સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.62

॥ શૌનક ઉવાચ ॥ ॥
સૂત શ્રુતા પુરાસ્માભિરુત્પત્તિર્ગણપસ્ય ચ ॥
ક્ષેત્રનાથઃ કથં જજ્ઞે વદૈતચ્છૃણ્વતાં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
યદા દારુકદૈત્યેન પીડ્યમાના દિવૌકસઃ ॥
શિવં દેવ્યા સહાસીનં પ્રણિપત્યેદમબ્રુવન્

દેવ દૈત્યેન ઘોરેણ દુર્જયેન સુરાસુરૈઃ ॥
પીડિતા દારુકેણ સ્મઃ સ્વસ્થાનાચ્ચાપિ ચ્યાવિતાઃ

ન વિષ્ણુના ન ચંદ્રેણ ન ચાન્યેનાપિ કેનચિત્ ॥
શક્યો હંતું સ દુષ્ટાત્મા અર્ધનારીશ્વરં વિના

તેન સંપીડ્યમાનાનામસ્માકં શરણં ભવ ॥
ઇત્યુક્ત્વા રુરુદુર્દેવાસ્ત્રાહિત્રાહીતિ ચાબ્રુવન્

તતોઽતિકૃપયાવિષ્ટહરકંઠસ્ય કાલિમામ્ ॥
ગૃહીત્વા પાર્વતી ચક્રે નારીમેકાં મહાભયામ્

આત્મશક્તિં તત્ર મુક્ત્વા પ્રોવાચેદં વચઃ શુભા ॥
યસ્માદતીવ કાલાસિ નામ્ના ત્વં કાલિકા ભવ

દેવારિં ચ દુરાત્માનં શીઘ્રં નાશય શોભને ॥
એવમુક્તા મહારાવા કાલિકા પ્રાપ્ય તં તદા

રવેણૈવ મૃતં ચક્રે સાનુગં સ્ફુટિતહૃદમ્ ॥
તતોવન્તી શ્મશાનસ્થા મહારાવાનમુંચત

યૈરાસન્વિકલા લોકાસ્ત્રયોઽપિ પ્રમૃતા યથા ॥
તતો રુદ્રો બાલરૂપં કૃત્વા વિશ્વકૃતે વિભુઃ

રુદંસ્તસ્યાઃ સમીપે ચાપ્યાગતઃ પ્રેતસદ્મનિ ॥
રુદંતં ચ તતો બાલં કૃત્વોત્સંગે કૃપાન્વિતા

કાલિકાઽપાયયત્સ્તન્યં મા રુદેતિ પ્રજલ્પતી ॥
સ્તન્ય વ્યાજેન બાલોઽપિ પપૌ ક્રોધં તદંગજમ્

યોઽસૌ હરકંઠભવવિષાદાસીત્સુદુર્ધરઃ ॥
પીતક્રોધસ્વભાવે ચ સૌમ્યાસીત્કાલિકા તદા

બાલોઽપિ બાલરૂપં તત્ત્યક્તુમૈચ્છત્કૃતક્રિહયા:

તતો દેવાઃ કાલિકાયાઃ શંકમાનાઃ પુનર્ભયમ્ ॥
ઊચુર્મા બાલ બાલત્વં પરિત્યજ કૃપાં કુરુ

॥ બાલ ઉવાચ ॥ ॥
ન ભેતવ્યં કાલિકાયાઃ સૌમ્યા દેવી યતઃ કૃતા ॥
અસ્તિ ચેદ્ભવતાં ભીતિરન્યાન્સ્રક્ષ્યામિ બાલકાન્ ॥
ચતુઃષષ્ટિક્ષેત્રપાલાનિત્યુક્ત્વા સોઽસૃજન્મુખાત્

પ્રાહ તાન્બાલરૂપાંશ્ચ બાલરૂપી મહેશ્વરઃ ॥
સ્વર્ગેષુ પંચવિશાનાં પાતાલેષુ ચ તાવતામ્

ચતુર્દશાનાં ભૂર્લોકે વાસો વઃ પાલનં તથા ॥
અયમેવ શ્મશાનસ્થો ભવિતા શ્વા ચ વાહનમ્

નૈવેદ્યં ભવતાં રાજમાષતંદુલમિશ્રકાઃ ॥
અનભ્યર્ચ્ય ચ યો યુષ્માન્કિંચિત્કૃત્યં વિધાસ્યતિ

તસ્ય તન્નિષ્ફલં ભાવિ ભુક્તં પ્રેતૈશ્ચ રાક્ષસૈઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્રુદ્રસ્તત્રૈવાં તરધીયત

ક્ષેત્રપાલાઃ સ્થિતાશ્ચૈવ યથાસ્થાને નિરૂપિતાઃ ॥
ઇતિ વઃ ક્ષેત્રપાલાનાં સૃષ્ટિઃ પ્રોક્તા સમાસતઃ

આરાધનં પ્રવક્ષ્યામિ યેન પ્રીતા ભવંતિ તે

ૐક્ષાં ક્ષેત્રપાલાય નમઃ ॥
ઇતિ નવાક્ષરો મહામંત્રઃ

અનેનાત્ર ચંદનાદિ દત્ત્વા રાજમાષતણ્ડુલમિશ્રકાશ્ચ ચતુઃષષ્ટિકૃતભાગાન્વટકાન્નિવેદ્ય તાવત્યો દીપિકાસ્તાવન્તિ પત્રાણિ પૂગાનિ નિવેદ્ય દણ્ડવત્પ્રણમ્ય મહાસ્તુતિમેતાં જપેત્

ૐઊર્ધ્વકેશા વિરૂ પાક્ષા નિત્યં યે ઘોરરૂપિણઃ ॥
રક્તનેત્રાશ્ચ પિંગાક્ષાઃ ક્ષેત્રપાલાન્નમામિ તાન્

અહ્વરો હ્યાપકુમ્ભશ્ચ ઇડાચારસ્તથૈવ યઃ ॥
ઇંદ્રમૂર્તિશ્ચ કોલાક્ષ ઉપપાદ ઋતુંસનઃ

સિદ્ધેયશ્ચૈવ વલિકો નીલપાદેકદંષ્ટ્રિકઃ ॥
ઇરાપતિશ્ચાઘહારી વિઘ્નહારી તથાંતકઃ

ઊર્ધ્વપાદઃ કમ્બલશ્ચ ખંજનઃ ખર એવ ચ ॥
ગોમુખશ્ચૈવ જંઘાલો ગણનાથશ્ચ વારણઃ

જટાલોપ્યજટાલશ્ચ નૌમિ સ્વઃક્ષેત્રપાલકાન્ ॥
ઋકારો હઠકારી ચ ટંકપાણિઃ ખણિસ્તથા

ઠંઠંકણો જંબરશ્ચ સ્ફુલિંગાસ્યસ્તડિદ્રુચિઃ ॥
દંતુરો ઘનનાદશ્ચ નન્દકશ્ચ તથા પરઃ

ફેત્કારકારી પંચાસ્યો બર્બરી ભીમરૂપવાન્ ॥
ભગ્નપક્ષઃ કાલમેઘો યુવાનો ભાસ્કરસ્તથા

રૌરવશ્ચાપિ લંબોષ્ઠો વણિજઃ સુજટાલિકઃ ॥
સુગંધો હુહુકશ્ચૈવ નૌમિ પાતાલરક્ષકાન્

સર્વલિંગેષુ હુંકારઃ સ્મશાનેષુ ભયાવહઃ ॥
મહાલક્ષો વને ઘોરે જ્વાલાક્ષો વસતૌ સ્થિતઃ

એકવૃક્ષશ્ચ વૃક્ષેષુ કરાલવદનો નિશિ ॥
ઘણ્ટારવો ગુહાવાસી પદ્મખંજો જલે સ્થિતઃ

ચત્વરેષુ દુરારોહઃ પર્વતે કુરવસ્તથા ॥
નિર્ઝરેષુ પ્રવાહાખ્યો માણિભદ્રો નિધિષ્વપિ

રસક્ષેત્રે રસાધ્યક્ષો યજ્ઞવાટેષુ કોટનઃ ॥
ચતુર્દશ ભુવં વ્યાપ્ય સ્થિતાશ્ચૈવં નમામિ તાન્

એવં ચતુઃષષ્ટિમિતાઞ્છરણં યામિ ક્ષેત્રપાન્ ॥
પ્રસીદંતુ પ્રસીદંતુ તૃપ્યંતુ મમ પૂજયા

સર્વકાર્યેષુ યશ્ચૈવં ક્ષેત્રપાનર્ચયેચ્છુચિઃ ॥
ક્ષેત્રપાસ્તસ્ય તુષ્યંતિ યચ્છંતિ ચ સમીહિતમ્

ઇમં ક્ષેત્રપકલ્પં ચ વિજાનન્વિજયસ્તથા ॥
યથોક્તવિધિનાભ્યર્ચ્ય સિદ્ધેયં તુષ્ટુવે ચ તમ્

પ્રણમ્ય ચ તતો દેવીમાનર્ચ વટયક્ષિણીમ્ ॥
પુરા યદા નારદેન કલાપગ્રામતો દ્વિજાઃ

સમાનીતાસ્તૈશ્ચ સાકં સુનંદા નામ બ્રાહ્મણી ॥
વિધવાભ્યાગતા તત્ર તપસ્તપ્તું મહીતટે

સા કૃચ્છ્રાણિ પરાકાંશ્ચ અતિકૃચ્છ્રાણિ કુર્વતી ॥
જ્યૈષ્ઠે ભાદ્રપદે ચક્રે સાવિત્ર્યા દ્વે ત્રિરાત્રિકે

માસોપવાસં ચ તથા કાર્તિકે કુલનંદિની ॥
સપ્તલિંગાનિ સંપૂજ્ય દેવીપૂજાં સદા વ્યધાત્

દર્શે સ્નાનં તથા ચક્રે મહીસાગરસંગમે ॥
ઇત્યાદિબહુભિસ્તૈસ્તૈર્નિત્યં નિયમપાલનૈઃ

ધૂતપાપા યયૌ લોકમુમાયાઃ કૃતસ્વાગતા ॥
અંશેન ચ તટે તસ્મિન્સંભૂતા વટયક્ષિણી

તસ્યાસ્તુષ્ટો વરં પ્રાદાત્સિદ્ધલિંગસ્થિતો હરઃ ॥
અનભ્યર્ચ્ય ય એનાં ચ મત્પૂજાં પ્રકરિષ્યતિ

તસ્ય તન્નિષ્ફલં સર્વમિત્યુક્તં પાલ્યમેવ મે ॥
તસ્માત્પ્રપૂજયેન્નિત્યં વટસ્થાં વટયક્ષિણીમ્ ॥
પુષ્પૈર્ધૂપૈસ્તુ નૈવેદ્યૈર્મંત્રેણાનેન ભક્તિતઃ

સુનંદે નંદનીયાસિ પૂજામેતાં ગૃહાણ મે ॥
પ્રસીદ્ સર્વકાલેષુ મમ ત્વં વટયક્ષિણિ

એવં સંપૂજ્ય તાં નત્વા ક્ષમાપ્ય વટયક્ષિણીમ્ ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ નરો નારી ચ સર્વદા

વિજયશ્ચાપિ માહાત્મ્યમિદં જાનન્મહામતિઃ ॥
આનર્ચ વટવૃક્ષસ્થાં ભક્તિતો વટયક્ષિણીમ્

તતઃ સિદ્ધાંબિકાં સ્તુત્વા જપ્તવાનપરાજિતામ્ ॥
મહાવિદ્યાં વૈષ્ણવીં તુ સાધનેન સમન્વિતામ્

યસ્યાઃ સ્મરણમાત્રેણ સર્વદુઃખક્ષયો ભવેત્ ॥
તાં વિદ્યાં કીર્તયિષ્યામિ શૃણુધ્વં વિપ્રપુંગવાઃ

ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય નમોઽનંતાય સહસ્રશીર્ષાય ક્ષીરોદાર્ણવશાયિને શેષભોગપર્યંકાય ગરુડવાહનાય પીતવાસસે વાસુદેવ સંકર્ષણ પ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધ હયશિરો વરાહ નરસિંહ વામન ત્રિવિક્રમ રામ રામ વરપ્રદ નમોઽસ્તુ તે નમોઽ સ્તુતે અસુરદૈત્યદાનવયક્ષરાક્ષસ ભૂતપ્રેતપિશાચકુંભાંડ સિદ્ધયોગિની ડાકિની સ્કંદપુરોગમાન્ગ્રહાન્નક્ષત્રગ્રહાંશ્ચાન્યાંશ્ચ હન ૨ દહ ૨ પચ ૨ મથ ૨ વિધ્વંસય ૨ વિદ્રાવય ૨ શંખેન ચક્રેણ વજ્રેણ ગદયા મુશલેન હલેન ભસ્મીકુરુ સહસ્રબાહવે સહસ્રચરણાયુધ જય ૨ વિજય ૨ અપરાજિત અપ્રતિહત સહસ્રનેત્ર જ્વલ ૨ પ્રજ્વલ ૨ વિશ્વરૂપ બહુરૂપ મધુસૂદન મહાવરાહ મહાપુરુષ વૈકુંઠ નારાયણ પદ્મનાભ ગોવિંદ દામોદર હૃષીકેશ સર્વાસુરો ત્સાદન સર્વભૂતવશંકર સર્વદુઃખપ્રભેદન સર્વયંત્રપ્રભંજન સર્વનાગપ્રમર્દન સર્વદેવમહેશ્વર સર્વબંધવિમોક્ષણ સર્વાહિતપ્રમર્દન સર્વજ્વરપ્રણાશન સર્વગ્રહ નિવારણ સર્વપાપપ્રશમન જનાર્દન જનાનંદકર નમોઽસ્તુ તે સ્વાહા

ઇમામપરાજિતાં પરમવૈષ્ણવીં મહાવિદ્યાં જપતિ પઠતિ શૃણોતિ સ્મરતિ ધારયતિ કીર્તયતિ ન ચ તસ્ય વાય્વગ્નિવજ્રોપલાશનિવર્ષભયં ન સમુદ્રભયં ન ગ્રહભયં ન ચ ચૌરભયં ન ચ શ્વાપદભયં વા ભવેત્

ક્વચિદ્રાત્ર્યંધકારસ્ત્રીરાજકુલવિષોપવિષગરદવશીકરણ વિદ્વેષણોચ્ચાટનવધબંધભયં વા ન ભવેદેતૈર્મંત્રપદૈરુદાહૃતૈર્હૃદા બદ્ધૈઃ સંસિદ્ધપૂજિતૈઃ

તદ્યથા ॥
નમોનમસ્તેઽસ્તુ અભયે અનઘે અજિતે અત્રસિતે અમૃતે અપરાજિતે પઠિતસિદ્ધે સ્મરિતસિદ્ધ એકાનંશે ઉમે ધ્રુવે અરુંધતિ સાવિત્રિ ગાયત્રિ જાતવેદસિ માનસ્તોકે સરસિ સરસ્વતિ ધરણિ ધારિણિ સૌદામિનિ અદિતે વિનતે ગૌરિ ગાંધારિ માતંગિ કૃષ્ણે યશોદે સત્યવાદિનિ બ્રહ્મવાદિનિ કાલિ કપાલિનિ સદ્યોવયવચયનકરિ સ્થલગતં જલગતમંતરિક્ષગતં વા રક્ષ ૨ સર્વભૂતભયોપદ્રવેભ્યો રક્ષ ૨ સ્વાહા

યસ્યાઃ પ્રણશ્યતે પુષ્પં ગર્ભો વા પતતે યદિ ॥
મ્રિયંતે બાલકા યસ્યાઃ કાકવંધ્યા ચ યા ભવેત્ ॥
ધારયેત ઇમાં વિદ્યામેભિર્દોષૈર્ન લિપ્યતે

રણે રાજકુલે દ્યૂતે નિત્યં તસ્ય જયો ભવેત્ ॥
શસ્ત્ર ધારયતે હ્યેષાં સમરે કાંડધારિણી

ગુલ્મશૂલાક્ષિરોગાણાં નિત્યં નાશકરી તથા ॥
શિરોરોગજ્વરાણાં ચ નાશની સર્વદેહિનામ્

તદ્યથા ॥
હન ૨ કાલિ સર ૨ કાલિ સર ૨ ગૌરિ ધમ ૨ ગૌરિ ધમ ૨ વિદ્યે આલે તાલે માલે ગંધે વધે પચ ૨ વિદ્યે નાશય પાપં હન્ દુઃસ્વપ્નં વિનાશય કષ્ટનાશિનિ રજનિ સંધ્યે દુંદુભિનાદે માનસવેગે શંખિનિ ચક્રિણિ વજ્રિણિ શૂલિનિ અપમૃત્યુવિનાશિનિ વિશ્વેશ્વરિ દ્રવિડિ દ્રાવિડિ કેશવદયિતે પશુપતિમહિતે દુર્દ્દમદમિનિ શર્વરિ કિરાતિ માતંગિ ૐહ્રાઁહ્રઁહ્રઁહ્રઁક્રાઁક્રઁક્રઁક્રઁત્વર ૨ યે માં દ્વિષતિ પ્રત્યક્ષં પરોક્ષં વા સર્વાન્દમ ૨ મર્દ્દ ૨ તાપય ૨ પાતય ૨ શોષય ૨ ઉત્સાદય ૨ બ્રહ્માણિ માહેશ્વરિ વારાહિ વિનાયકિ ઐંદ્રિ આગ્નેયિ ચામુંડે વારુણિ પ્રચંડવિદ્યોતે ઇંદોપેંદ્રભગિનિ વિજયે શાંતિસ્વસ્તિપુષ્ટિવિવર્ધિનિ કામાંકુશે કામદુધે સર્વકામવરપ્રદે સર્વભૂતેષુ વાસિનિ પ્રતિ વિદ્યાં કુરુ ૨ આકર્ષિણિ વેશિનિ જ્વાલામાલિનિ રમણિ રામણિ ધરણિ ધારિણિ માનોન્માનિનિ રક્ષ ૨ વાયવ્યે જ્વાલામાલિનિ તાપનિ શોષણિ નીલપતાકિનિ મહાગૌરિ મહાશ્રયે મહામયૂરિ આદિત્યરશ્મિ જાહ્નવિ યમધંટે કિણિ ૨ ચિંતામણિ સુરભિ સુરોત્પન્ને કામદુઘે યથા મનીષિતં કાર્યં તન્મમ સિધ્યતુ સ્વાહા ૐસ્વાહા ૐભૂઃ સ્વાહા ૐભુવઃ સ્વાહા ૐસ્વઃ સ્વાહા ૐભૂર્ભુવઃસ્વઃસ્વાહા યત્રૈવાગતં પાપં તત્રૈવ પ્રતિગચ્છતુ સ્વાહા ૐબલે મહાબલે ઉઆસિદ્ધસાધિનિ સ્વાહા

ઇતીમાં સાધયામાસ વૈષ્ણવીમપરા જિતામ્ ॥
વિજયઃ સંયતો ભૂત્વા મનોબુદ્ધિસમાધિભિઃ

ય ઇમાં પઠતે નિત્યં સાધનેન વિનાપિ ચ ॥
તસ્યાપિ સર્વવિઘ્નાનિ નશ્યંતિ દ્વિજપુંગવાઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે બર્બરિકોપાખ્યાને મહાવિદ્યા સાધનવર્ણનંનામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ