સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.10

॥મુનય ઊચુઃ॥
યત્ત્વયા કથિતં બ્રહ્મન્બ્રહ્માંડં સચરાચરમ્॥
ભસ્મીભૂતં રુદ્રકોપાત્કાલકૂટાગ્નિનાઽથથ઼ખિલમ્

બ્રહ્માંડાંતરતઃ કિં તુ રુદ્રં મન્યામહે વયમ્॥
તદા ચરાચરં નષ્ટં બ્રહ્મવિષ્ણુપુરોગમમ્

ભસ્મીભૂતં રુદ્રકોપાત્કથં સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તિતા॥
કુતો બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ કુતશ્ચંદ્રપુરોગમાઃ

અન્યે સુરા સુરાઃ કુત્ર ભસ્મીભૂતા લયં ગતાઃ॥
અત ઊર્ધ્વં કિમભવત્તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ

વ્યાસપ્રસાદાત્સકલં વેત્થ ત્વં નાપરો હિ તત્॥
તસ્માજ્જ્ઞાનમયં શાસ્ત્રં તજ્જાનાસિ ન ચાપરઃ

ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા સર્વૈર્મુનિભિર્ભાવિતાત્મભિઃ॥
સૂતો વ્યાસં નમસ્કૃત્ય વાક્યં ચેદમથાબ્રવીત્

॥ લોમશ ઉવાચ॥
યદા બ્રહ્માંડમધ્યસ્થા વ્યાપ્તા દેવા વિષાગ્નિના॥
હરિબ્રહ્માદયો હ્યેતે લોકપાલાઃ સવાસવાઃ॥
તદા વિજ્ઞાપિતઃ શંભુર્હેરંબેન મહાત્મના

॥હેરંબ ઉવાચ॥
હે રુદ્ર હે મહાદેવ હે સ્થાણો હ જગત્પતે॥
મયા વિઘ્નં વિનોદેન કૃતં તેષાં સુદુર્જયમ્

ભયેન મતિ મોહાત્ત્વાં નાર્ચ્ચયંતિ ચ મામપિ॥
ઉદ્યોગં યે પ્રકુર્વન્તિ તેષાં ક્લેશોઽધિકો ભવેત્

એવમભ્યર્થિતસ્તેન પિનાકી વૃષભધ્વજઃ॥
વિઘ્નાંધકારસૂર્યેણ ગણાધિપતિના તદા

લિંગરૂપોઽબ્રવીચ્છંભુર્નિરાકારો નિરામયઃ॥
નિરંજનો વ્યોમકેશઃ કપર્દ્દી નીલલોહિતઃ

॥મહેશ્વર ઉવાચ॥
હેરંબ શ્રૃણુ મે વાક્યં શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ॥
અહંકારાત્મકં ચૈવ જગદેતચ્ચરાચરમ્

સ્થિતિં કરોત્યહંકારઃ પ્રલયોત્પત્તિમેવ ચ॥
જગદાદૌગણપતે તદા વિજ્ઞપ્તિમાત્રતઃ

માયાવિરહિતં શાંતં દ્વૈતાદ્વૈતપરં સદા॥
જ્ઞપ્તિમાત્રસ્વરૂપં તત્સદાનંદૈકલક્ષણમ્

॥ગણપતિરુવાચ॥
યદિ ત્વં કેવલો હ્યાત્મા પરમાનન્દલક્ષણઃ॥
તસ્માત્ત્વદપરં કિંચિન્નાન્યદસ્તિ પરંતપ

નાનારૂપં કથં જાતં સુરાસુરવિલક્ષણમ્॥
વિચિત્રં મોહજનનં ત્રિભિર્દ્દેવૈશ્ચ લક્ષિતમ્

ભૂતગ્રામૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ નાનાભેદૈઃ સમન્વિતૈઃ॥
જાતં સંસારચક્રં ચ નિત્યાનિત્યવિલક્ષણમ્

પરસ્પરવિરોધેન જ્ઞાનવાદેન મોહિતાઃ॥
કર્મવાદરતાઃ કેચિત્કેચિત્સ્વગુણમાશ્રિતાઃ

જ્ઞાનનિષ્ઠાશ્ચ યે કેચિત્પરસ્પરવિરોધિનઃ॥
એવં સંશયમાપન્નં ત્રાહિ માં વૃષભધ્વજ

અહં ગણશ્ચ કુત્રત્યાઃ ક્વ ચાયં વૃષભઃ પ્રભો॥
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ કુતો જાતાશ્ચ કુત્ર વૈ

કૃતાઃ સર્વે મહાભાગાઃ સાત્ત્વિકા રાજસાશ્ચ વૈ॥
પ્રહસ્ય ભગવાઞ્છંભુર્ગણેશં વક્તુમુદ્યતઃ

॥મહેશ્વર ઉવાચ॥
કાલશક્ત્યા ચ જાતાનિ રજઃસત્ત્વતમાંસિ ચ॥
તૈરાવૃતં જગત્સર્વં સદેવાસુમાનુષમ્

પરિદૃશ્યમાનમેતચ્ચાનશ્વરં પરમાર્થતઃ॥
વિદ્ધ્યેતત્સર્વસિદ્ધ્યૈવ કૃતકત્વાચ્ચ નશ્વરમ્

॥ લોમશ ઉવાચ॥
યાવદ્ગણેશસંયુક્તો ભાષમાણઃ સદાશિવઃ॥
લિંગરૂપી વિશ્વરૂપઃ પ્રાદુર્ભૂતા સદાશિવાત્

શિવરૂપા જગદ્યોનિઃ કાર્યકારણરૂપિણી॥
લિંગરૂપી સ ભગવાન્નિમગ્નસ્તત્ક્ષણાદભૂત્

એકા સ્થિતા પરા શક્તિર્બ્રહ્મવિદ્યાત્મલક્ષણા॥
ગણેશો વિસ્મયાવિષ્ટો હ્યવલોકનતત્પરઃ

॥ઋષય ઊચુઃ॥
પ્રકૃત્યન્તર્ગતં સર્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્॥
ગણેશસ્ય પૃથક્ત્વં ચ કથં જાતં તદુચ્યતામ્

॥લોમશ ઉવાચ॥
સાક્ષાત્પ્રકૃત્યાઃ સંભૂતો ગણેશો ભગવાનભૂત્॥
યથારૂપઃ શિવઃ સાક્ષાત્તદ્રૂપો હિ ગણેશ્વરઃ

શિવેન સહ સંગ્રામો હ્યભૂત્તસ્ય મહાત્મનઃ॥
અજ્ઞાનાત્પ્રકૃતો ભૂત્વા બહુકાલં નિરન્તરમ્

તસ્ય દૃષ્ટ્વા હ્યજેયત્વં ગજારૂઢસ્ય તત્તદા॥
ત્રિશૂલેનાહનચ્છંભુઃ સગજં તમપાતયત્

તદા સ્તુતો મહાદેવઃ પરશક્ત્યા પરંતપઃ॥
પરશક્તિમુવાચેદં વરં વરય શોભને

તદા વૃતો મહાદેવો વરેણ પરમેણ હિ॥
યોઽયં ત્વયા હતો દેવ મમ પુત્રો ન સંશયઃ

ત્વાં ન જાનાત્યયં મૂઢઃ પ્રકૃત્યંશસમુદ્ભવઃ॥
તસ્માત્પુત્રં જીવયેમં મમ તૃષ્ટ્યર્થમેવ ચ

પ્રહસ્ય ભગવાન્રુદ્રો માયાપુત્રમજીવયત્॥
સિંધુરવદનેનૈવ મુખે સ સમયોજયત્

તદા ગજાનનો જાતઃ પ્રસાદાચ્છંકરસ્ય ચ॥
માયાપુત્રોપિ નિર્માયો જ્ઞાનવાન્સંબભૂવ હ

આત્મજ્ઞાનામૃતેનૈવ નિત્યતૃપ્તો નિરામયઃ॥
સમાધિસંસ્થિતો રૌદ્રઃ કાલકાલાંતકોઽભવત્

યોગદંડાર્થમુત્પાટ્ય સ્વકીયં દશનં મહત્॥
કરે ગૃહ્ય ગણાધ્યક્ષઃ શબ્ધબ્રહ્માતિવર્ત્તતે॥
ઋદ્ધિસિદ્ધિદ્વયેનૈવ એકત્વેન વિરાજિતઃ

યે તે ગણાશ્ચ વિઘ્નાશ્ચ યે ચાન્યેઽભ્યધિકા ભુવિ॥
તેષામપિ પતિર્જાતઃ કૃતોઽસૌ શંભુના તદા

તસ્માદ્વિ લોકયામાસ પ્રકૃતિં વિશ્વરૂપિણીમ્॥
પૃથક્સ્થિત્વાગ્રતો જાનાલ્લિંગં પ્રકૃતિમેવ ચ॥
દદર્શ વિમલં લિંગં પ્રકૃતિસ્થં સ્વભાવતઃ

આત્માનં ચ ગણૈઃ સાદ્ધં તથૈવ ચ જગત્ત્રયમ્॥
લીનં લિંગે સમસ્તં તદ્ધેરમ્બો જ્ઞાનવાનપિ

મુમોહ ચ પુનઃ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય પ્રયત્નતઃ॥
નનામ શિરસા તાભ્યામીશાભ્યાં સ ગણેશ્વરઃ

તદા દદર્શ તત્રૈવ લોકસંહારકારકમ્॥
બ્રહ્માણં ચૈવ રુદ્રં ચ વિષ્ણું ચૈવ સદાશિવમ્

દદર્શ પ્રેતતુલ્યાનિ લિંગશક્ત્યાત્મકાનિ ચ॥
બ્રહ્માણ્ડગોલકાન્યેવ કોટિશઃ પરમાણુવત્

લીયંતે ચ વિલીયંતે મહેશે લિંગરૂપિણિ॥
પ્રકૃત્યંતર્ગતં લિંગં લિંગસ્યાંતર્ગતા ચ સા

શક્ત્યા લિંગં ચ સંછન્નં તદા સર્વમદૃશ્યત॥
લિંગેન શક્તિઃ સંછન્ના પરસ્પરમવર્તત

શિવાભ્યાં સંશ્રિતં લોકં જગદેતચ્ચરાચરમ્॥
ગણેશો વાપિ તજ્જ્ઞાનં ન પરેઽપિ તથાવિદન્

તદોવાચ મહાતેજા ગણાધ્યક્ષો ગણૈઃ સહ॥
સશક્તિકં સ્તૂયમાનઃ શક્ત્યા ચ પરયા તદા

॥ગણેશ ઉવાચ॥
નમામિ દેવં શક્ત્યાન્વિતં જ્ઞાનરૂપં પ્રસન્નં જ્ઞાનાત્પરં પરમંજ્યોતિરૂપમ્॥
રૂપાત્પરં પરમં તત્ત્વરૂપં તત્ત્વાત્પરં પરમં મંગલં ચ આનંદાખ્યં નિષ્કલં નિર્વિષાદમ્

ધૂમાત્પરમયોવહ્નિર્ધૂમવત્પ્રતિભાસતે॥
પ્રકૃત્યંતર્ગસ્ત્વં હિ લક્ષ્યસે જ્ઞાનિસંભવઃ॥
પ્રકૃત્યંતર્ગતસ્ત્વં હિ માયાવ્યક્તિરિતીયસે

એવંવિધસ્ત્વં ભગવન્સ્વમાયયા સૃજસ્યથોલુંપસિ પાસિ વિશ્વમ્॥
અસ્માદ્ગરાત્સર્વમિદં પ્રનષ્ટં સબ્રહ્મવિપ્રેંદ્રયુતં ચરાચરમ્

યથા પુરાસીર્ભગવાન્મહેશસ્ત્રૈલોક્યનાથોઽસિ ચરાચરાત્મા॥
કુરુષ્ય શીઘ્રં સહજીવકોશં ચરાચરં તત્સકલં પ્રદગ્ધમ્

॥ લોમશ ઉવાચ॥
એવં સ્તુતો ગણેશેન ભગવાન્ભૂતભાવનઃ॥
યદુત્થિતં કાલકૂટં લોકસંહારકારકમ્

લિંગરૂપેણ તદ્ગ્રસ્તં વિમલં ચાકરોત્તદા॥
સદેવાસુરમર્ત્યાશ્ચ સર્વાણિ ત્રિજગન્તિ ચ॥
તત્ક્ષણાદ્રક્ષિતાન્યેવ કૃપયા પરયા યુતઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ સુરેંદ્રશ્ચ લોકપાલાઃ સહર્ષયઃ॥
યક્ષા વિદ્યાધરાઃ સિદ્ધા ગંધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ॥
ઉત્થિતાશ્ચૈવ તે સર્વે નિદ્રાપરિગતા ઇવ

વિસ્મયેન સમાવિષ્ટા બભૂવુર્જાતસાધ્વસાઃ॥
સર્વે દેવાસુરાશ્ચૈવ ઊચુરાશ્ચર્યવત્તતઃ

ક્વ કાલકૂટં સુમહદ્યેન વિદ્રાવિતા વયમ્॥
મૃતપ્રાયાઃ કૃતાઃ સદ્યઃ સલોકપાલકા હ્યમી

ઇત્યબ્રુવંસ્તદા દૈત્યાસ્તૂષ્ણીંભૂતાસ્તદા સ્થિતાઃ॥
શક્રાદયો લોકપાલા વિષ્ણું સર્વેશ્વરેશ્વરમ્॥
બ્રહ્માણં ચ પુરસ્કૃત્ય ઇદમૂચુઃ સમેધિતા

કેનેદં કારિતં વિષ્ણો ન વિદામોઽલ્પમેધસઃ॥
તદા પ્રહસ્ય ભગવાન્બ્રહ્મણા સહ તૈઃ સુરૈઃ

સમાધિમગમન્સર્વેઽપ્યેકાગ્રમનસસ્તદા॥
તત્ત્વજ્ઞાનેન નિર્હૃત્ય કામક્રોદાદિકાન્દ્વિજાઃ

તદાત્મનિ સ્થિતં લિંગમપશ્યન્વિ બુધાદયઃ॥
વિષ્ણું પુરસ્કૃત્ય તદા તુષ્ટુવુઃ પરમાર્થતઃ

આત્મના પરમાત્માનં યોગિનઃ પર્યુપાસતે

લિંગમેવ પરં જ્ઞાનં લિંગમેવ પરં તપઃ॥
લિંગમેવ પરો ધર્મો લિંગમેવ પરા ગતિઃ॥
તસ્માલ્લિંગાત્પરતરં યચ્ચ કિંચિન્ન વિદ્યતે

એવં બ્રુવંતો હિ તદા સુરાસુરાઃ સલોકપાલા ઋષિભિશ્ચ સાકમ્॥
વિષ્ણું પુરસ્કૃત્ય તમાલવર્ણં શંભું શરણ્યં શરણં પ્રપન્નાઃ

ત્રાહિત્રાહિ મહાદેવ કૃપાલો પરમેશ્વર॥
પુરા ત્રાતા યથા સર્વે તથાત્વં ત્રાતુમર્હસિ

તદ્દેવદેવ ભવતશ્ચરણારવિંદં સેવાનુબંધમહિમાનમનંતરૂપમ્॥
ત્વદાશ્રિતં યત્પરમાનુકંપયા નમોઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ

લિંગસ્વરૂપમધ્યસ્થો ભગવાન્ભૂતભાવનઃ॥
સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સાકં બભાષેદં રમાપતિઃ

ત્વં લિંગરૂપી ભગવાઞ્જગતામભયપ્રદઃ॥
વિષ્ણુના સંસ્તુતો દેવો લિંગરૂપી મહેશ્વરઃ

મૃતાસ્ત્રાતા ગરાત્સર્વે તસ્માન્મૃત્યુંજય પ્રભો॥
રક્ષરક્ષ મહાકાલ ત્રિપુરાંત નમોસ્તુ તે

વિષ્ણુના સંસ્તુતો દેવો લિંગરૂપી મહેશ્વરઃ॥
પ્રાદુર્બભૂવ સાંબોઽથ બોધયન્નિવ તાન્સુરાન્

હે વિષ્ણો હે સુરાઃ સર્વ ઋષયઃ શ્રૂયતામિદમ્॥
મન્યતેઽપિ હિ સંસારે અનિત્યે નિત્યતાકુલમ્

અવિલોકયતાઽઽત્માત્મના વિબુધાદયઃ॥
કિં યજ્ઞૈઃ કિં તપોભિશ્ચ કિમુદ્યોગેન કર્મણામ્

એકત્વેન પૃથક્ત્વેન કિંચિન્નૈવ પ્રયોજનમ્॥
યસ્માદ્ભવદ્ભિર્મિલિતૈઃ કૃતં યત્કર્મ દુષ્કરમ્

ક્ષીરાબ્ધેર્મથનં તત્તુ અમૃતાર્થં કથં કૃતમ્॥
મૃત્યું જયં નિરાકૃત્ય અવજ્ઞાય ચ માં સદા

તસ્માત્સર્વે મૃત્યુમુખં પતિતા વૈ ન સંશયઃ॥
અસ્માભિર્નિર્મિતો દેવો ગણેશઃ કાર્યસિદ્ધયે

ન નમંતિ ગણેશં ચ દુર્ગાં ચૈવ તથાવિધામ્॥
ક્લેશભાજો ભવિષ્યતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યૂયં સર્વે ત્વધર્મિષ્ઠાઃ સ્તબ્ધાઃ પંડિતમાનિનઃ॥
કાર્યાકાર્યમવિજ્ઞાય કેવલં માનમોહિતાઃ

તસ્માત્કાલમુખે સર્વે પતિતા નાત્ર સંશયઃ॥
સર્વે શ્રુતિપરા યૂયમિંદ્રાદ્યા દેવતાગણાઃ

પ્રરોચનપરાઃ સર્વે ક્ષુદ્રાશ્ચેંદ્રાદયો વૃથા॥
નાત્માનં ચ પ્રપંચેન વેત્સિ ત્વં હિ શચીપતે

કૃતઃ પ્રયત્નો હિ મહાનમૃતાર્થં ત્વયા શઠ॥
અશ્વમેધશતેનૈવ યદ્રાજ્યં પ્રાપ્તવાનસિ॥
અપિ તચ્ચ પરાધીન તન્ન જાનાસિ દુર્મતે

યૈર્વદવાક્યૈસ્ત્વં મૂઢ સંસ્તુતોઽસિ તપસ્વિભિઃ॥
તે મૂઢાસ્તો ષયંતિ ત્વાં તત્તદ્રાગપરાયણાઃ

વિષ્ણો ત્વં ચ પક્ષપાતાન્ન જાનાસિ હિતાહિતમ્॥
કેચિદધતાસ્ત્વયા વિષ્ણો રક્ષિતાશ્ચૈવ કેચન

ઇચ્છાયુક્તસ્ત્વમત્રૈવ સદા બાલકચેષ્ટિતઃ॥
યેઽન્યે ચ લોકપાઃ સર્વે તેષાં વાર્તા કુતસ્ત્વિહ

અન્યથા હિ કૃતે હ્યર્થે અન્યથાત્વં ભવિષ્યતિ॥
કાર્યસિદ્ધિર્ભવેદ્યેન ભવદ્ભિર્વિસ્મૃતં ચ તત્

યેનાદ્ય રક્ષિતાઃ સર્વે કાલકૂટમહાભયાત્॥
યેન નીલીકૃતો વિષ્ણુર્યેન સર્વે પરાજિતાઃ

લોકા ભસ્મીકૃતા યેન તસ્માદ્યેનાપિ રક્ષિતાઃ॥
તસ્યાર્ચ્ચનાવિધિઃ કાર્યો ગણેશસ્ય મહાત્મનઃ

કર્મારંભે તુ વિઘ્નેશં યે નાર્ચંતિ ગણાધિપમ્॥
કાર્યસિદ્ધિર્ન તેષાં વૈ ભવેત્તુ ભવતાં યથા

એતન્મહેશસ્ય વચો નિશમ્ય સુરાસુરાઃ કિંનરચારણાશ્ચ॥
પૂજાવિધાનં પરમાર્થતોઽપિ પપ્રચ્છુરેનં ચ તદા ગિરીશમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે સમુદ્રમંથનાખ્યાને શિવકૃતવિષભક્ષણવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ