સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.55

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ બાભ્રવ્યવચનમાકર્ણ્ય કુરુનન્દનઃ ॥
પ્રાણમન્નારદં ભક્ત્યા વિસ્મિતઃ પુલકાન્વિતઃ

પ્રશસ્ય ચ ચિરં કાલં પુનર્નારદમબ્રવીત્

ગુપ્તક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં શૃણ્વાનસ્ત્વન્મુખાન્મુને ॥
તૃપ્તિં નૈવાધિગચ્છામિ ભૂયસ્તદ્વક્તુમર્હસિ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
મહાલિંગસ્ય વક્ષ્યામિ મહિમાનં કુરૂદ્વહ ॥
ગૌતમેશ્વર લિંગસ્ય સાવધાનઃ શૃણુષ્વ તત્

અક્ષપાદો મહાયોગી ગૌતમાખ્યોઽભવન્મુનિઃ ॥
ગોદાવરીસમાનેતા અહલ્યાયાઃ પતિઃ પ્રભુઃ

ગુપ્ત ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં સ ચ જ્ઞાત્વા મહોત્તમમ્ ॥
યોગસંસાધનં કુર્વન્નત્ર તેપે તપો મહત્

યોગસિદ્ધિં તતઃ પ્રાપ્ય ગૌતમેન મહાત્મના ॥
અત્ર સંસ્થાપિતં લિંગં ગૌતમેશ્વરસંજ્ઞયા

સંસ્નાપ્યૈતન્મહાલિંગં ચન્દનેન વિલિપ્ય ચ ॥
સંપૂજ્ય પુષ્પૈર્વિવિધૈર્ગુગ્ગુલં દાહયેત્પુરઃ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો રુદ્રલોકે મહીયતે

॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
યોગસ્વરૂપમિચ્છામિ શ્રોતું નારદ તત્ત્વતઃ ॥
યોગં સર્વે પ્રશંસંતિ યતઃ સર્વોત્તમોત્તમમ્ ॥

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
સમાસાત્તવ વક્ષ્યામિ યોગતત્ત્વં કુરૂદ્વહ ॥
શ્રવણાદપિ નૈર્મલ્યં યસ્ય સ્યાત્સેવનાત્કિમુ

ચિત્તવૃત્તિનિરોધાખ્યં યોગતત્ત્વં પ્રકીર્ત્યતે॥
તદષ્ટાંગપ્રકારેણ સાધયંતીહ યોગિનઃ

યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ પ્રાણાયામસ્તૃતીયકઃ॥
પ્રત્યાહારો ધારણા ચ ધ્યેયં ધ્યાનં ચ સપ્તમમ્

સમાધિરિતિ ચાષ્ટાંગો યોગઃ સંપરિકીર્તિતઃ ॥
પ્રત્યેકં લક્ષણં તેષામષ્ટાનાં શૃણુ પાંડવ ॥

અનુક્રમાન્નરો યેષાં સાધનાદ્યોગમશ્નુતે ॥
અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહૌ

એતે પંચ યમાઃ પ્રોક્તાઃ શૃણ્વેષામપિ લક્ષણમ્ ॥
આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યો હિતાય પ્રવર્તતે

અહિંસૈષા સમાખ્યાતા વેદસંવિહિતા ચ યા ॥
દૃષ્ટં શ્રુતં ચાનુમિતં સ્વાનુભૂતં યથાર્થતઃ

કથનં સત્યમિત્યુક્તં પરપીડાવિવર્જિતમ્ ॥
અનાદાનં પરસ્વાનામાપદ્યપિ કથંચન

મનસા કર્મણા વાચા તદસ્તેયં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અમૈથુનં યતીનાં ચ મનોવાક્કાયકર્મભિઃ

ઋતૌ સ્વદારગમનં ગેહિનાં બ્રહ્મચર્યતા ॥
યતીનાં સર્વસંન્યાસો મનોવાક્કાયકર્મણા

ગૃહસ્થાનાં ચ મનસા સ્મૃત એષોઽપરિગ્રહઃ ॥
એતે યમાસ્તવ પ્રોક્તાઃ પંચૈવ નિયમાઞ્છૃણુ

શૌચં તુષ્ટિસ્તપશ્ચૈવ જપો ભક્તિર્ગુરોસ્તથા ॥
એતેષામપિ પંચાનાં પૃથક્સંશૃણુ લક્ષણમ્

બાહ્યમાભ્યતરં ચૈવ દ્વિવિધં શૌચમુચ્યતે ॥
બાહ્યં તુ મૃજ્જલૈઃ પ્રોક્તમાંતરં શુદ્ધમાનસમ્

ન્યાયેનાગતયા વૃત્ત્યા ભિક્ષયા વાર્તયાપિ ચ ॥
સંતોષો યસ્ય સતતં સા તુષ્ટિરિતિ ચોચ્યતે

ચાંદ્રાયણાદીનિ પુનસ્તપાંસિ વિહિતાનિ ચ ॥
આહારલાઘવપરઃ કુર્યાત્તત્તપ ઉચ્યતે

સ્વાધ્યાયસ્તુ જપઃ પ્રોક્તઃ પ્રણવાભ્યસનાદિકઃ ॥
શિવે જ્ઞાને ગુરૌ ભક્તિર્ગુરુભક્તિરિતિ સ્મૃતા ॥

એવં સંસાધ્ય નિયમાન્સંયમાંશ્ચ વિચક્ષણઃ ॥
પ્રાણાયામાય સંદધ્યાન્નાન્યથા યોગસાધકઃ

યતોઽશુચિશરીરસ્ય વાયુકોપો મહાન્ભવેત્ ॥
વાયુકોપાત્કુષ્ઠતા ચ જડત્વાદીનુપાશ્નુતે

તસ્માદ્વિચક્ષણઃ શુદ્ધં કૃત્વા દેહં યતેત્પરમ્ ॥
પ્રાણાયામસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણં શૃણુ પાંડવ

પ્રાણાપાનનિરોધશ્ચ પ્રાણાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
લઘુમધ્યોત્તરીયાખ્યઃ સ ચ ધીરૈસ્ત્રિધોદિતઃ

લઘુર્દ્વાદશમાત્રસ્તુ માત્રા નિમિષ ઉન્મિષઃ ॥
દ્વિગુણો મધ્યમશ્ચોક્તસ્ત્રિગુણશ્ચોત્તમઃ સ્મૃતઃ

પ્રથમેન જયેત્સ્વેદં મધ્યમેન તુ વેપથુમ્ ॥
વિષાદં ચ તૃતીયેન જયેદ્દોષાનનુક્રમાત્

પદ્માખ્યમાસનં કૃત્વા રેચકં પૂરકં તથા ॥
કુંભકં ચ સુખાસીનઃ પ્રાણાયામં ત્રિધાઽભ્યસેત્

પ્રાણાનામુપસંરોધાત્પ્રાણાયામ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
યથા પર્વતધાતૂનાં ધ્માતાનાં દહ્યતે મલઃ

તથેંદ્રિયવૃતો દોષઃ પ્રાણાયામેન દહ્યતે ॥
ગોશતં કાપિલં દત્ત્વા યત્ફલં તત્ફલં ભવેત્

પ્રાણાયામેન યોગજ્ઞસ્તસ્માત્પ્રાણં સદા યમેત્ ॥
પ્રાણાયામેન સિદ્ધ્યન્તિ દિવ્યાઃ શાન્ત્યાદયઃ ક્રમાત્ ॥

શાંતિઃ પ્રશાન્તિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥ સ
હજાગંતુકામાનાં પાપાનાં ચ પ્રવર્તતામ્

વાસનાશાંતિરિત્યાખ્યઃ પ્રથમો જાયતે ગુણઃ ॥
લોભમોહાત્મકાન્દોષાન્નિરાકૃત્યૈવ કૃત્સ્નશઃ

તપસાં ચ યદા પ્રાપ્તિઃ સા શાંતિરિતિ ચોચ્યતે ॥
સર્વેન્દ્રિયપ્રસાદશ્ચ બુદ્ધેર્વૈ મરુતામપિ

પ્રસાદ ઇતિ સ પ્રોક્તઃ પ્રાપ્યમેવં ચતુષ્ટયમ્ ॥
એવંફલં સદા યોગી પ્રાણાયામં સમભ્યસેત્

મૃદુત્વં સેવ્યમાનાસ્તુ સિંહશાર્દૂલકુંજરાઃ ॥
યથા યાન્તિ તથા પ્રાણો વશ્યો ભવતિ સાધિતઃ

પ્રાણાયામસ્ત્વયં પ્રોક્તઃ પ્રત્યાહારં તતઃ શૃણુ ॥
વિષયેષુ પ્રવૃત્તસ્ય ચેતસો વિનિવર્તનમ્

પ્રત્યાહારં વિનિર્દિષ્ટતસ્ય સંયમનં હિ યત્ ॥
પ્રત્યાહારસ્ત્વયં પ્રોક્તો ધારણાલક્ષણં શૃણુ

યથા તોયાર્થિનસ્તોયં પત્રનાલાદિભિઃ શનૈઃ ॥
આપિબેયુસ્તથા વાયું યોગી નયતિ સાધિતમ્

પ્રાગ્નાભ્યાં હૃદયે વાયુરથ તાલૌ ભ્રુવોંઽતરે ॥
ચતુર્દલે ષડ્દશે ચ દ્વાદશે ષોડશદ્વિકે

આકુંચનેનૈવ મૂર્દ્ધમુન્નીય પવનં શનૈઃ ॥
મૂર્ધનિ બ્રહ્મરંધ્રે તં પ્રાણં સંધારયેત્કૃતી

પ્રાણાયામા દશ દ્વૌ ચ ધારણૈષા પ્રકીર્ત્યતે ॥
દશૈતા ધારણાઃ સ્થાપ્ય પ્રાપ્નોત્યક્ષરસામ્યતામ્

ધારણાસ્થસ્ય યદ્ધ્યેયં તસ્ય ત્વં શૃણુ લક્ષણમ્ ॥
ધ્યેયં બહુવિધં પાર્થ યસ્યાંતો નોપલભ્યતે

કેચિચ્છિવં હરિં કેચિત્કેચિત્સૂર્યં વિધિં પરે ॥
કેચિદ્દેવીં મહદ્ભૂતામુત ધ્યાયન્તિ કેચન

તત્ર યો યચ્ચ ધ્યાયેત સ ચ તત્ર પ્રલીયતે ॥
તસ્માત્સદા શિવં દેવં પંચવક્ત્રં હરં સ્મરેત્

પદ્માસનસ્થં તં ગૌરં બીજપૂરકરં સ્થિતમ્ ॥
દશહસ્તં સુપ્રસન્નવદનં ધ્યાનમાસ્થિતમ્

ધ્યેયમેતત્તવ પ્રોક્તં તસ્માદ્ધ્યાનં સમાચરેત્ ॥
ધ્યાનસ્ય લક્ષણં ચૈતન્નિમેષાર્ધમપિ સ્ફુટમ્

ન પૃથગ્જાયતે ધ્યેયાદ્ધારણાં યઃ સમાસ્થિતઃ ॥
એવમેતાં દુરારોહાં ભૂમિમાસ્થાય યોગવિત્

ન કિંચિચ્ચિંતયેત્પશ્ચાત્સમાધિરિતિ કીર્ત્યતે ॥
સમાધેર્લક્ષણં સમ્યગ્બ્રુવતો મે નિશામય

શબ્દસ્પર્શરસૈર્હીનં ગંધરૂપવિવર્જિતમ્ ॥
પરં પુરુષં સંપ્રાપ્તઃ સમાધિસ્થઃ પ્રકીર્તિતઃ

તાં તુ પ્રાપ્ય નરો વિઘ્નૈર્નાભિભૂયેત કર્હિચિત્ ॥
સમાધિસ્થશ્ચ દુઃખેન ગુરુણાપિ ન ચાલ્યતે

શંખાદ્યાઃ શતશસ્તસ્ય વાદ્યન્તે યદિ કર્ણયોઃ ॥
ભેર્યશ્ચ યદિ હન્યંતે શબ્દં બાહ્યં ન વિંદતિ

કશાપ્રહારાભિહતો વહ્નિદગ્ધતનુસ્તથા ॥
શીતાઢ્યેવ સ્થિતો ઘોરે સ્પર્શં બાહ્યં ન વિન્દતિ ॥

રૂપે ગંધે રસે બાહ્યે તાદૃશસ્ય તુ કા કથા ॥
દૃષ્ટ્વા ય આત્મનાત્માનં સમાધિં લભતે પુનઃ

તૃષ્ણા વાથ બુભુક્ષા વા બાધેતે તં ન કર્હિચિત્

ન સ્વર્ગે ન ચ પાતાલે માનુષ્યે ક્વ ચ તત્સુખમ્ ॥
સમાધિં નિશ્ચલં પ્રાપ્ય યત્સુખં વિંદતે નરઃ

એવમારૂઢયોગસ્ય તસ્યાપિ કુરુનદન ॥
પંચોપસર્ગાઃ કટુકાઃ પ્રવર્તંતે યથા શૃણુ

પ્રાતિભઃ શ્રાવણો દૈવો ભ્રમાવર્તોઽથ ભીષણઃ ॥
પ્રતિભા સર્વશાસ્ત્રાણાં પ્રાતિભોઽયં ચ સાત્ત્વિકઃ

તેન યો મદમાદદ્યાદ્યોગી શીઘ્રં ચ ચેતસઃ ॥
યોજનાનાં સહસ્રેભ્યઃ શ્રવણં શ્રાવણસ્તુ સઃ

દ્વિતીયઃ સાત્વિકશ્ચાયમસ્માન્મત્તો વિનશ્યતિ ।
અષ્ટૌ પશ્યતિ યોનીશ્ચ દેવાનાં દૈવ ઇત્યસૌ

અયં ચ સાત્ત્વિકો દોષો મદાદસ્માદ્વિનશ્યતિ ॥
આવર્ત ઇવ તોયસ્ય જનાવર્તે યદાકુલઃ

આવર્તાખ્યસ્ત્વયં દોષો રાજસઃ સ મહાભયઃ ॥
ભ્રામ્યતે યન્નિરાલમ્બં મનો દોષૈશ્ચ યોગિનઃ

સમસ્તાધારવિભ્રંશાદ્ભ્રમાખ્યસ્તામસો ગુણઃ ॥
એતૈર્નાશિતયોગાશ્ચ સકલા દેવયોનયઃ

ઉપસર્ગૈર્મહાઘોરૈરાવર્ત્યંતે પુનઃ પુનઃ ॥
પ્રાવૃત્ય કંબલં શુક્લં યોગી તસ્માન્મનોમયમ્

ચિંતયેત્પરમં બ્રહ્મ કૃત્વા તત્પ્રવણં મનઃ ॥
આહારાઃ સાત્ત્વિકાશ્ચૈવ સંસેવ્યાઃ સિદ્ધિમિચ્છતા

રાજસૈસ્તામસૈશ્ચૈવ યોગી સિદ્ધયેન્ન કર્હિચિત્ ॥
શ્રદ્દધાનેષુ દાંતેષુ શ્રોત્રિયેષુ મહાત્મસુ

સ્વધર્માદનપેતેષુ ભિક્ષા યાચ્યા ચ યોગિના ॥
ભૈક્ષં યવાન્નં તક્રં વા પયો યાવકમેવ વા

ફલમૂલં વિપક્વં વા કણપિણ્યાકસક્તવઃ ॥
શ્રુતા ઇત્યેત આહારા યોગિનાં સિદ્ધિકારકાઃ

મૃત્યુકાલં વિદિત્વા ચ નિમિત્તૈર્યોગસાધકઃ ॥
યોગં યુઞ્જીત કાલસ્ય વંચનાર્થં સમાહિતઃ

નિમિત્તાનિ ચ વક્ષ્યામિ મૃત્યું યો વેત્તિ યોગવિત્ ॥
રક્તકૃષ્ણાંબરધરા ગાયંતીહ સતી ચ યમ્

દક્ષિણાશાં નયેન્નારી સ્વપ્ને સોઽપિ ન જીવતિ ॥
નગ્નં ક્ષપણકં સ્વપ્ને હસમાનં પ્રદૃશ્ય ચ

એનં ચ વીક્ષ્ય વલ્ગન્તં તં વિદ્યાન્મૃત્યુમાગતમ્ ॥
ઋક્ષવાનરયુગ્યસ્થો ગાયન્યો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥

યાતિ મજ્જેદધૌ પંકે ગોમયે વા ન જીવતિ ॥
કેશાંગારૈસ્તથા ભસ્મભુજંગૈર્નિજલાં નદીમ્

એષામન્યતમૈઃ પૂર્ણાં દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને ન જીવતિ ॥
કરાલૈર્વિકટૈ રૂક્ષૈઃ પુરુષૈરુદ્યતાયુધૈઃ

પાષાણૈસ્તાડિતઃ સ્વપ્ને સદ્યો મૃત્યું ભજેન્નરઃ ॥
સૂર્યોદયે યસ્ય શિવા ક્રોશંતી યાતિ સમ્મુખમ્

વિપરીતં પરીતં વા સ સદ્યો મૃત્યુમૃચ્છતિ ॥
દીપાધિગંધં નો વેત્તિ વમત્યગ્નિં તથા નિશિ

નાત્માનં પરનેત્રસ્થં વીક્ષતે ન સ જીવતિ ॥
શક્રાયુધં ચાર્ધરાત્રે દિવા વા ગ્રહણં તથા

દૃષ્ટ્વા મન્યેત સ ક્ષીણમાત્મજીવિતમાપ્તવાન્ ॥
નાસિકા વક્રતામેતિ કર્ણયોર્ન્નમનોન્નતી

નેત્રં ચ વામં સ્રવતિ યસ્ય તસ્યાયુરુદ્ગતમ્ ॥
આરક્તતામેતિ મુખં જિહ્વા ચાપ્યસિતા યદા

તદા પ્રાજ્ઞો વિજાનીયાદાસન્નં મૃત્યુમાત્મનઃ ॥
ઉષ્ટ્રરાસભયાનેન સ્વપ્ને યો યાતિ દક્ષિણામ્

દિશં કર્ણૌ પિધાયાપિ નિર્ઘોષં શૃણુયાન્ન ચ ॥
ન સ જીવેત્તથા સ્વપ્ને પતિ તસ્ય પિધીયતે

દ્વારં ન ચોત્તિષ્ઠતિ ચ શુભ્રા દૃષ્ટિશ્ચ લોહિતા ॥
સ્વપ્નેઽગ્નિં પ્રવિશેદ્યશ્ચ ન ચ નિષ્ક્રમતે પુનઃ

જલપ્રવેશાદપિ વા તદંતં તસ્ય જીવિતમ્ ॥
યશ્ચાભિહન્યતે દુષ્ટૈર્ભૂતૈ રાત્રાવથો દિવા

પ્રકૃતૈર્વિકૃતૈર્વાપિ તસ્યાસન્નૌ યમાંતકૌ ॥
દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ પિત્રોર્જ્ઞાનવિદાં તથા

નિન્દામવજ્ઞાં કુરુતે ભક્તો ભૂત્વા ન જીવતિ ॥
એવં દૃષ્ટ્વા નિમિત્તાનિ વિપરીતાનિ યોગવિત્

ધારણાં સમ્યગાસ્થાય સમાધાવચલો ભવેત્ ॥
યદિ નેચ્છતિ તે મૃત્યું તતો નાસૌ પ્રપદ્યતે

વિમુક્તિમથવા વાંછેદ્વિસૃજેદ્બ્રહ્મમૂર્ધનિ ॥
સંતિ દેહે વિમુક્તે ચ ઉપસર્ગાશ્ચ યે પુનઃ

યોગિનં સમુપાયાંતિ શૃણુ તાનપિ પાંડવ ॥
ઐશાન્યે રાક્ષસપુરે યક્ષો ગન્ધર્વ એવ ચ

ઐન્દ્રે સૌમ્યે પ્રજાપત્યે બ્રાહ્મે ચાષ્ટસુ સિદ્ધયઃ ॥
ભવંતિ ચાષ્ટૌ શૃણુ તાઃ પાર્થિવી યા ચ તૈજસી

વાયવી વ્યોમાત્મિકા ચૈવ માનસાહમ્ભવા મતિઃ ॥
પ્રત્યેકમષ્ટધા ભિન્ના દ્વિગુણા દ્વિગુણા ક્રમાત।૯૪॥
પૂર્વે ચાષ્ટૌ ચતુઃષષ્ટિરન્તે શૃણુષ્વ તદ્યથા ॥
સ્થૂલતા હ્રસ્વતા બાલ્યં વાર્ધક્યં યોવનં તથા

નાનાજાતિ સ્વરૂપં ચ ચતુર્ભિર્દેહધારણમ્ ॥
પાર્થિવાંશં વિના નિત્યમષ્ટૌ પાર્થિવસિદ્ધયઃ

વિજિતે પૃથિવીતત્ત્વે યદૈશાન્યે ભવન્તિ ચ ॥
ભૂમાવિવ જલે વાસો નાતુરોઽર્ણવમાપિબેત્

સર્વત્ર જલપ્રાપ્તિશ્ચ અપિ શુષ્કં દ્રવં ફલમ્ ॥
ત્રિભિર્દેહસ્ય ધરણં નદીર્વા સ્થાપયેત્કરે

અવ્રણત્વં શરીરસ્ય કાંતિશ્ચાથાષ્ટકં સ્મૃતમ્ ॥
અષ્ટૌ પૂર્વા ઇમાશ્ચાષ્ટૌ રાક્ષસાનાં પુરે સ્મૃતાઃ

દેહાદગ્નિવિનિર્માણં તત્તાપભયવર્જનમ્ ॥
શક્તિદત્વં ચ લોકાનાં જલમધ્યેગ્નિજ્વાલનમ્

અગ્નિગ્રહશ્ચ હસ્તેન સ્મૃતિમાત્રેણ પાવનમ્ ॥
ભસ્મીભૂતસ્ય નિર્માણં દ્વાભ્યાં દેહસ્ય ધારણમ્

પૂર્વાઃ ષોડશ ચાપ્યષ્ટૌ તેજસો યક્ષસદ્મનિ ॥
મનોગતિત્વં ભૂતાનામન્તર્નિવેશનં તથા

પર્વતાદિમહાભારવહનં લીલયૈવ ચ ॥
લઘુત્વં ગૌરવત્વં ચ પાણિભ્યાં વાયુવારણમ્

અંગુલ્યગ્રનિપાતેન ભૂમેઃ સર્વત્ર કમ્પનમ્ ॥
એકેન દેહનિષ્પત્તિર્ગાંધર્વે વાંતિ સિદ્ધયઃ

ચતુર્વિંશતિઃ પૂર્વાશ્ચાપ્યષ્ટાવેતાશ્ચ સિદ્ધયઃ ॥
ગન્ધર્વલોકે દ્વાત્રિંશદત ઊર્ધ્વં નિશામય

છાયાવિહીનનિષ્પત્તિરિંદ્રિયાણામદર્શનમ્ ॥
આકાશગમનં નિત્યમિંદ્રિયાદિશમઃ સ્વયમ્

દૂરે ચ શબ્દગ્રહણં સર્વશબ્દાવગાહનમ્ ॥
તન્માત્રલિંગગ્રહણં સર્વપ્રાણિનિદર્શનમ્

અષ્ટૌ વાતાત્મિકાશ્ચૈન્દ્રે દ્વાત્રિંશદપિ પૂર્વકાઃ ॥
યથાકામોપલબ્ધિશ્ચ યથાકામવિનિર્ગમઃ

સર્વત્રાભિભવશ્ચૈવ સર્વગુહ્યનિદર્શનમ્ ॥
સંસારદર્શનં ચાપિ માનસ્યોઽષ્ટૌ ચ સિદ્ધયઃ

ચત્વારિંશચ્ચ પૂર્વાશ્ચ સોમલોકે સ્મૃતાસ્ત્વિમાઃ ॥
છેદનં તાપનં બન્ધઃ સંસારપરિવર્તનમ્

સર્વભૂત પ્રસાદત્વં મૃત્યુકાલજયસ્તથા ॥
અહંકારોદ્ભવશ્ચાષ્ટૌ પ્રાજાપત્યે ચ પૂર્વિકાઃ

આકારેણ જગત્સષ્ટિસ્તથાનુગ્રહ એવ ચ ॥
પ્રલયસ્યાધિકારં ચ લોકચિત્રપ્રવર્તનમ્

અસાદૃશ્યમિદં વ્યક્તં નિર્વાણં ચ પૃથક્પૃથક્ ॥
શુભેતરસ્ય કર્તૃત્વમષ્ટૌ બુદ્ધિભવાસ્ત્વમી

ષટ્પંચાશત્તથા પૂર્વાશ્ચતુઃષષ્ટિરિમે ગુણાઃ ॥
બ્રાહ્મયે પદે પ્રવર્તંતે ગુહ્યમેતત્તવેરિતમ્

જીવતો દેહભેદે વા સિદ્ધ્યશ્ચૈતાસ્તુ યોગિનામ્ ॥
સંગો નૈવ વિધાતવ્યો ભયાત્પતનસંભવાત્

એતાન્ગુણાન્નિરાકૃત્ય યુઞ્જતો યોગિનસ્તદા ॥
સિદ્ધયોઽષ્ટૌ પ્રવર્તંતે યોગસંસિદ્ધિકારકાઃ

અણિમા લઘિમા ચૈવ મહિમા પ્રાપ્તિરેવ ચ ॥
પ્રાકામ્યં ચ તથેશિત્વં વશિત્વં ચ તથાપરે

યત્ર કામાવસાયિત્વં માહેશ્વરપદસ્થિતાઃ ॥
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મત્વમણિમા શીઘ્રત્વાલ્લઘિમા સ્મૃતા

મહિમા શેષપૂજ્યત્વાત્પ્રાપ્તિર્નાપ્રાપ્યમસ્ય યત્॥
પ્રાકામ્યમસ્ય વ્યાપિત્વાદીશિત્વં ચેશ્વરો યતઃ

વશિત્વાદ્વશિતા નામ સપ્તમી સિદ્ધિરુત્તમા ॥
યત્રેચ્છા તત્ર ચ સ્થાનં તત્ર કામાવસાયિતા

ઐશ્વરં પદમાપ્તસ્ય ભવંત્યેતાશ્ચ સિદ્ધયઃ ॥
તતો ન જાયતે નૈવ વર્ધતે ન વિનશ્યતિ

એષ મુક્ત ઇતિ પ્રોક્તો ય એવં મુક્તિમાપ્નુયાત્ ॥
યથા જલં જલેનૈક્યં નિક્ષિપ્તમુપગચ્છતિ

તથૈવં સાત્મ્યમભ્યેતિ યોગિનામાત્મા પરાત્મના ॥
એવં જ્ઞાત્વા ફલં યોગી સદા યોગં સમભ્યસેત્

અત્રોપમાં વ્યાહરંતિ યોગાર્થં યોગિનોઽ મલાઃ ॥
શશાંકરશ્મિસંયોગાદર્કકાંતો હુતાશનમ્

સમુત્સૃજતિ નૈકઃ સન્નુપમા સાસ્તિ યોગિનઃ ॥
કપિંજલાખુનકુલા વસંતિ સ્વામિવ દ્ગૃહે

ધ્વસ્તે યાંત્યન્યતો દુઃખં ન તેષાં સોપમા યતેઃ ॥
મૃદ્દેહકલ્પદેહોઽપિ મુખાગ્રેણ કનીયસા

કરોતિ મૃદ્ભાગચયમુપદેશઃ સ યોગિનઃ ॥
પશુપક્ષિમનુષ્યાદ્યૈઃ પત્રપુષ્પફલાન્વિતમ્

વૃક્ષં વિલુપ્યમાનં ચ લબ્ધ્વા સિધ્યંતિ યોગિનઃ ॥
રુરુગાત્રવિષાણાગ્રમાલક્ષ્ય તિલકાકૃતિમ્

સહ તેન વિવર્ધેત યોગી સિદ્ધિમુપાશ્નુતે ॥
દ્રવ્યં પૂર્ણમુપાદાય પાત્રમારોહતે ભુવઃ

તુંગમાર્ગં વિલોક્યૈવં વિજ્ઞાતં કિ ન યોગિનામ્ ॥
તદ્ગેહં યત્ર વસતિ તદ્ભોજ્યં યેન જીવતિ

યેન નિષ્પાદ્યતે ચાર્થઃ સ્વયં સ્યાદ્યોગસિદ્ધયે ॥
તથા જ્ઞાનમુપાસીત યોગી યત્કાર્યસાધકમ્

જ્ઞાનાનાં બહુતા યેયં યોગવિઘ્નકરી હિ સા ॥
ઇદં જ્ઞેયમિદં જ્ઞેયમિતિ યસ્તૃષિતશ્ચરેત્

અપિ કલ્પસહસ્રાયુર્નૈવ જ્ઞેયમવાપ્નુયાત્॥
ત્યક્તસંગો જિતક્રોધો લબ્ધાહારો જિતેંદ્રિયઃ

પિધાય બુદ્ધ્યા દ્વારાણિ મનો ધ્યાને નિવેશયેત્ ॥
આહારં સાત્ત્વિકં સેવેન્ન તં યેન વિચેતનઃ

સ્યાદયં તં ચ ભુંજાનો રૌરવસ્ય પ્રિયાતિથિઃ ॥
વાગ્દણ્ડઃ કર્મદણ્ડશ્ચ મનોદંડશ્ચ તે ત્રયઃ

યસ્યૈતે નિયતા દંડાઃ સ ત્રિદંડી યતિઃ સ્મૃતઃ॥
અનુરાગં જનો યાતિ પરોક્ષે ગુણકીર્તનમ્

ન બિભ્યતિ ચ સત્ત્વાનિ સિદ્ધેર્લક્ષણમુચ્યતે

અલૌલ્યમારોગ્યમનિષ્ઠુરત્વં ગંધઃ શુભો મૂત્રપુરીષયોશ્ચ ॥
કાંતિઃ પ્રસાદઃ સ્વરસૌમ્યતા ચ યોગપ્રવૃત્તેઃ પ્રથમં હિ ચિહ્નમ્

સમાહિતો બ્રહ્મપરોઽપ્રમાદી શુચિસ્તથૈકાંતરતિર્જિતેન્દ્રિયઃ ॥
સમાપ્નુયાદ્યોગમિમં મહામના વિમુક્તિમાપ્નોતિ તતશ્ચ યોગતઃ

કુલં પવિત્રં જનની કૃતાર્થા વસુન્ધરા ભાગ્યવતી ચ તેન ॥
અવાહ્યમાર્ગે સુખસિન્ધુમગ્નં લગ્નં પરે બ્રહ્મણિ યસ્ય ચેતઃ

વિશુદ્ધબુદ્ધિઃ સમલોષ્ટકાંચનઃ સમસ્તભૂતેષુ વસન્સમો હિ યઃ ॥
સ્થાનં પરં શાશ્વતમવ્યયં ચ યતિર્હિ ગત્વા ન પુનઃ પ્રજાયતે

ઇદં મયા યોગરહસ્યમુક્તમેવંવિધં ગૌતમઃ પ્રાપ યોગમ્ ॥
તેનૈતચ્ચ સ્થાપિતં પાર્થ લિંગં સંદર્શનાદર્ચનાત્કલ્મષઘ્નમ્

યશ્ચાશ્વિને કૃષ્ણચતુર્દશીદિને રાત્રૌ સમભ્યર્ચતિ લિંગમેતન્ ॥
સ્નાત્વા અહલ્યાસરસિ પ્રધાને શ્રદ્ધાય સર્વં પ્રવિધાય ભક્તિતઃ

મહોપકારેણ વિમુક્તપાપઃ સ યાતિ યત્રાસ્તિ સ ગૌતમો મુનિઃ

ઇદં મયા પાર્થ તવ પ્રણીતં ગુપ્તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય સમાસયોગાત્ ॥
માહાત્મ્યમેતત્સકલં શૃણોતિ યઃ સ સ્યાદ્વિશુદ્ધઃ કિમુ વચ્મિ ભૂયઃ

ય ઇદં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા ગૌતમાખ્યાનમુત્તમમ્ ॥
પુત્રપૌત્રપ્રિયં પ્રાપ્ય સ યાતિ પદમવ્યયમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે ગૌતમેશ્વરમાહાત્મ્યસવિસ્તરયોગલક્ષણવર્ણનંનામ પઞ્ચપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ