સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.58

॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
ગુપ્તક્ષેત્રમિદં કસ્માત્કસ્માદ્ગુપ્તં ચ નારદ ॥
યસ્ય પ્રભાવઃ સુમહાન્નૈવ કસ્યાપિ સંસ્તુતઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
પુરાતનામત્ર કથાં ગુપ્તક્ષેત્રસ્ય કારણે ॥
શૃણુ પાંડવ શાપેન ગુપ્તમાસીદિદં યથા

પુરા નિમિત્તે કસ્મિંશ્ચિત્સર્વતીર્થાધિદૈવતાઃ ॥
પ્રણામાય બ્રહ્મસદો બ્રહ્માણં સહિતા યયુઃ

પુષ્કરસ્ય પ્રભાસસ્ય નિમિષસ્યાર્બુદસ્ય ચ ॥
કુરુક્ષેત્રસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ધર્મારણ્યસ્ય દેવતાઃ

વસ્ત્રાપથસ્ય શ્વેતસ્ય ફલ્ગુતીર્થં સ્ય ચાપિ યાઃ ॥
કેદારસ્ય તથાન્યેષાં ક્ષેત્રાણાં કોટિશોઽપિ યાઃ

સિંધુસાગરયોગસ્ય મહીસાગરકસ્ય ચ ॥
ગંગાસાગરયોગસ્ય અધિપાઃ સૂકરસ્ય ચ

ગંગારેવામુખીનાં તુ નદીનામધિદેવતાઃ ॥
શોણહ્રદપુરોગાણાં હ્રદાનાં ચાધિદેવતાઃ

તે સર્વે સંઘશો ભૂત્વા શ્રૈષ્ઠ્ય જ્ઞાનાય ચાત્મનઃ ॥
સમુપાજગ્મુરમલા મહતીં બ્રહ્મણઃ સભામ્

તત્ર તીર્થાનિ સર્વાણિ સમાયાતાનિ વીક્ષ્ય સઃ ॥
ઉત્તસ્થૌ સહિતઃ સર્વૈઃ સભાસદ્ભિઃ પિતામહઃ

પ્રણમ્ય સર્વતીર્થેભ્યઃ પ્રબદ્ધકરસંપુટઃ ॥
તીર્થાનિ ભગવાનાહ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ

અદ્ય નઃ સદ્મ સકલં યુષ્માભિરતિપાવિતમ્ ॥
વયં ચ પાવિતા ભૂયો યુષ્માકં દર્શનાદપિ

તીર્થાનાં દર્શનં શ્રેયઃ સ્પર્શનં સ્નાનમેવ ચ ॥
કીર્તનં સ્મરણં ચાપિ ન સ્યાત્પુણ્યં વિના પરમ્

મહાપાપાન્વિતા રૌદ્રાસ્ત્વપિ યે સ્યુઃ સુનિષ્ઠુરાઃ ॥
તેઽપિ તીર્થૈઃ પ્રપૂયંતે કિં પુનર્ધર્મસંસ્થિતાઃ

એવમુક્ત્વા પુલસ્ત્યં સ પુત્રમભ્યાદિદેશ હ ॥
શીઘ્રમર્ઘં તીર્થહેતોઃ સમાનય યથાર્ચયે

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥
અસંખ્યાનીહ તીર્થાનિ દૃશ્યંતે પદ્મસંભવ ॥
યથા દિશસિ માં તાત અર્ઘમેકમુપાનયે

ધર્મપ્રવચને શ્લોકો યત એષ પ્રગીયતે

ભવેયુર્યદ્યસંખ્યાતા અર્ઘયોગ્યાઃ સમર્ચને ॥
તતસ્તેષાં વરિષ્ઠાય દાતવ્યોઽર્ઘઃ કિલૈકતઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
સાભિપ્રાયં સાધુ વત્સ ત્વયા પ્રોક્તમિદં વચઃ ॥
એવં કુરુષ્વૈકમર્ઘમાનય ત્વં સુશીઘ્રતઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ પુલસ્ત્યો વેગેન સમાનિન્યેઽર્ઘમુત્તમમ્ ॥
તં ચ બ્રહ્મા કરે ગૃહ્ય તીર્થાન્યાહેતિ ભારતીમ્

સર્વૈર્ભવદ્ભિઃ સંહત્ય મુખ્યસ્ત્વેકઃ પ્રકીર્ત્યતામ્ ॥
તસ્મૈ ચાર્ઘં પ્રયચ્છામિ નૈવં મામનયઃ સ્પૃશેત્

॥ તીર્થાન્યૂચુઃ ॥ ॥
ન વયં શ્રેષ્ઠતાં વિદ્મઃ કથંચન પરસ્પરમ્ ॥
અસ્માદ્ધેતોશ્ચ સંપ્રાપ્તા જ્ઞાત્વા દેહિ ત્વમેવ તત્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નાહં વેદ્મિ શ્રેષ્ઠતાં વઃ કથંચન નમોઽસ્તુ વઃ ॥
સર્વે ચાપારમાહાત્મ્યં સ્વયં મે વક્તુમર્હથ

યત્ર ગંગા ગયા કાશી પુષ્કરં નૈમિષં તથા ॥
કુરુક્ષેત્રં તથા રેવા મહીસાગરસંગમઃ

પ્રભાસાદ્યાનિ શતશો યત્ર નસ્તત્ર કા મતિઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તે પદ્મભુવા કોપિ નોવાચ કિંચન ॥
ચિરેણેદં તતઃ પ્રાહ મહીસાગરસંગમઃ

મમૈનમર્ઘં ત્વં યચ્છ ચતુરાનન શીઘ્રતઃ ॥
યતઃ કોટિકલાયાં વા મમ કોઽપિ ન પૂર્યતે

યતશ્ચેન્દ્રદ્યુમ્નરાજ્ઞા તાપ્યમાના વસુંધરા ॥
સર્વતીર્થદ્રવીભૂતા મહીનામાભવન્નદી

સા ચ સર્વાણિ તીર્થાનિ સંયુક્તાનિ મયા સહ ॥
સર્વતીર્થમયસ્તસ્માદસ્મિ ખ્યાતો જગત્ત્રયે

ગુહેન ચ મહાલિંગં કુમારેશ્વરમીશ્વરમ્ ॥
સંસ્થાપ્ય તીર્થમુખ્યત્વં મમ દત્તં મહાત્મના

નારદેનાપિ મત્તીરે સ્થાનં સંસ્થાપ્ય શોભનમ્ ॥
સર્વેભ્યઃ પુણ્યક્ષેત્રેભ્યો દત્તં શ્રૈષ્ઠ્યં પુરા મમ

એવં ત્રિભિર્હેતુવરૈર્મમેવાર્ઘઃ પ્રદીયતામ્ ॥
ગુણૈકદેશેઽપિ સમં મમ તીર્થં ન વૈ પરમ્

ઇત્યુક્તે વચને પાર્થ તીર્થરાજેન ભારત॥
સર્વે નોચુઃ કિંચનાપિ કિં બ્રહ્મા વક્ષ્યતીતિ યત્

તતો બ્રહ્મસુતો જ્યેષ્ઠઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ ॥
દક્ષિણં બાહુમુદ્ધત્ય ધર્મો વચનમબ્રવીત્

અહો કષ્ટમિદં કૂક્તં તીર્થરાજેન મોહતઃ ॥
સન્તોઽપિ ન ગુણા વાચ્યાઃ સ્વયં સદ્ભિઃ સ્વકા યતઃ

સ્વીયાન્ગુણાન્સ્વયં યો હિ સમ્પત્સુ પ્રક્ષિપન્પરાન્ ॥
બ્રવીતિ રાજસસ્ત્વેષ હ્યહંકારો જુગુપ્સિતઃ

તસ્માદસ્માદહંકારાત્સત્સ્વપ્યેષુ ગુણેષુ ચ ॥
અપ્રખ્યાતં ધ્વસ્તરૂપમિદં તીર્થં ભવિષ્યતિ

સ્તંભતીર્થમિતિ ખ્યાતં સ્તમ્ભો ગર્વઃ કૃતો યતઃ ॥
સ્તંભસ્ય હિ ફલં સદ્યો બ્રહ્માપિ પ્રાપ કિં પરઃ

ઇત્યુક્તે ધર્મદેવેન હાહેતિ રવ ઉત્થિતઃ ॥
તતઃ શીઘ્રં સમાયાતો યોગીશોઽહં ચ પાંડવ

ગુહસ્તતો વચઃ પ્રાહ ધર્મદેવસમાગમે ॥
અયુક્તમેતચ્છાપોઽયં દત્તો યદ્ધર્મ ધાર્ષ્ટ્યતઃ

બ્રવીતુ કોઽપિ સર્વેષાં તીર્થાનાં તેષુ વર્તતામ્ ॥
યદ્યૈશ્વર્યં નાર્હતેસૌ મહીસાગરસંગમઃ

તિષ્ઠત્વાત્મગુણો યચ્ચ તીર્થરાજેન વર્ણિતઃ ॥
તત્ર કો વિગુણો નામ મિથ્યાવાદી યતો ગુણઃ

અહો ન યુક્તં પાલાનાં યદિ તેઽપ્યવિમૃશ્ય ચ ॥
એવમર્થાન્કરિષ્યંતિ કં યાંતિ શરણં પ્રજાઃ

એવમુક્તે ગુહેનાથ ધર્મો વચનમબ્રવીત્ ॥
સત્યમેતદ્યદર્હોઽયં મહીસાગરસંગમઃ

મુખ્યત્વં સર્વતીર્થાનામર્ઘં ચાપિ પિતામહાત્ ॥
કિંતુ નાત્મગુણા વાચ્યાઃ સતામેતત્સદા વ્રતમ્ ॥
પરોક્ષેપિ સ્વપ્રશંસા બ્રહ્માણમપિ ચાલયેત્

સ્વપ્રશંસાં પ્રકુર્વાણઃ પરાક્ષેપસમન્વિતામ્ ॥
કિં દિવઃ પૃથિવીં પૂર્વં યયાતિર્ન પપાત હ ॥
યાનિ પૂર્વં પ્રમાણાનિ કૃતાનીશેન ધીમતા

તાનિ સમ્પાલનીયાનિ તાનિ કોઽતિ ક્રમેદ્બુધઃ ॥
તવ પિત્રા સમાદિશ્ય યદર્થં સ્થાપિતા વયમ્

પાલયામાસ એતચ્ચ ત્વં પાલયિતુમર્હસિ ॥
ઈશ્વરાઃ સ્વપ્રમાણેન ભવંતો યદિ કુર્વતે

તદસ્માભિરિદં યુક્તં શાસનં દિશ્યતાં પરમ્ ॥
એવમુક્ત્વા સ્વીયમુદ્રાં મોક્તુકામં વૃષં તદા

અહં પ્રસ્તાવમન્વીક્ષ્ય વાક્યમેતદુદૈરયમ્॥
નમો ધર્માય મહતે વિશ્વધાત્રે મહાત્મને

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવૈર્નિત્યં પૂજિતાયાઘનાશિને ॥
યદિ મુદ્રાં ભવાન્ધર્મ પરિત્યક્ષ્યતિ કર્હિચિત્

તદસ્માકં કુતો ભાવો મા વિશ્વં નાશય પ્રભો ॥
યોગીશ્વરં ગુહં ચાપિ સંમાનયિતુમર્હસિ

શિવવન્માનનીયો હિ યતઃ સાક્ષાચ્છિવાત્મજઃ ॥
ત્વાં ચ દેવો ગુહઃ સ્વામી સંમાનયિતુમર્હતિ

યુવયોરૈક્યભાવેન સુખં જીવેદિદં જગત્ ॥
ત્વયા પ્રદત્તઃ શાપોઽયં મા પ્રત્યાખ્યાતિલક્ષણઃ

અનુગ્રહશ્ચ ક્રિયતાં તીર્થરાજસ્ય માનદ

એવમુચ્ચરમાણં માં પ્રશસ્યાહાપિ પદ્મભૂઃ॥
સાધ્વેતન્નારદેનોક્તં ધર્મૈતદ્વચનં કુરુ

સમ્માનય ગુહં ચાપિ ગુહઃ સ્વામી યતો હિ નઃ॥
એવમુક્તે બ્રહ્મણા ચ ધર્મો વચનમબ્રવીત્

નમો ગુહાય સિદ્ધાય કિંકરાયસ્ય તે વયમ્॥
મદીયાં સ્કન્દ વિજ્ઞપ્તિં નાથૈનામવધારય

સ્તંભાદેતન્મહાતીર્થમપ્રસિદ્ધં ભવિષ્યતિ ॥
સ્તંભતીર્થમિતિ ખ્યાતં સુપ્રસિદ્ધં ભવિષ્યતિ

સ્તમ્ભતીર્થમિતિ ખ્યાતં સર્વતીર્થફલપ્રદમ્ ॥
યશ્ચાત્ર સ્નાનદાનાનિ પ્રકરિષ્યતિ માનવઃ

યથોક્તં ચ ફલં તસ્ય સ્ફુટં સર્વં ભવિષ્યતિ ॥
શનિવારે હ્યમાવાસ્યા ભવેત્તસ્યાઃ ફલં ચ યત્

મહીસાગરયાત્રાયાં ભવેત્તચ્ચાવધારય ॥
પ્રભાસદશયાત્રાભિઃ સપ્તભિઃ પુષ્કરસ્ય ચ

અષ્ટાભિશ્ચ પ્રયાગસ્ય તત્ફલં પ્રભવિષ્યતિ ॥
પંચભિઃ કુરુક્ષેત્રસ્ય નકુલીશસ્ય ચ ત્રિભિઃ

અર્બુદસ્ય ચ યત્ષડ્ભિસ્તત્ફલં ચ ભવિષ્યતિ ॥
વસ્ત્રાપથસ્ય તિસૃભિર્ગંગાયાઃ પંચભિશ્ચ યત્

કૂપોદર્યાશ્ચતુર્ભિશ્ચ તત્ફલં પ્રભવિષ્યતિ ॥
કાશ્યાઃ ષડ્ભિસ્તથા યત્સ્યાદ્ગોદાવર્યાશ્ચ પંચભિઃ

તત્ફલં સ્તંભતીર્થે વૈ શનિદર્શે ભવિષ્યતિ ॥
એવં દત્તે વરે સ્કંદસ્તદા પ્રીતમનાભવત્

બ્રહ્માપિ સ્તંભતીર્થાય દદાવર્ઘં સમાહિતઃ ॥
દદૌ ચ સર્વતીર્થાનાં શ્રેષ્ઠત્વમમિતદ્યુતિઃ

તીર્થાનિ ચ ગુહં નાથં સમ્માન્ય વિસસર્જ સઃ ॥
એવમેતત્પુરા વૃત્તં ગુપ્તક્ષેત્રસ્ય કારણમ્

ભૂયશ્ચાપિ પ્રસિદ્ધ્યર્થં પ્રેષિતાપ્સરસોઽત્ર મે ॥
વિમોક્ષિતા ગ્રાહરૂપાત્ત્વયા તાશ્ચ કુરૂદ્વહ

યતો ધર્મસ્ય સર્વસ્ય નાનારૂપૈઃ પ્રવર્તતઃ ॥
પરિત્રાણાય ભવતઃ કૃષ્ણસ્ય ચ ભવો ભવે

તદિદં વર્ણિતં તુભ્યં સર્વતીર્થફલં મહત્ ॥
શ્રુત્વૈતદાદિતઃ પૂર્વં પુમાન્પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વેતિ વિજયો ધીમાન્પ્રશશંસ સુવિસ્મિતઃ ॥
વિસૃષ્ટો નારદાદ્યૈશ્ચ દ્વારકાં પ્રતિ જગ્મિવાન્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે મહીસાગરમાહાત્મ્યવર્ણનેઽર્જુનતીર્થયાત્રાપરિસમાપ્તિવર્ણનંનામષ્ટપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ