સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.6

॥ઋષય ઊચુઃ॥
લિંગે પ્રતિષ્ઠા ચ કથં શિવં હિત્વા પ્રવર્તિતા॥
તત્કથ્યતાં મહાભાગ પરં શુશ્રુષતાં હિ નઃ

॥લોમશ ઉવાચ॥
યદા દારુવને શંભુર્ભિક્ષાર્થં પ્રાચરત્પ્રભુઃ

દિગંબરો મુક્તજટાકલાપો વેદાંતવેદ્યો ભુવનૈકભર્તા॥
સ ઈશ્વરો બ્રહ્મકલાપધારો યોગીશ્વરાણાં પરમઃ પરશ્ચ

અણોરણીયાન્મહતો મહી યાન્મહાનુભાવો ભુવનાધિપો મહાન્॥
સ ઈશ્વરો ભિક્ષુરૂપી મહાત્મા ભિક્ષાટનં દારુવને ચકાર

મધ્યાહ્ન ઋષયો વિપ્રાસ્તીર્થં જગ્મુઃ સ્વકાશ્રમાત્॥
તદાનીમેવ સર્વાસ્તા ઋષીભાર્યાઃ સમાગતાઃ

વિલોકયંત્યઃ શંભું તમાચખ્યુશ્ચ પરસ્પરમ્॥
કોઽસૌ ભિક્ષુકરૂપોયમાગતોઽપૂર્વદર્શનઃ

અસ્મૈ ભિક્ષાં પ્રયચ્છામો વયં ચ સખિભિઃ સહ॥
તથેતિ ગત્વા સર્વાસ્તા ગૃહેભ્ય આનયન્મુદા

ભિક્ષાન્નં વિવિધં શ્લક્ષ્ણં સોપચારં ચ શક્તિતઃ॥
પ્રદત્તં ભિક્ષિતં તેન દેવદેવેન શૂલિના

કાચિત્પ્રિયતમં શંભું બભાષે વિસ્મયાન્વિતા॥
કોસિ ત્વં ભિક્ષુકો ભૂત્વા આગતોત્ર મહામતે

ઋષીણામાશ્રમં શુદ્ધં કિમર્થં નો નિષીદસિ॥
તયોક્તોઽપિ તદા શંભુર્બભાષે પ્રહસન્નિવ

ઈશ્વરોહં સુકેશાંતે પાવનં પ્રાપ્તવાનિમમ્॥
ઈશ્વરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ઋષિભાર્યા ઉવાચ તમ્

ઈશ્વરોઽસિ મહાભાગ કૈલાસપતિરેવ ચ॥
એકાકિનઃ કથં દેવ ભિક્ષાર્થમટનં તવ

એવમુક્તસ્તયા શંભુઃ પુનસ્તામબ્રવીદ્વચઃ॥
દાક્ષાયણ્યા વિરહિતો વિચરામિ દિગંબરઃ

ભિક્ષાટનાર્થં સુશ્રોણિ સંકલ્પરહિતઃ સદા॥
તયા સત્યા વિના કિંચિત્સ્ત્રીમાત્રં મમ ભામિનિ॥
ન રોચતે વિશાલાક્ષિ સત્યં પ્રતિવદામિ તે

તસ્યોક્તં વચનં શ્રુત્વા ઉવાચ કમલેક્ષણા॥
સ્ત્રિયો હિ સુખસંસ્પર્શાઃ પુરુષસ્ય ન સંશયઃ

તાસ્સ્ત્રિયો વર્જિતાઃ શંભો ત્વાદૃશેન વિપશ્ચિતા

ઇતિ ચ પ્રમદાઃ સર્વા મિલિતા યત્ર શંકરઃ॥
ભિક્ષાપાત્રં ચ તચ્છંભોઃ પૂરિતં ચ મહાગુણૈઃ

અન્નૈશ્ચતુર્વિધૈઃ ષડ્ભી રસૈશ્ચ પરિપૂરિતમ્॥
યદા સંભુર્ગંતુકામઃ કૈલાસં પર્વતં પ્રતિ॥
તદા સર્વા વિપ્રપત્ન્યો હ્યન્ગચ્છન્મુદાન્વિતાઃ

ગૃહકાર્યં પરિત્યજ્ય ચેરુસ્તદ્ગતમાનસાઃ॥
ગતાસુ તાસુ સર્વાસુ પત્નીષુ ઋષિસત્તમાઃ

યાવદાશ્રમમભ્યેત્ય તાવચ્છૂન્યં વ્યલોકયન્॥
પરસ્પરમથોચુસ્તે પત્ન્યઃ સર્વાઃ કુતો ગતાઃ

ન વિદામોઽથ વૈ સર્વાઃ કેન નષ્ટેન ચાહૃતાઃ॥
એવં વિમૃશ્યમાનાસ્તે વિચિન્વંતસ્તતસ્તતઃ

સમપશ્યંસ્તતઃ સર્વે શિવસ્યાનુગતાશ્ચ તાઃ॥
શિવં દૃષ્ટ્વા તુ સંપ્રાપ્તા ઋષયસ્તે રુષાન્વિતાઃ

શિવસ્યાથાગ્રતો ભૂત્વા ઊચુઃ સર્વે ત્વરાન્વિતાઃ॥
કિં કૃતં હિ ત્વયા શંભો વિરક્તેન મહાત્મના॥
પરદારાપહર્ત્તાસિ ત્વમૃષીણાં ન સંશયઃ

એવં ક્ષિપ્તઃ શિવો મૌની ગચ્છમાનોઽપિ પર્વતમ્॥
તદા સ ઋષિભિઃ પ્રાપ્તો મહાદેવોઽવ્યયસ્તથા॥
યસ્માત્કલત્રહર્તા ત્વં તસ્માત્ષંઢો ભવ ત્વરમ્

એવં શપ્તઃ સ મુનિભિર્લિંગં તસ્યાપતદ્ભુવિ॥
ભૂમિપ્રાપ્તં ચ તલ્લિંગં વવૃધે તરસા મહત્

આવૃત્ય સપ્ત પાતાલાન્ક્ષણાલ્લિંગમદોર્ધ્વતઃ॥
વ્યાપ્ય પૃથ્વીં સમગ્રાં ચ અંતરિક્ષં સમાવૃણોત્

સ્વર્ગાઃ સમાવૃતાઃ સર્વે સ્વર્ગાતીતમથાભવત્॥
ન મહી ન ચ દિક્ચક્રં ન તોયં ન ચ પાવકઃ

ન ચ વાયુર્ન વાકાશં નાહંકારો ન વા મહત્॥
ન ચાવ્યક્તં ન કાલશ્ચ ન મહાપ્રકૃતિસ્તથા

નાસીદ્દ્વવૈતવિભાગં ચ સર્વં લીનં ચ તત્ક્ષણાત્॥
યસ્માલ્લીનં જગત્સર્વં તસ્મિઁલ્લિગે મહાત્મનઃ

લયનાલ્લિંગમિત્યેવં પ્રવદંતિ મનીષિણઃ॥
તથાભૂતં વર્દ્ધમાનં દૃષ્ટ્વા તેઽપિ સુરર્ષયઃ

બ્રહ્મેંદ્રવિષ્ણુવાય્યગ્નિલોકપાલાઃ સપન્નગાઃ॥
વિસ્મયાવિષ્ટમનસઃ પરસ્પરમથાબ્રુવન્

કિમાયામં ચ વિસ્તારં ક્વ ચાંતઃ ક્વ ચ પીઠિકા॥
ઇતિ ચિંતાન્વિતા વિષ્ણુમૂચુઃ સર્વે સુરાસ્તદા

॥દેવા ઊચુઃ॥
અસ્ય મૂલં ત્વયા વિષ્ણો પદ્મોદ્ભવ ચ મસ્તકમ્॥
યુવાભ્યાં ચ વિલોક્યં સ્યાત્સ્થાને સ્યાત્પરિપાલકૌ

શ્રુત્વા તુ તૌ મહાભાગૌ વૈકુંઠકમલોદ્ભવૌ॥
વિષ્ણુર્ગતો હિ પાતાલં બ્રહ્મા સર્વર્ગં જગામ હ

સ્વર્ગં ગતસ્તદા બ્રહ્મા અવલોકનતત્પરઃ॥
નાપસ્યત્તત્ર લિંગસ્ય મસ્તકં ચ વિચક્ષમઃ

તથા ગતેન માર્ગેણ પ્રત્યાવૃત્ત્યાબ્જસંભવઃ॥
મેરુપૃષ્ઠમનુપ્રાપ્તઃ સુરભ્યા લક્ષિતસ્તતઃ

સ્થિતા યા કેતકીચ્છાયામુવાચ મધુરં વચઃ॥
તસ્યા વચનમાકર્ણ્ય સર્વલોકપિતામહઃ॥
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં છલોક્ત્યા સુરભિં પ્રતિ

લિંગં મહાદ્ભુતં દૃષ્ટં યેનવ્યાપ્તં જગત્ત્રયમ્॥
દર્શનાર્થં ચ તસ્યાંતં દેવૈઃ સંપ્રેષિતોસ્મયહમ્

ન દૃષ્ટં મસ્તકં તસ્ય વ્યાપકસ્ય મહાત્મનઃ॥
કિં વક્ષ્યેઽહં ચ દેવાગ્રે ચિંતા મે ચાતિ વર્તતે

લિંગસ્ય મસ્તકં દૃષ્ટં દેવાનાં ચ મૃષા વદેઃ॥
તે સર્વે યદિ વક્ષ્યંતિ ઇંદ્રાદ્યા દેવતાગણાઃ

તે સંતિ સાક્ષિમો દેવા અસ્મિન્નર્થે વદત્વરમ્॥
અર્થેઽસ્મિન્ભવ સાક્ષી ત્વં કેતક્યા સહ સુવ્રતે

તદ્વચઃ શિરસા ગૃહ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ॥
કેતકીસહિતા તત્ર સુરભી તદમાનયત્

એવં સમાગતો બ્રહ્મ દેવાગ્રે સમુવાચ હ

॥બ્રહ્મોવાચ॥
લિંગસ્ય મસ્તકં દેવા દૃષ્ટવાનહમદ્ભુતમ્॥
સમીચીનં ચાર્તિતં ચ કેતકીદલ સંયુતમ્

વિશાલં વિમલં શ્લક્ષ્ણં પ્રસન્નતરમદ્ભુતમ્॥
રમ્યં ચ રમણીયં ચ દર્શનીયં મહાપ્રભમ્

એતાદૃશં મયા દૃષ્ટં ન દૃષ્ટં તદ્વિનાક્વચિત્॥
બ્રહ્મણો હિ વચઃ શ્રુત્વા સુરા વિસ્મયમાયયુઃ

એવં વિસ્મયપૂર્ણાસ્તે ઇંદ્રાદ્યા દેવતાગણાઃ॥
તિષ્ઠંતિ તાવત્સર્વેશો વિષ્ણુરધ્યાત્મદીપકઃ

પાતાલાદાગતઃ સદ્યઃ સર્વેષામવદત્ત્વરમ્॥
તસ્યાપ્યંતો ન દૃષ્ટો મે હ્યવલોકનતત્પરઃ

વિસ્મયો મે મહાઞ્જાતઃ પાતાલાત્પરતશ્ચરન્॥
અતલં સુતલં ચાપિ નિતલં ચ રસાતલમ્

તથા ગતસ્તલં ચૈવ પાતાલં ચ તથાતલમ્॥
તલાતલાનિ તાન્યેનં શૂન્યવદ્યદ્વિભાવ્યતે

શૂન્યાદપિ ચ શૂન્યં ચ તત્સર્વં સુનિરીક્ષિતમ્॥
ન મૂલં ચ ન મધ્યં ચ ન ચાંતો હ્યસ્ય વિદ્યતે

લિંગરૂપી મહાદેવો યેનેદં ધાર્યતે જગત્॥
યસ્ય પ્રસાદાદુત્પન્ના યૂયં ચ ઋષયસ્તથા

શ્રુત્વા સુરાશ્ચ ઋષયસ્તસ્ય વાક્યમપૂજયન્॥
તદા વિષ્ણુરુવાચેદં બ્રહ્માણં પ્રહસન્નિવ

દૃષ્ટં હિ ચેત્ત્વયા બ્રહ્મન્મસ્તકં પરમાર્થતઃ॥
સાક્ષિણઃ કે ત્વયા તત્ર અસ્મિન્નર્થે પ્રકલ્પિતાઃ

આકર્ણ્ય વચનં વિષ્ણોર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ॥
ઉવાચ ત્વરિતેનૈવ કેતકી સુરભીતિ ચ

તે દેવા મમ સાક્ષિત્વે જાનીહિ પરમાર્થતઃ॥
બ્રહ્મણો હિ વચઃ શ્રુત્વા સર્વે દેવાસ્ત્વરાન્વિતાઃ

આહ્વાનં ચક્રિરે તસ્યાઃ સુરભ્યાશ્ચ તયા સહ॥
આગતે તત્ક્ષમાદેવ કાર્યાર્થં બ્રહ્મણસ્તદા

ઇંદ્રાદ્યૈશ્ચ તદા દેવૈરુક્તા ચ સુરભી તતઃ॥
ઉવાચ કેતકીસાર્દ્ધં દૃષ્ટો વૈ બ્રહ્મણા સુરાઃ

લિંગસ્ય મસ્તકો દેવાઃ કેતકીદલપૂજિતઃ॥
તદા નભોગતા વાણી સર્વેષાં શ્રૃણ્વતામભૂત્

સુરભ્યા ચૈવ યત્પ્રોક્તં કેતક્યા ચ તથા સુરાઃ॥
તન્મૃષોક્તં ચ જાનીધ્વં ન દૃષ્ટો હ્યસ્ય મસ્તકઃ

તદા સર્વેઽથ વિબુધાઃ સેંદ્રા વૈ વિષ્ણુના સહ॥
શેપુશ્ચ સુરભીં રોષાન્મૃષાવાદનતત્પરામ્

મુખેનોક્તં ત્વયાદ્યૈવમનૃતં ચ તથા શુભે॥
અપવિત્રં મુખં તેઽસ્તુ સર્વધર્મબહિષ્કૃતમ્

સુગંધકેતકી ચાપિ અયોગ્યા ત્વં શિવાર્ચને॥
ભવિષ્યસિ ન સંદેહો અનૃતા ચૈવ ભામિનિ

તદા નભો ગતા વાણી બ્રહ્મણં ચ શશાપ વૈ॥
મૃષોક્તં ચ ત્વયા મંદ કિમર્થં બાલિશેન હિ

ભૃગુણા ઋષિભિઃ સાકં તથૈવ ચ પુરોધસા॥
તસ્માદ્યુયં ન પૂજ્યાશ્ચ ભવેયુઃ ક્લેશભાગિનઃ

ઋષયોઽપિ ચ ધર્મિષ્ઠાસ્તત્ત્વવાક્યબહિષ્કૃતાઃ॥
વિવાદનિરતા મૂઢા અતત્ત્વજ્ઞાઃ સમત્સરાઃ

યાચકાશ્ચાવદાન્યાશ્ચ નિત્યં સ્વજ્ઞાનઘાતકાઃ॥
આત્મસંભાવિતાઃ સ્તબ્ધાઃ પરસ્પરવિનિંદકાઃ

એવં શપ્તાશ્ચ મુનયો બ્રહ્માદ્યા દેવતાસ્તથા॥
શિવેન શપ્તાસ્તે સર્વે લિંગં શરણમાયયુઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે શ્રીશિવલિઙ્ગમાહાત્મ્યે બ્રહ્માદિશાપવૃત્તાન્તવર્ણનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ