેત્॥
સર્વતીર્થાવગાહોત્થં નર્તકઃ ફલમાપ્નુયાત્

સર્વમેતલ્લભેત્પુણ્યમેતેષાં દ્રવ્યદઃ પુમાન્॥
શ્રવણાદ્દર્શનાદ્વાપિ ષડંશં ફલમાપ્નુયાત્

આપદ્ગતો યદાપ્યંભો ન લભેત્કુત્રચિન્નરઃ ॥
વ્યાધિતો વાથવા કુર્યાદ્વિષ્ણોર્નામ્નાઽપિ માર્જનમ્

ઉદ્યાપનવિધિં કર્તુમશક્તો યો વ્રતસ્થિતઃ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પશ્ચાદ્વ્રતસંપૂર્તિહેતવે

અશક્તો દીપદાનાય પરદીપં પ્રબોધયેત્ ॥
તસ્ય વા રક્ષણં કુર્યાદ્વાતાદિભ્યઃ પ્રયત્નતઃ

શ્રીવિષ્ણોઃ પૂજનાઽભાવે તુલસીધાત્રિપૂજનમ્ ॥
સર્વાઽભાવે વ્રતી કુર્યાદ્બ્રાહ્મણાનાં ગવામપિ ॥
તસ્યાપ્યભાવે મનસિ વિષ્ણોર્નામાનુકીર્તનમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મન્બ્રૂહિ વિશેષેણ ધર્માન્કાર્તિકસંભવાન્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યે કાર્તિકવ્રતપ્રશંસાવર્ણનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ