સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.7

॥લોમશ ઉવાચ॥
તદા ચ તે સુરાઃ સર્વ ઋષયોપિ ભયાન્વિતાઃ॥
ઈડિરે લિંગમૈશં ચ બ્રહ્માદ્યા જ્ઞાનવિહ્વલાઃ

॥બ્રહ્મોવાચ॥
ત્વં લિંગરૂપી તુ મહાપ્રભાવો વેદાંતવેદ્યોસિ મહાત્મરૂપિ॥
યેનૈવ સર્વે જગદાત્મમૂલં કૃતં સદાનંદપરેણ નિત્યમ્

ત્વં સાક્ષી સર્વલોકાનાં હર્તા ત્વં ચ વિચક્ષણઃ॥
રક્ષણોસિ મહાદેવ ભૈરવોસિ જગત્પતે

ત્વયા લિંગસ્વરૂપેણ વ્યાપ્તમેતજ્જગત્ત્રયમ્॥
ક્ષુદ્રાશ્ચૈવ વયં નાથ માયામોહિતચેતસઃ

અહં સુરાઽસુરાઃ સર્વે યક્ષગંધર્વરાક્ષસાઃ॥
પન્નગાશ્ચ પિશાચાશ્ચ તથા વિદ્યાધરા હ્યમી

ત્વંહિ વિશ્વસૃજાં સ્રષ્ટા ત્વં હિ દેવો જગત્પતિઃ॥
કર્તા ત્વં ભુવનસ્યાસ્ય ત્વં હર્તા પુરુષઃ પરઃ

ત્રાહ્યસ્માકં મહાદેવ દેવદેવ નમોઽસ્તુ તે॥
એવં સ્તુતો હિ વૈ ધાત્રા લિંગરૂપી મહેશ્વરઃ

ઋષયઃ સ્તોતુકામાસ્તે મહેશ્વરમકલ્મષમ્॥
અસ્તુવન્ગીર્ભિરગ્ર્યાભિઃ શ્રુતિગીતાભિરાદૃતાઃ

॥ઋષય ઊચુઃ॥
અજ્ઞાનિનો વયં કામાન્ન વિંદામોઽસ્ય સંસ્થિતિમ્॥
ત્વં હ્યાત્મા પરમાત્મા ચ પ્રકૃતિસ્ત્વં વિભાવિની

ત્વમેવ માતા ચ પિતા ત્વમેવ ત્વમેવ બંધુશ્ચ સખા ત્વમે॥
ત્વમીશ્વરો વેદવિદેકરૂપો મહાનુભાવૈઃ પરિચિંત્યમાનઃ

ત્વમાત્મા સર્વભૂતાનામેકો જ્યોતિરિવૈધસામ્॥
સર્વં ભવતિ યસ્માત્ત્વત્તસ્માત્સર્વોઽસિ નિત્યદા

યસ્માચ્ચ સંભવત્યેતત્તસ્માચ્છંભુરિતિ પ્રભુઃ

ત્વત્પાદપંકજં પ્રાપ્તા વયં સર્વે સુરાદયઃ॥
ઋષયો દેવગંધર્વા વિદ્યાધરમહોરગાઃ

તસ્માચ્ચ કૃપયા શંભો પાહ્યસ્માઞ્જગતઃ પતે

॥મહાદેવ ઉવાચ॥
શ્રૃણુધ્વં તુ વચો મેઽદ્ય ક્રિયતાં ચ ત્વરાન્વિતૈઃ॥
વિષ્ણું સર્વે પ્રાર્થયંતુ ત્વરિતેન તપોધનાઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શંકરસ્ય મહાત્મનઃ॥
વિષ્ણું સર્વે નમસ્કૃત્ય ઈડિરે ચ તદા સુરાઃ

॥દેવ ઊચુઃ॥
વિદ્યાધરાઃ સુરગણા ઋષયશ્ચ સર્વે ત્રાતાસ્ત્વયાદ્ય સકલાજગદેકબંધો॥
તદ્વત્કૃપાકરજનાન્પરિપાલયાદ્ય ત્રૈલોક્યનાથ જગદીશ જગન્નિવાસ

પ્રહસ્ય ભગવન્વિષ્ણુરુવાચેદં વચસ્તદા॥
દૈત્યૈઃ પ્રપીડિતા યૂયં રક્ષિતાશ્ચ પુરા મયા

અદ્યૈવ ભયમુત્પન્નં લિંગાદસ્માચ્ચિરંતનમ્॥
ન શક્યતે મયા ત્રાતુમસ્માલ્લિંગભયાત્સુરાઃ

અચ્યુતેનૈવમુક્તાસ્તે દેવા શ્ચિંતાન્વિતાભવન્॥
તદા નભોગતા વાણી ઉવાચાશ્વાસ્ય વૈ સુરાન્

એતલ્લિંગં સંવૃણુષ્વ પૂજનાય જનાર્દન॥
પિંડિભૂત્વા મહાબાહો રક્ષસ્વ સચરાચરમ્॥
તથેતિ મત્વા બગવાન્વીરભદ્રોઽભ્યપૂજયત્

બ્રહ્માદિભઃ સુરગણૈઃ સહિતૈસ્તદાનીં સંપૂજિતઃ શિવવિધાનરતો મહાત્મા॥
સ્રવીરભદ્રઃ શશિશેખરોઽસૌ શિવપ્રિયો રુદ્રસમસ્ત્રિલોક્યામ્

લિંગસ્યાર્ચનયુક્તોઽસૌ વીરભદ્રોઽભવત્તદા॥
તદ્રૂપસ્યૈવ લિંગસ્ય યેન સર્વમિદં જગત્

ઉદ્ભાતિ સ્થિતિમાપ્નોતિ તથા વિલયમેતિ ચ॥
તલ્લિંગં લિંગમિત્યાહુર્લયનાત્તત્ત્વવિત્તમાઃ

બ્રહ્માણ્ડાગોલકૈર્વ્યાપ્તં તથા રુદ્રાક્ષભૂષિતમ્॥
તથા લિંગં મહજ્જાતં સર્વેષાં દુરતિક્રમમ્

તદા સર્વેઽથ વિબુધા ઋષો વૈ મહાપ્રભાઃ॥
તુષ્ટુવુશ્ચ મહાલિંગં વેદાવાદૈઃ પૃથક્પૃથક્

અણોરણીયાંસ્ત્વં દેવ તથા ત્વં મહતો મહાન્॥
તસ્માત્ત્વયા વિધાતવ્યં સર્વૈષાં લિંગપૂજનમ્

તદાનીમેવ સર્વેણ લિંગં ચ બહુશઃ કૃતમ્॥
સત્યે બ્રહ્મેશ્વરં લિંગં વૈકુણ્ઠે ચ સદાશિવઃ

અમરાવત્યાં સુપ્રતિષ્ઠમમરેશ્વરસંજ્ઞકમ્॥
વરુણેશ્વરં ચ વારુણ્યાં યામ્યાં કાલેશ્વરં પ્રભુમ્

નૈરૃતેશ્વરં ચ નૈરૃત્યાં વાયવ્યાં પાવનેશ્વરમ્॥
કેદારં મૃત્યુલોકે ચ તથૈવ અમરેશ્વરમ્

ઓંકારં નર્મદાયાં ચ મહાકાલં તથૈવ ચ॥
કાશ્યાં વિશ્વેશ્વરં દેવં પ્રયાગે લલિતેશ્વરમ્

ત્રિયમ્બકં બ્રહ્મગિરૌ કલૌ ભદ્રેશ્વરં તથા॥
દ્રાક્ષારામેશ્વરં લિંગં ગંગાસાગરસંગમે

સૌરાષ્ટ્રે ચ તથા લિંગં સોમેશ્વરમિતિ સ્મૃતમ્॥
તથા સર્વેશ્વરં વિન્ધ્યે શ્રીશૈલે શિખરેશ્વરમ્॥
કાન્ત્યામલ્લાલનાથં ચ સિંહનાથં ચ સિંગલે

વિરૂપાક્ષં તથા લિંગં કોટિશઙ્કરમેવ ચ॥
ત્રિપુરાન્તકં ભીમેશમમરેશ્વરમેવ ચ

ભોગેશ્વરં ચ પાતાલે હાટકેશ્વરમેવ ચ॥
એવમાદીન્યનેકાનિ લિંગાનિ ભુવનત્રયે॥
સ્થાપિતાનિ તદા દેવૈર્વિશ્વોપકૃતિહેતવે

લિંગેશૈશ્ચ તથા સર્વૈઃ પૂર્ણમાસીજ્જગત્ત્રયમ્॥
તથા ચ વીરભદ્રાંશાઃ પૂજાર્થમમરૈઃ કૃતાઃ॥ ૭.૩૬
તત્ર વિંશતિસંસ્કારાસ્તેષામષ્ટાધિકાભવન્॥
કથિતાઃ શંકરેણૈવ લિંગસ્યાચનસૂચકાઃ

સંતિ રુદ્રેણ કથિતાઃ શિવધર્મા સનાતનાઃ॥
વીરભદ્રો યથા રુદ્રસ્તથાન્યે ગુરવઃ સ્મૃતાઃ

ગુરોર્જાતાશ્ચ ગુરવો વિખ્યાતા ભુવનત્રયે॥
લિંગસ્ય મહિમાન તુ નન્દી જાનાતિ તત્ત્વતઃ

તથા સ્કન્દો હિ ભગવાન્ન્યે તે નામધારકાઃ॥
યથોક્તાઃ શિવધરમા હિ નન્દિના પરિકીર્ત્તિતાઃ

શૈલાદેન મહાભાગા વિચિત્રા લિંગધારકાઃ॥
શવસ્યોપરિ લિંગં ચ ધ્રિયતે ચ પુરાતનૈઃ

લિંગેન સહ પઞ્ચત્વં લિંગેન સહ જીવિતમ્॥
એતે ધર્માઃ સુપ્રતિષ્ઠાઃ શૈલાદેન પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ધર્મઃ પાશુપતઃ શ્રેષ્ઠઃ સ્કન્દેન પ્રતિપાલિતઃ

શુદ્ધાપઞ્ચાક્ષરીવિદ્યાપ્રાસાદી તદનન્તરમ્॥
ષડક્ષરી તથા વિદ્યા પ્રાસાદસ્ય ચ દીપિકા

સ્કન્દાત્તત્સમનુપ્રાપ્તમગસ્ત્યેન મહાત્મના॥
પશ્ચાદાચાર્યભેદેન હ્યાગમા બહવોઽભવન્

કિં તુ વૈ બહુનોક્તેન શ્વિ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્॥
ઉચ્ચારયંતિ સ નિત્યં તે રુદ્રા નાત્ર સંશયઃ

સતાં માર્ગં પુરસ્કૃત્ય યે સર્વે તે પુરાંતકાઃ॥
વીરા માહેશ્વરાજ્ઞેયાઃ પાપક્ષયકરા નૃણામ્

પ્રસંગેનાનુપંક્ષેણ શ્રદ્વયા ચ યદૃચ્છયા॥
શિવભક્તિં પ્રકુર્વન્તિ યે વૈ તે યાંતિ સદ્ગતિમ્

શ્રૃણુધ્વં કથયામીહ ઇતિહાસં પુરાતનમ્॥
કૃતં શિવાલયં યચ્ચ પતંગ્યા માર્જનં પુરા

આગતા ભક્ષણાર્થં હિ નૈવેદ્યં કેન ચાર્પિતમ્॥
માર્જનં રજસ્તસ્યાઃ પક્ષાભ્યામભવત્પુરા

તેન કર્મવિપાકેન ઉત્તમં સ્વર્ગમાગતા॥
ભુક્ત્વા સ્વર્ગસુખં ચોગ્રં પુનઃ સંસારમાગતા

કાશિરાજસુતા જાતા સુન્દરીનામ વિશ્રુતા॥
પૂર્વાભ્યાસાચ્ચ કલ્યાણી બભૂવ પરમા સતી

ઉષસ્યુષસિ તન્વંગી શિવદ્વારરતા સદા॥
સંમાર્જનં ચ કુરુતે ભક્ત્યા પરમયા યુતા

સ્વયમેવ તદા દેવી સુન્દરી રાજકન્યકા॥
તથાભૂતાં ચ તાં દૃષ્ટ્વા ઋષિરુદ્દાલકોઽબ્રવીત્

સુકુમારી સતી બાલે સ્વયમેવ કથં શુભે॥
સંમાર્જનં ચ કુરુષે કન્યકે ત્વં શુચિસ્મિતે

દાસી દાસ્યશ્ચ બહવઃ સંતિ દેવિ તવાગ્રતઃ॥
તવાજ્ઞયા કરિષ્યંતિ સર્વં સંમાર્જનાદિકમ્

ઋષેસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્યેદમુવાચ હ

શિવસેવાં પ્રકુર્વાણાઃ શિવભક્તિપુરસ્કૃતાઃ॥
યે નરાશ્ચૈવ નાર્ય્યશ્ચ શિવલોકં વ્રજંતિ વૈ

સંમાર્જનં ચ પાણિભ્યાં પદ્ભ્યાં યાનં શિવાલયે॥
તસ્માન્મયા ચ ક્રિયતે સંમાર્જનમતંદ્રિતમ્

અન્યત્કિઞ્ચિન્ન જાનામિ એકં સંમાર્જનં વિના॥
ઋષિસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા મનસા ચ વિમૃશ્ય હિ

અનયા કિં કૃતં પૂર્વં કેયં કસ્ય પ્રસાદતઃ॥
તદા જ્ઞાનં ચ ઋષિણા તત્સર્વં જ્ઞાનચક્ષુષા॥
વિસ્મયેન સમાવિષ્ટસ્તૂષ્ણીંભૂતોઽભવત્તદા

સવિસ્મયોઽભૂદથ તદ્વિદિત્વા ઉદ્દાલકો જ્ઞાનવતાં વરિષ્ઠઃ॥
શિવપ્રભાવં મનસા વિચિંત્ય જ્ઞાનાત્પરં બોધમવાપ શાંતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે સપ્તમોઽધ્યાયઃ