સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.64

એવં તત્ર સ્થિતે તીરે દેવ્યારાધનતત્પરે ॥
સપ્તલિંગાર્ચનરતે ભીમનન્દનનન્દને

તતઃ કાલેન કેનાપિ પાંડવા દ્યૂતનિર્જિતાઃ ॥
તત્રાજગ્મુશ્ચ ક્રમતસ્તીર્થસ્નાનકૃતે ભુવમ્

પ્રાગેવ ચંડિકાં દેવીં ક્ષેત્રાદીશાનતઃ સ્થિતામ્ ॥
આસેદુર્માર્ગખિન્નાસ્તે દ્રૌપદીપંચમાસ્તદા

તત્રૈવ ચોપવિષ્ટોઽભૂત્તદાનીં ચંડિકાગણઃ ॥
બર્બરીકશ્ચ તાન્વીરાન્સમાયાતાનપશ્યત

પરં નાસૌ વેદ પાણ્ડૂન્પાણ્ડવાસ્તં ચ નો વિદુઃ ॥
આજન્મ યસ્માન્નૈવાભૂત્પાણ્ડૂનાં ચાસ્ય સંગમઃ

તતઃ પ્રવિશ્ય વૈ તસ્મિન્દેવીમાસાદ્ય પાંડવાઃ ॥
પિંડકાદ્યં તત્ર મુક્ત્વા તૃષા પ્રૈક્ષિ જલં તદા

તતો ભીમઃ કુણ્ડમધ્યં જલં પાતું વિવેશ હ ॥
પ્રવિશંતં ચ તં પ્રાહ યુધિષ્ઠિર ઇદં વચઃ

ઉદ્ધૃત્ય ભીમ તોયં ત્વં પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય ભો બહિઃ ॥
તતઃ પિબાઽન્યથા દોષો મહાંસ્ત્વામુપપત્સ્યતે

એતદ્રાજ્ઞો વચો ભીમસ્તૃષા વ્યાકુલલોચનઃ ॥
અશ્રુત્વૈવ વિવેશાસૌ કુણ્ડમધ્યે જલેચ્છયા

સ ચ દૃષ્ટ્વા જલં પાતું તત્રૈવ કૃતનિશ્ચયઃ ॥
મુખં હસ્તૌ ચ ચરણૌ ક્ષાલયામાસ શુદ્ધયે

યતઃ પીતં જલં પુંસામપ્રક્ષાલ્ય ચ યદ્ભવેત્ ॥
પ્રેતાઃ પિશાચાસ્તદ્રૂપં સંક્રમ્ય પ્રપિબંતિ તત્

એવં પ્રક્ષાલયાને ચ પાદૌ તત્ર વૃકોદરે ॥
ઉપરિસ્થસ્તદા પ્રાહ સત્યં સુહૃદયો વચઃ

દુર્મતે ભોઃ કિમેતત્ત્વં કુરુષે પાપનિશ્ચયઃ ॥
દેવીકુણ્ડે ક્ષાલયસિ મુખં પાદૌ કરૌ ચ યત્

યતો દેવી સદાનેન જલેન સ્નાપ્યતે મયા ॥
દત્ર પ્રક્ષિપંસ્તોયં મલપાપાન્ન બિભ્યસિ

મલાક્તતોયં યન્નામ અસ્પૃશ્યં તન્નરૈરપિ ॥
કુતો દેવૈશ્ચ તત્પાપં સ્પૃશ્યતે તત્ત્વતો વદ

શીઘ્રં ચ ત્વં નિઃસરાસ્માત્કુણ્ડાદ્ભૂત્વા બહિઃ પિબ ॥
યદ્યેવં પાપ મૂઢોઽસિ તીર્થેષુ ભ્રમસે કુતઃ

॥ ભીમ ઉવાચ ॥ ॥
કિમેતદ્ભાષસે ક્રૂર પરુષં રાક્ષસાધમ ॥
યતસ્તોયાનિ જંતૂનામુપભો ગાર્થમેવ હિ

તીર્થેષુ કાર્યં સ્નાનં ચેત્યુક્તં મુનિવરૈરપિ ॥
અંગપ્રક્ષાલનં સ્નાનમુક્તં માં નિંદસે કુતઃ

યદિ ન ક્રિયતે પાનમંગપ્રક્ષાલનં તથા ॥
તત્કિમર્થં પૂર્તધર્માઃ ક્રિયન્તે ધર્મશાલિભિઃ

॥ સુહૃદય ઉવાચ ॥ ॥
સ્નાતવ્યં તીર્થમુખ્યેષુ સત્યમેતન્ન સંશયઃ ॥
ચરેષુ કિં તુ સંવિશ્ય સ્થાવરેષુ બહિઃ સ્થિતઃ

સ્થાવરેષ્વપિ સંવિશ્ય તન્ન સ્નાનં વિધીયતે ॥
ન યત્ર દેવસ્નાનાર્થં ભક્તૈઃ સંગૃહ્યતે જલમ્

યચ્ચ હસ્તશતાદૂર્ધ્વં સરસ્તત્ર વિધીયતે ॥
સંવેશેઽપિ ક્રમશ્ચાયં પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય યદ્બહિઃ

તતઃ સ્નાનં પ્રકર્તવ્યમન્યથા દોષ ઉચ્યતે ॥
કિં ન શ્રુતસ્ત્વયા પ્રોક્તઃ શ્લોકઃ પદ્મભુવા પુરા

મલં મૂત્રં પુરીષં ચ શ્લેષ્મ નિષ્ઠીનાશ્રુ ચ ॥
ગંડૂષાશ્ચૈવ મુઞ્ચતિ યે તે બ્રહ્મહણૈઃ સમાઃ

તસ્માન્નિઃસર શીઘ્રં ત્વં યદ્યેવમજિતેન્દ્રિયઃ ॥
તત્કિમર્થં દુરાચાર તીર્થેષ્વટસિ બાલિશ

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્॥
નિર્વિકારાઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સ હિ તીર્થફલં લભેત્

॥ ભીમ ઉવાચ ॥ ॥
અધર્મો વાપિ ધર્મોઽસ્તુ નિર્ગંતું નૈવ શક્નુયામ્ ॥
ક્ષુધા તૃષા મયા નિત્યં વારિતું નૈવ શક્યતે

॥ સુહૃદય ઉવાચ ॥ ॥
જીવિતાર્થે ભવાન્કસ્માત્પાપં પ્રકુરુતે વદ ॥
કિં ન શ્રુતસ્ત્વયા શ્લોકઃ શિબિના યઃ સમીરિતઃ

મુહૂર્તમપિ જીવેત નરઃ શુક્લેન કર્મણા ॥
ન કલ્પમપિ જીવેત લોકદ્વયવિરોધિના

॥ ભીમ ઉવાચ ॥ ॥
કાકારવેણ તે મહ્યં કર્ણૌ બધિરતાં ગતૌ ॥
પાસ્યામ્યેવ જલં ચાત્ર કામં વિલપ શુષ્ય વા

॥ સુહૃદય ઉવાચ ॥ ॥
ક્ષત્રિયાણાં કુલે જાતસ્ત્વહં ધર્માભિરક્ષિણામ્ ॥
તસ્માત્તે પાતકં કર્તું ન દાસ્યામિ કથંચન

તદ્વરાકાથ શીઘ્રં ત્વમસ્માત્કુંડાદ્વિનિઃસર

ઇષ્ટકાશકલૈઃ શીઘ્રં ચૂર્ણયિષ્યેઽન્યથા શિરઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ચેષ્ટકાં ગૃહ્ય મુમોચ શિરસઃ પ્રતિ

ભીમશ્ચ વંચયિત્વા તામુત્પ્લુત્ય બહિરાવ્રજત્ ॥
ભર્ત્સયંતૌ તતશ્ચોભાવન્યોન્યં ભીમવિક્રમૌ

યુયુધાતે પ્રલંબાભ્યાં બાહુભ્યાં યુદ્ધપારગૌ ॥
વ્યૂઢોરસ્કૌ દીર્ઘભુજૌ નિયુદ્ધકુશલાવુભૌ

મુષ્ટિભિઃ પાર્ષ્ણિઘાતૈશ્ચ જાનુભિશ્ચાભિજઘ્નતુઃ ॥
તતો મુહૂર્તાત્કૌરવ્યઃ પર્યહીયત પાંડવઃ

હીયમાનસ્તતો ભીમ ઉદ્યતોઽભૂત્પુનઃ પુનઃ ॥
અહીયત તતોઽપ્યંગ વવૃધે બર્બરીકકઃ

તતો ભીમં સમુત્પાટ્ય બર્બરીકો બલાદિવ ॥
નિષ્પિપેષ તતઃ ક્રુદ્ધસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્

મૂર્છિતં ચૈવમાદાય વિસ્ફુરન્તં પુનઃપુનઃ ॥
સાગરાય પ્રચલિતઃ ક્ષેપ્તું તત્ર મહાંભસિ

દદૃશુઃ પાંડવા નૈતદ્દેવ્યા નયનયંત્રિતાઃ

તથા ગૃહીતે કુરુવીરમુખ્યે વીરેણ તેનાદ્ભુતવિક્રમેણ ॥
આશ્ચર્યમાસીદ્દિવિ દેવતાનાં દેવીભિરાકાશતલે નિરીક્ષ્ય તમ્

સાગરસ્ય તતસ્તીરે બર્બરીકં ગતં તદા ॥
નિરીક્ષ્ય ભગવાન્રુદ્રો વિયત્સ્થઃ સમભાષત

ભોભો રાક્ષસશાર્દૂલ બર્બરીક મહાબલ ॥
મુંચૈનં ભરતશ્રેષ્ઠં ભીમં તવ પિતામહમ્

અયં હિ તીર્થયાત્રાયાં વિચરન્ભ્રાતૃભિર્યુતઃ ॥
કૃષ્ણયા ચાપ્યદસ્તીર્થં સ્નાતુમેવાભ્યુપાયયૌ

સમ્માનં સર્વથા તસ્માદર્હઃ કૌરવનંદનઃ ॥
અપાપો વા સપાપો વા પૂજ્ય એવ પિતામહઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ રુદ્રવચઃ શ્રુત્વા સહસા તં વિમુચ્ય સઃ ॥
ન્યપતત્પાદયોર્હા ધિક્કષ્ટં કષ્ટં ચ પ્રાહ સઃ

ક્ષમ્યતાં ક્ષમ્યતાં ચેતિ પુનઃ પુનરવોચત ॥
શિરશ્ચ તાડયન્સ્વીયં રુરોદ ચ મુહુર્મુહુઃ

તં તથા પરિશોચંતં મુહ્યમાનં મુહુર્મુહુઃ ॥
ભીમસેનઃ સમાલિંગ્ય આઘ્રાય ચ વચોઽબ્રવીત્

વયં ત્વાં નૈવ જાનીમસ્ત્વં ચાસ્માઞ્જન્મકાલતઃ ॥
અત્ર વાસશ્ચ તે પુત્ર ભૈમેઃ કૃષ્ણાચ્ચ સંશ્રુતઃ

પરં નો વિસ્મૃતં સર્વં નાનાદુઃખૈઃ પ્રમુહ્યતામ્ ॥
દુઃખિતાનાં યતઃ સર્વા સ્મૃતિર્લુપ્તા ભવેત્સ્ફુટમ્

તદસ્માકમિદં દુઃખં સર્વકાલવિધાનતઃ ॥
મા શોચસ્ત્વં ચ તનય ન તે દોષોઽસ્તિ ચાણ્વપિ

યતઃ સર્વઃ ક્ષત્રિયસ્ય દંડ્યો વિપથિસંસ્થિ તઃ ॥
આત્માપિદંડ્યઃ સાધૂનાં પ્રવૃત્તઃ કુપથાદ્યદિ

પિતૃમાતૃસુહૃદ્ભ્રાતૃપુત્રાદીનાં કિમુચ્યતે ॥
અતીવ મમ હર્ષોઽયં ધન્યોહં પૂર્વજાશ્ચ મે ॥

યસ્ય ત્વીદૃશકઃ પૌત્રો ધર્મજ્ઞો ધર્મપાલકઃ ॥
વરાર્હસ્ત્વં પ્રશંસાર્હો ભવાન્યેષાં સતાં તથા

તસ્માચ્છોકં વિહાયેમં સ્વસ્થો ભવિ તુમર્હસિ

બર્બરીક ઉવાચ ॥ ॥
પાપં માં તાતતાત ત્વં બ્રહ્મઘ્નાદપિ કુત્સિતમ્ ॥
અપ્રશસ્યં નાર્હસીહ દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટુમપિ પ્રભો

સર્વેષામેવ પાપાનાં નિષ્કૃતિઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥
પિત્રોરભક્તસ્ય પુનર્નિષ્કૃતિર્નૈવ વિદ્યતે

તદ્યેન દેહેન મયા તાતતાતોઽભિપીડિતઃ ॥
તત્ત્વમેવ સમુત્સ્રક્ષ્યે મહીસાગરસંગમે

મૈવં ભવેયમન્યેષુ અપિ જન્મસુ પાતકી ॥
ન મામસ્માદભિપ્રાયાદર્હઃ કોઽપિ નિવર્તિતુમ્

યતોંઽશેન વિલુપ્યેત પ્રાયશ્ચિત્તાન્નિવારકઃ ॥
એવમુક્ત્વા સમુત્પ્લુત્ય યયૌ ચૈવાર્ણવં બલી

સમુદ્રોઽપિ ચકંપે ચ કથમેનં નિહન્મ્યહમ્ ॥
તતઃ સિદ્ધાંબિકાયાશ્ચ દેવ્યસ્તત્ર ચતુર્દશ

સમાલિંગ્ય ચ સંસ્થાપ્ય રુદ્રેણ સહિતા જગુઃ ॥
અજ્ઞાતવિહિતે પાપે નાસ્તિ વીરેંદ્ર કલ્મષમ્

શાસ્ત્રેષૂક્તમિદં વાક્યં નાન્યથા કર્તુમર્હસિ ॥
અમું ચ પૃષ્ઠલગ્નં ત્વં પશ્ય ભોઃ સ્વં પિતામહમ્

પુત્રપુત્રેતિ ભાષંતમનુ ત્વા મરણોન્મુખમ્ ॥
અધુના ચેત્સ્વકં દેહં વીર ત્વં પરિત્યક્ષ્યસિ

તતસ્ત્યક્ષ્યતિ ભીમોઽપિ પાતકં તન્મહત્તવ ॥
એવં જ્ઞાત્વા ધારય ત્વં સ્વશરીરં મહામતે

અથ ચેત્ત્યક્તુકામસ્ત્વં તત્રાપિ વચનં શૃણુ ॥
સ્વલ્પેનૈવ ચ કાલેન કૃષ્ણાદ્દેવકિનંદનાત્

દેહપાતસ્તવ પ્રોક્તસ્તં પ્રતીક્ષ યદીચ્છ સિ ॥
યતો વિષ્ણુકરાદ્વત્સ દેહપાતો વિશિષ્યતે

તસ્માત્પ્રતીક્ષ તં કાલમસ્માકં પ્રાર્થિતેન ચ ॥
એવમુક્તો નિવવૃતે બર્બરીકોઽપિ દુર્મનાઃ

રુદ્રં દેવીશ્ચ ચામુંડાં સોપાલંભં વચોઽબ્રવીત્ ॥
ત્વમેવ દેવિ જાનાસિ રક્ષ્યતે શાર્ઙ્ગધન્વિના

પાંડવા ભૂમિલાભાર્થે તત્તે કસ્માદુપેક્ષિતમ્ ॥
ત્વયા ચ સમુપાગત્ય રક્ષિતોઽયં વૃકોદરઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
અહં ચ રક્ષયિષ્યામિ સ્વભક્તં કૃષ્ણમૃત્યુતઃ ॥
યસ્માચ્ચ ચંડિકાકૃત્યે કૃતોઽનેન મહારણઃ ॥
તસ્માચ્ચંડિલનામ્નાયં વિશ્વપૂજ્યો ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા ગતાઃ સર્વે દેવા દેવ્યસ્ત્વદૃશ્યતામ્ ॥
ભીમોઽપિ તં સમાદાય પાંડુભ્યઃ સર્વમૂચિવાન્

વિસ્મિતાઃ પાંડવાસ્તં ચ પૂજયિત્વા પુનઃ પુનઃ ॥
યથોક્તવિધિના ચક્રુસ્તીર્થસ્નાનમતંદ્રિતાઃ

ભીમોપિ યત્ર રુદ્રેણ મોક્ષિતસ્તત્ર સુપ્રભમ્ ॥
લિંગં સંસ્થાપયામાસ ભીમેશ્વરમિતિ શ્રુતમ્

જ્યેષ્ઠમાસે કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યામુપોષિતઃ ॥
રાત્રૌ સંપૂજ્ય ભીમેશં જન્મપાપાદ્વિમુચ્યતે

યથૈવ લિંગાનિ સુપૂજિતાનિ સપ્તાત્ર મુખ્યાનિ મહાફલાનિ ॥
ભીમેશ્વરં લિંગમિદં તથૈવ સમસ્તપાપાપહરં સુપૂજ્યમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે ભીમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુઃષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ