સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.9-2

॥ ઉલૂક ઉવાચ॥
ઇતીદમુક્તમખિલં પૂર્વજન્મસમુદ્ભવમ્॥
સ્વરૂપમાયુષો હેતુઃ કૌશિકત્વસ્ય ચેતિ મે

ઇત્યુક્ત્વા વિરતે તસ્મિન્પુરૂહૂતસનામનિ॥
નાડીજંઘો બકો મિત્રમાહ તં દુઃખિતો વચઃ

॥નાડીજંઘ ઉવાચ॥
યદર્થં વયમાયાતાસ્તન્ન સિદ્ધં મહામતે॥
કાર્યં તન્મરણં નૂનં ત્રયાણામપ્યુપાગતમ્

ઇંદ્રદ્યુમ્નાપરિજ્ઞાને ભદ્રકોઽયં મુમૂર્ષતિ॥
તસ્યાનુ મિત્રં માર્કંડસ્તં ચાન્વહમપિ સ્ફુટમ્

મિત્રકાર્યે વિનિર્વૃત્તે મ્રિયમાણં નિરીક્ષતે॥
યો મિત્રં જીવિતં તસ્ય ધિગસ્નિગ્ધં દુરાત્મનઃ

તદેતાવનુયાસ્યામિ મ્રિયમાણાવહં દ્વિજ॥
આપૃચ્છે ત્વાં નમસ્કાર આશ્લેષશ્ચાથપશ્ચિમઃ

પ્રતિજ્ઞાતમનિષ્પાદ્ય મિત્રસ્યાભ્યાગતસ્ય ચ॥
કથંકારં ન લજ્જંતે હતાશા જીવિતેપ્સવઃ

તસ્માદ્વહ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ સાર્ધમાભ્યામસંશયમ્॥
આપૃષ્ટોઽસ્યધુના સ્નેહાન્મમ દેહિ જલાંજલિમ્

ઇત્યુક્તવત્યુલૂકોઽસૌ નાડીજંઘે સગદ્ગદમ્॥
સાશ્રુનેત્રં સ્થિરીભૂય પ્રાહ વાચં સુધાસમુચમ્

॥ઉલૂક ઉવાચ॥
મયિ જીવતિ મિત્રે મે ભવાન્મરણમેતિ ચ॥
અદ્યપ્રભૃતિ કસ્તર્હિ હૃદા મમ લભિષ્યતિ

અસ્ત્યુપાયો મહાનત્ર ગન્ધમાદનપર્વતે॥
મત્તશ્ચિરાયુર્મિત્રોસ્તિ ગૃધ્રઃ પ્રાણસમઃ સુહૃત્

સ વિજ્ઞાસ્યતિ વોઽભીષ્ટમિંદ્રદ્યુમ્નં મહીપતિમ્॥
ઇત્યુક્ત્વા પુરતસ્તસ્થાવુલૂકઃ સ ચ ભૂપતિઃ

માર્કંડેયો બકશ્ચૈવ પ્રયયુર્ગંધમાદનમ્॥
તમાયાંતમથાલોક્ય વયસ્યં પુરતઃ સ્થિતમ્

સ્વકુલાયાત્પ્રહૃષ્ટોઽસૌ ગૃધ્રઃ સંમુખમાયયૌ॥
કૃતસંવિદસૌ પૂર્વં સ્વાગતાસનભોજનૈઃ

ઉલૂકં ગૃધ્રરાજશ્ચ કાર્યં પપ્રચ્છ તં તથા॥
મ ચાચખ્યાવયં મિત્રં બકો મેઽસ્ય મુનિઃ કિલ

મુનેરપિ તૃતીયોઽયં મિત્રં ચાર્થોયમુદ્યતઃ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નપરિજ્ઞાને સ્વયં જીવતિ નાન્યથા

વહ્નિં પ્રવેક્ષ્યતે વ્યક્તમયં તદનુ વૈ વયમ્॥
મયા નિષિદ્ધોઽયં જ્ઞાત્વા ત્વાં ચિરંતનમાત્મના

તચ્ચેજ્જાનાસિ તં બ્રૂહિ ચતુર્ણાં દેહિ જીવિતમ્॥
સંરક્ષ્યાપ્નુહિ સત્કીર્તિં ક્ષયં ચાખિલપાપ્મનઃ

॥ગૃધ્ર ઉવાચ॥
ષટ્‌પંચાશદ્વ્યતીતા મે કલ્પા જાતસ્ય કૌશિક॥
ન દૃષ્ટો ન શ્રુતોઽસ્માભિરિંદ્રદ્યુમ્નો મહીપતિઃ

તચ્છ્રુત્વા વિસ્મયાવિષ્ટ ઇંદ્રદ્યુમ્નોઽપિ દુઃખિતઃ॥
પપ્રચછ જીવિતે હેતુમતિમાત્રે વિહંગમમ્

॥ગૃધ્ર ઉવાચ॥
શ્રૃણુ ભદ્રૈ પુરા જાતો મર્કટોઽહં ચ ચાપલઃ॥
આસં કદાચિદભવદ્વસંતોઽથ ઋતુઃ ક્રમાત્

તત્રાગ્રે દેવદેવસ્ય વનમધ્યે શિવાલયે॥
ભવોદ્ભવસ્ય પુરતો જગદ્યોગેશ્વરાભિધે

ચતુર્દશીદિને હસ્તનક્ષત્રે હર્ષણાભિધે॥
યોગે ચૈત્રે સિતે પક્ષ આસીદ્દમનકોત્સવઃ

અત્ર સૌવર્ણ્યદોલાયાં લિંગ આરોપિતે જનૈઃ॥
નિશાયામધિરૂહ્યાઽહં દોલાં તાં ચ વ્યચાલયમ્

નિસર્ગાજ્જતિચાપલ્યાચ્ચિરકાલં પુનઃપુનઃ॥
અથ પ્રભાત આયાતા જનાઃ પૂજાકૃતે કપિમ્

દોલાધિરૂઢમાલોક્ય લકુટૈર્માં વ્યતાડયન્॥
દોલાસંસ્થિત એવાહં પ્રમીતઃ શિવમંદિરે

તેષાં પ્રહારૈઃ સુદૃઢૈર્બહુભિર્વજ્રદુઃસહૈઃ॥
શિવાંદોલનમાહાત્મ્યાજ્જાતોઽહં નૃપમંદિરે

કાશીશ્વરસ્ય તનયઃ પ્રતીતોઽસ્મિ કુશધ્વજઃ॥
જાતિ સ્મરસ્તતો રાજ્યે ક્રમાત્પ્રાપ્યાહમૈશ્વરમ્

કારયામિ ધરાપૃષ્ઠે ચૈત્રે દમનકોત્સવમ્॥
યથા યથા દોલયતિ શિવં દોલાસ્થિતં નરઃ

તથા તથાઽશુભં યાતિ પુણ્યમાયાતિ ભદ્રક॥
શિવદીક્ષામુપાગમ્યાખિલસંસ્કારસંસ્કૃતઃ

શિવાચાર્યૈર્વિમુક્તોઽહં પશુપાશૈસ્તદાગમાત્॥
નિર્વાહદીક્ષાપર્યંતાન્સંસ્કારાન્પ્રાપ્ય સર્વતઃ

આરાધયામિ દેવેશં પ્રત્યક્ચિત્તમુમાપતિમ્॥
સમસ્તક્લેશવિચ્છેદકારણં જગતાં ગુરુમ્

ચિત્તવૃત્તિનિરોધેન વૈરાગ્યાભ્યાસયોગતઃ॥
જપન્નુદ્ગીતમસ્યાર્થં ભાવયન્નષ્ટમં રસમ્

તતો માં પ્રણિધાનેનાભ્યાસેન દૃઢભૂમિના॥
અન્તરાયાનુપહતં જ્ઞાત્વા તુષ્ટોઽબ્રવીદ્ધરઃ

॥ઈશ્વર ઉવાચ॥
કુશધ્વજાહં તુષ્ટોદ્ય વરં વરય વાંછિતમ્॥
ન હીદૃશમનુષ્ઠાનં કસ્યાપ્યસ્તિ મહીતલે

શ્રુત્વેત્યુક્તો મયા શમ્ભુર્ભૂયાસં તે ગંણો હ્યહમ્॥
અનેનૈવ શરીરેણ તથેત્યેવાહ ગાં પ્રભુઃ

તતઃ કૈલાસમાનીય વિમાનં મમ ચાદિશત્॥
સર્વરત્નમયં દિવ્યં દિવ્યાશ્ચર્યસમાવૃતમ્

વિચરામિ પ્રતીતોઽહં તદારૂઢો યદૃચ્છયા॥
અથ કાલે કિયન્માત્રે વ્યતીતેઽત્રૈવં પર્વતે

ગવાક્ષાધિષ્ઠિતોઽપશ્યં વસંતે મુનિકન્યકામ્॥
પ્રવાતિ દક્ષિણે વાયૌ મદનાગ્નિપ્રદીપિતઃ

અગ્નિવેશ્યસુતાં ભદ્ર વિવસ્ત્રાં જલમધ્યગામ્॥
ઉદ્ભિન્નયૌવનાં શ્યામાં મધ્યક્ષામાં મૃગેક્ષણામ્

વિસ્તીર્ણજઘનાભોગાં રંભોરું સંહતસ્તનીમ્॥
તામંકુરિતલાવણ્યાં જલસેકા દિવાગ્રતઃ

પ્રોન્નિદ્રપંકજમુખીં વર્ણનીયતમાકૃતિમ્॥
યથાપ્રજ્ઞાનયાથાત્મ્યાદ્વિદ્વિદ્ભિરપિ વર્ણિનીમ્

પ્રોદ્યત્કટાક્ષવિક્ષેપૈઃ શરવ્રાતૈરિવ સ્મરઃ॥
સ્વયં તદંગમાસ્થાય તાડયામાસ માં દૃઢમ્

વયસ્યાસંવૃચામેવં ખેલમાનાં યદૃચ્છયા॥
અવતીર્યાહમહરં વિમાનાન્મદનાતુરઃ

સા ગૃહીતા મયા દીર્ઘં પ્રકુર્વાણા મહાસ્વનમ્॥
તાતેતિ ચ વિમાનસ્થા રુરોદાતીવ ભદ્રક

તતો વયસ્યાસ્તા દીના મુનિમાહુઃ પ્રધાવિતાઃ॥
વૈમાનિકેન કેનાપિ હ્રિયતે તવ પુત્રિકા

રુદન્તીં ભગવન્નેતાં ત્રાહ્યુત્તિષ્ઠેતિ સર્વતઃ॥
તાસાં તદાકર્ણ્ય વચો મુનિર્ભદ્રતપોનિધિઃ

અગ્નિવેશ્યોઽભ્યગાત્તસ્યા વ્યોમન્યુપપદં ત્વરન્॥
તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ મામુક્ત્વા સંસ્તભ્ય તપસા ગતિમ્

તતઃ પ્રકુપિતઃ પ્રાહ મુનિમામતિ દુઃસહમ્॥
॥અગ્નિવેશ્ય ઉવાચ॥
યસ્માન્મદીયા તનયા માંસપેશીવ તે હૃતા

ગૃધ્રેણેવાઽધુના વ્યોમ્નિ તસ્માદ્ગધ્રો ભવ દ્રુતમ્॥
અનિચ્છંતી મદીયેયં સુતા બાલા તપસ્વિની

ત્વયા હૃતાધુનાસ્યૈતત્ફલમાપ્નુહિ દુર્મતે॥
ઇત્યાકર્ણ્ય ભયાવિષ્ટો લજ્જયાધોમુખો મુનેઃ

પાદૌ પ્રગૃહ્ય ન્યપતં રુદન્નતિતરાં તદા॥
ન મયેયં પરિજ્ઞાય હૃતા નાદ્યાપિ ધર્ષિતા

પ્રસાદં કુરુ તે શાપં વ્યાવર્તય તપોનિધે॥
પ્રણતેષુ ક્ષમાવન્તો નિસર્ગેણ તપોધનાઃ

ભવંતિ સંતસ્તદ્ગૃધ્રો મા ભવેયં પ્રસીદ મે॥
ઇતિ પ્રપન્નેન મયા પ્રણતોઽસૌ મહામુનિઃ

પ્રસન્નઃ પ્રાહ નો મિથ્યા મમ વાક્યં ભવેત્ક્વચિત્॥
કિં ત્વિંદ્રદ્યુમ્નભૂપાલપરિજ્ઞાને સહાયતામ્

યદા યાસ્યસિ શાપસ્ય તદા મુક્તિમવાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વા સ મુનિઃ પ્રાયાદ્ગૃહીત્વા નિજકન્યકામ્॥
અખણ્ડશીલાં સ્વાવાસમહં ગૃધ્રોઽભવં તદા

એવં તદા દમનકોત્સવ ઈશ્વરસ્ય આંદોલનેન નૃપવેશ્મનિ મેઽવતારઃ॥
શમ્ભોર્ગણત્વમભવચ્ચ તથાગ્નિવેશ્યશાપેન ગૃધ્ર ઇહ ભદ્ર તવેદમુક્તમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે મહીપ્રાદુર્ભાવે દમનકમાહાત્મ્યંનામ નવમોઽધ્યાયઃ