સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.63

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અશ્વત્થલાક્ષાવહ્નૌ ચ સર્ષપાન્કેસરપ્લુતાન્ ॥
જુહ્વતો મંત્રમુખ્યૈશ્ચ બલાતિબલસંજ્ઞકૈઃ

યામે તુ પ્રથમે યાતે કાચિન્નારી સમાયયૌ ॥
શોણિતાક્તૈકવસના મહોચ્ચોર્ધ્વશિરોરુહા

દારુણાક્ષી શુક્લદન્તી ભયસ્યાપિ ભયંકરી ॥
સા રુરોદ મહારાવં પ્રાપ્ય તાં હોમભૂમિકામ્

તાં દૃષ્ટ્વા ચુક્ષુભે સદ્યો વિજયો ભીતિમાનિવ ॥
બર્બરીકશ્ચ નિર્ભીતિસ્તસ્યાઃ સંમુખમાયયૌ

તતઃ કણ્ઠં સમાશ્લિષ્ય તસ્યા મતિમતાં વરઃ ॥
રુરોદ દ્વિગુણં વીરો મેઘવન્નાદયન્બહુ

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતા સા ચ યાવન્મુંચતિ કર્તિકામ્॥
તાવન્નિષ્પીડિતે કંઠે મોક્તું તસ્મિન્ન ચાશકત્

પીડ્યમાને ચ બલિના કંઠે તસ્યા મુહુર્મુહુઃ॥
મુમુઓચ વિવિધાઞ્છબ્દાન્વજ્રાહત ઇવાચલઃ

ક્ષણં રાવાંસ્તતો મુક્ત્વા ત્રાહિ મુઞ્ચેતિ વક્ત્યણુ ॥
તતઃ કૃપાલુના મુક્તા પાદયોઃ પતિતાઽબ્રવીત્

શરણં તે પ્રપન્નાસ્મિ દાસી કર્મકરી તવ ॥
મહાજિહ્વેતિ માં વિદ્ધિ રાક્ષસીં કામરૂપિણીમ્

કાશીશ્મશાનનિલયાં દેવદાનવદર્પહામ્ ॥
દદાસિ યદિ મે વીર દુર્લભાં પ્રાણદક્ષિણામ્

તતસ્તપશ્ચરિષ્યામિ સર્વભૂતાભયપ્રદા ॥
અસ્મિન્નર્થે સ્વદેવસ્ય શપથા મે તથાત્મનઃ

યદ્યેતદ્વ્યત્યયં કુર્યાં ભસ્મીભૂયાં તતઃ ક્ષણમ્ ॥
એવં બ્રુવાણાં તાં વીરો નિગૃહ્ય શપથૈર્દૃઢમ્

મુમોચ સાપિ સંહૃષ્ટા કૃચ્છ્રા- ન્મુક્તા યયૌ વનમ્ ॥
સોઽપિ વીરઃ ખઙ્ગધારી તત્રૈવાવસ્થિતોઽભવત્

તતો મધ્યમરાત્રૌ ચ ગર્જિતં શ્રૂયતે મહત્ ॥
અન્ધકારં ચ સંજજ્ઞે તમોંઽધનરકપ્રભમ્

દદૃશે ચ તતઃ શૈલઃ શતશૃંગોઽતિવિસ્તરઃ ॥
નાનાશિલાઃ પ્રમુમુચે નાનાવૃક્ષાંશ્ચ સોચ્છ્રયાન્

નાનાનિર્ઝર સંઘોષં વવૃષે શોણિતં વહુ ॥
તં તથા નગમાલોક્ય નિર્ભીતો ભૈમિનંદનઃ

પર્વતો દ્વિગુણો ભૂત્વા પર્વતં સહસાપ્લુતઃ ॥
તદાભિજઘ્ને સંહૃત્ય પર્વતં સ્વેન ભૂભૃતા

તદા વિશીર્ણઃ સોઽભૂચ્ચ પર્વતો ભૂમિમંડલે ॥
તતો યોજનદેહાત્મા શતશીર્ષઃ શતોદરઃ

વક્ત્રૈર્મુંચન્મહાજ્વાલાં રેપલેન્દ્રોઽભ્યધાવત ॥
તં ધાવમાનં દૃષ્ટ્વૈવ બર્બરીકો મહાબલઃ

વિધાય તાદૃશં રૂપં નર્દન્તં ચાપ્યધાવત ॥
તતો મધ્યમરાત્રૌ તી લઘુ ચિત્રં ચ સુષ્ઠુ ચ

યુયુધાતે બાણજાલૈર્યથા પ્રાવૃષિ તોયદૌ ॥
છિન્નચાપૌ ચ ખઙ્ગાભ્યાં છિન્નખડ્ગૌ ચ મુષ્ટિભિઃ ॥

પર્વતાવિવ સત્પક્ષૌ ચિરં યુયુધતુઃ સ્થિરમ્ ॥
તતઃ કક્ષે સમુત્પાટ્ય ભ્રામયિત્વા મુહૂર્તકમ્

ભૂમૌ પ્રધર્ષયામાસ પ્રસૃતં ચ મુમોચ હ ॥
ચિક્ષેપ ચાગ્નિકોણે તં મહીસાગરરોધસિ

તદ્દૂરે રેપલેન્દ્રાખ્યં ગ્રામમદ્યાપિ વર્તતે ॥
એવં સ રેપલોનામ વૃત્રતુલ્યપરાક્રમઃ

નાથઃ શ્મશાનસ્યાવન્ત્યા વિઘ્નકૃન્નિહતોઽભવત્ ॥
તં નિહત્ય પુનર્વીરો બર્બરીકઃ સ્થિતોઽભવત્

તતસ્તૃતીયયામે ચ પ્રતીચ્યા દિશ આયયૌ ॥
પર્વતાભા મહાનાદા પાદૈઃ કમ્પયતીવ ભૂઃ

દુહદ્રુહાખ્યાશ્વતરી મેઘભ્રષ્ટા તડિદ્યથા ॥
તામાયાંતીં તથા દૃષ્ટ્વા સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભામ્

ઉપસૃત્ય જવાદ્ભૈમી રુરોહ પ્રહસન્નિવ ॥
વેગાત્તતઃ પ્રદ્રવતીં તુણ્ડે પ્રાહત્ય મુષ્ટિભિઃ

સ્થાપયામાસ તત્રૈવ તસ્થૌ સા ચાતિપીડિતા ॥
તતઃ ક્રુદ્ધા મહારાવં કૃત્વાપ્લુત્ય દુહદ્રુહા

જગત્યામાશુ ચિક્ષેપ બર્બરીકં તથેચ્છકમ્ ॥
તતો નદિત્વા ચાતીવ પાદઘાતમમુંચત

પાદૌ ચ વીરઃ સંગૃહ્ય ચિક્ષેપ ભુવિ લીલયા ॥
તતઃ પુનઃ સમુત્થાય ધાવંતીં તાં નિગૃહ્ય સઃ ॥

મુષ્ટિના પાતયિત્વૈવ દંતાન્કંઠમપીડયત્ ॥
ક્લિન્નં વાસ ઇવાપીડ્ય પ્રાણાનત્યાજયદ્દ્રુતમ્

એવં સીકોત્તરસ્થાને સ્મશાનૈકપદો દ્ભવા ॥
શાકિનીનામધીશા સા બર્બરીકેણ સૂદિતા

હત્વા તાં ચાપિ ચિક્ષેપ પ્રતીચ્યામેવ લીલયા ॥
દુહદ્રુહાખ્યમદ્યાપિ તત્ર ગ્રામં સ્મ વર્તતે

તતસ્તથૈવ સંતસ્થૌ બર્બરીકોઽભિરક્ષણે ॥
તતશ્ચતુર્થે યામે ચ પ્રાપ્તઃ ક્ષપણકોઽદ્ભુતઃ

મુંડી નગ્નો મયૂરાણાં પિચ્છધારી મહાવ્રતઃ ॥
પ્રોવાચ ચેદં વચનં હાહા કષ્ટમતીવ ભોઃ

અહિંસા પરમો ધર્મસ્તદગ્નિર્જ્વાલ્યતે કુતઃ ॥
હૂયમાને યતો વહ્નૌ સૂક્ષ્મજીવવધો મહાન્

શ્રુત્વેદં વચનં તસ્ય બર્બરીકોઽબ્રવીત્સ્મયન્ ॥
વદને સર્વદેવાનાં હૂયમાને સ્મ પાવકે

અનૃતં ભાષસે પાપ શિક્ષાયોગ્યોઽસિ દુર્મતે ॥
ઇત્યુક્ત્વા સહસોત્પત્ય કક્ષામધ્યે સ્થિરોઽસ્ય ચ

દન્તાન્મુષ્ટિપ્રહારૈશ્ચ સમાહત્યાભ્યપાતયત્ ॥
રુધિરાવિલવક્ત્રં તં મુમોચ પતિતં ભુવિ

સ ક્ષણાચ્ચેતનાં પ્રાપ્ય ઘોરદૈત્યવપુર્ધરઃ ॥
ભયાદ્ભૈમેઃ પ્રદુદ્રાવ ગુહાવિવરમાવિશત્

બહુપ્રભેતિ નગરી ષષ્ટિયોજનમાયતા ॥
તસ્યાં વિવેશ સહસા તં ચાનુ બર્બરીકકઃ

બર્બરીકં તતો દૃષ્ટ્વા નાદોઽભૂચ્ચ પલાશિનામ્ ॥
ધાવધ્વં હન્યતામેષ છિદ્યતાં ભિદ્યતામિતિ

તચ્છ્રુત્વા દૈત્યવીરાણાં કોટયો નવ ભીષણાઃ ॥
નાનાયુધધરા વીરં બર્બરીકમુપાદ્રવન્

દૃષ્ટ્વા તાન્કોટિશો દૈત્યાન્ક્રુદ્ધો ભીમાત્મજાત્મજઃ ॥
નિમીલ્ય સહસા નેત્રે તેષાં મધ્યમધાવત

પાદઘાતૈસ્તતઃ કાંશ્ચિદ્ભુજાઘાતૈસ્તથાપરાન્ ॥
હૃદયસ્યાભિઘાતૈશ્ચ ક્ષણાન્નિન્યે યમક્ષયમ્

યથા નલવનં ક્ર્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્ભૂમિસમં કરી ॥
નવકોટીસ્તથા જઘ્ને સહ તેન પલાશિના

તતો નાગાઃ સમાગમ્ય વાસુકિપ્રમુખાસ્તદા ॥
તુષ્ટુબુર્વિવિધૈર્વાક્યૈરૂચુઃ સુહૃદયં ચ તે

નાગાનાં પરમં કૃત્યં કૃતં તે ભૈમિનંદન ॥
પલાશીનામ દૈત્યોયં નીતો યત્સાનુગો યમમ્ ॥

અનેન હિ વયં વીર સાનુગેન દુરાત્મના ॥
પીડિતા વિવિધોપાયૈઃ પાતાલાદપ્યધઃ કૃતાઃ

વરં વૃણીષ્વ ત્વં તસ્માન્નાગેભ્યોઽભિમતં પરમ્ ॥
વરદાઃ સર્વ એવ સ્મ વયં તુભ્યં સુતોષિતાઃ

॥ સુહૃદય ઉવાચ ॥ ॥
યદિ દેયો વરો મહ્યં તદેનં પ્રવૃણોમ્યહમ્ ॥
સર્વવિઘ્નવિનિર્મુક્તો વિજયઃ સિદ્ધિમાપ્નુયાત્

તતસ્તથેતિ તં પ્રોચુઃ પ્રહૃષ્ટા વાયુભોજનાઃ ॥
સ ચ તેભ્યઃ પુરીં દત્ત્વા નિવૃત્તો નાગપૂજિતઃ

વિવરસ્ય ચ મધ્યેન સમાગચ્છન્મહાપ્રભમ્ ॥
સર્વરત્નમયં લિંગં સ્થિતં કલ્પતરોરધઃ

અર્ચ્યમાનં સુવહ્નીભિર્નાગકન્યાભિરૈક્ષત ॥
તતોઽસૌ વિસ્મયાવિષ્ટો નાગકન્યા હ્યપૃચ્છત

કેનેદં સ્થાપિતં લિંગં સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભમ્ ॥
લિંગાદપિ ચતુર્દિક્ષુ માર્ગાશ્ચેમે તુ કીદૃશાઃ

ઇતિ વીરવચઃ શ્રુત્વા બૃહત્કટિપયોધરા ॥
સવ્રીડં સસ્મિતાપાંગનિર્મોક્ષમિદમબ્રવીત્

સર્વપન્નગરાજેન શેષેણ સુમહાત્મના ॥
તપ સ્તપ્ત્વા મહાલિંગમિદમત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્

દર્શનાત્સ્પર્શનાદ્ધ્યાનાદર્ચનાત્સર્વસિદ્ધિદમ્ ॥
લિંગાત્પૂર્વેણ માર્ગોયં યાતિ શ્રીપર્વતં ભુવિ

એલાપત્રેણ વિહિતો નાગાનાં તત્ર પ્રાપ્તયે ॥
દક્ષિણેન ચ માર્ગોઽયં યાતિ શૂર્પારકં ભુવિ

કર્કોટકેન નાગેન કૃતોઽયં તત્ર પ્રાપ્તયે ॥
પશ્ચિમેન ચ માર્ગોઽયં પ્રભાસં યાતિ સુપ્રભમ્

ઐરાવતેન વિહિતો નાગાનાં ગમનાય ચ ॥
ઉત્તરેણ ચ માર્ગોયં યેન યાતું ભવાન્સ્થિતઃ

ગુપ્તક્ષેત્રે સિદ્ધલિંગં યાતિ શક્તિગુહાઽઽકૃતઃ ॥
વિહિતસ્તક્ષકેણાસૌ યાતું તત્ર મહાત્મના

ઇતીદં વર્ણિતં વીર વિજ્ઞપ્તિઃ શ્રૂયતાં મમ॥
કો ભવાનધુનૈવેતો દૈત્યપૃષ્ઠ ગતોઽભવત્ ॥
અધુનૈવ તથૈકાકી સમાયાતોઽત્ર નો વદ

વયં ચ સર્વાસ્તે દાસ્યસ્ત્વાં પતિં પ્રવૃણીમહે ॥
અસ્માભિઃ સહિતઃ ક્રીડ વિવિધાસ્વત્ર ભૂમિષુ

॥ બર્બરીક ઉવાચ ॥ ॥
અહં કુરુકુલોત્પન્નઃ પાંડુપુત્રસ્ય પૌત્રકઃ ॥
બર્બરીક ઇતિ ખ્યાતસ્તં દૈત્યં હંતુમાગતઃ

સ ચ દૈત્યો હતઃ પાપઃ પુનર્યાસ્યે મહીતલમ્ ॥
ભવતીભિશ્ચ મે નાસ્તિ કૃત્યં ભોભોઃ કથંચન

બ્રહ્મચારિવ્રતં યસ્માદહં સતતમાસ્થિતઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વાભ્યર્ચ્ય તલ્લિંગં પ્રણિપત્ય ચ દણ્ડવત્

ઊર્ધ્વમાચક્રમે વીરઃ કાતરં તાભિરીક્ષિતઃ॥
તતો બહિઃ સમાગત્ય સપ્રકાશં મુખં તદા

પ્રહર્ષેણૈવ પૂર્વસ્યા વિજયં દદૃશે દિશઃ ॥
તસ્મિન્કાલે ચ વિજયઃ કર્મ સર્વં સમાપ્તવાન્

કાંત્યા સૂર્યસમાભાસ ઊર્ધ્વમાચક્રમે ક્ષણાત્ ॥
તતો વિયદ્ગતં દેવૈઃ પુષ્પવર્ષમભૂન્મહત્

જગુર્ગંધર્વમુખ્યાશ્ચ નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥
વિજયો બર્બરીકં ચ તતો વચનમબ્રવીત્

તવ પ્રસાદાદ્વીરેશ સિદ્ધિઃ પ્રાપ્તા મયાતુલા ॥
ચિરં જીવ ચિરં નંદ ચિરં વસ ચિરં જય

અત એવ હિ સાધૃનાં સંગમિચ્છંતિ સાધવઃ ॥
ઔષધં સર્વદોષાણાં ભવેત્સત્યં ગમો યતઃ

ત્વં ચ હોમસ્થિતં ભસ્મ સિંદૂરસદૃશપ્રભમ્ ॥
નિઃશલ્યં સવિવરકં પૂર્યમાણં ગૃહાણ ચ

અક્ષય્યમેતત્સંગ્રામે પ્રથમં તે પ્રમુંચતઃ ॥
શત્રૂણાં સ્થાનકં મૃત્યોર્દેહં ધ્વસ્તં કરિષ્યતિ

એવં સુખેન વિજયઃ શત્રૂણાં તે ભવિષ્યતિ

॥ બર્બરીક ઉવાચ ॥ ॥
ઉપકુર્યાન્નિરાકાંક્ષો યઃ સ સાધુરિતીર્યતે ॥
સાકાંક્ષમુપકુર્યાદ્યઃ સાધુત્વે તસ્ય કો ગુણઃ

તદ્દેહિ ભસ્મ ચાન્યસ્મૈ કેનાપ્યર્થો ન મેઽણ્વપિ ॥
પ્રસાદસુમુખાં દૃષ્ટિં વિના નાન્યદ્વૃણોમિ તે

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
કુરૂણાં પાંડવાનાં ચ ભવિષ્યતિ મહાન્રણઃ ॥
તતો ભૂમિસ્થિતં ભસ્મ પ્રાપ્સ્યંતિ યદિ કૌરવાઃ

મહાનનર્થો ભવિતા પાંડવાનાં તતઃ સ્ફુટમ્ ॥
તસ્માદ્ગૃહાણ ત્વં ભસ્મ સોપિ ચક્રે તથો વચઃ

દેવીભિઃ સહિતા દેવાઃ સંમાન્ય વિજયં ચ તે ॥
સિદ્ધૈશ્વર્યં દદુસ્તસ્મૈ સિદ્ધસેનેતિ નામ ચ

એવં સ વિજયો વિપ્રઃ સિદ્ધિં લેભે સુદુર્લભામ્ ॥
બર્બરીકશ્ચ કૃત્વૈતદ્દેવીભક્તિરતોઽવસત્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે કાર્યસિદ્ધિવર્ણનંનામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ