Skanda Purana · Chapter 1.55

// sūta uvāca // //
iti bābhravyavacanamākarṇya kurunandanaḥ //
prāṇamannāradaṃ bhaktyā vismitaḥ pulakānvitaḥ

praśasya ca ciraṃ kālaṃ punarnāradamabravīt

guptakṣetrasya māhātmyaṃ śṛṇvānastvanmukhānmune //
tṛptiṃ naivādhigacchāmi bhūyastadvaktumarhasi

// nārada uvāca // //
mahāliṃgasya vakṣyāmi mahimānaṃ kurūdvaha //
gautameśvara liṃgasya sāvadhānaḥ śṛṇuṣva tat

akṣapādo mahāyogī gautamākhyo'bhavanmuniḥ //
godāvarīsamānetā ahalyāyāḥ patiḥ prabhuḥ

gupta kṣetrasya māhātmyaṃ sa ca jñātvā mahottamam //
yogasaṃsādhanaṃ kurvannatra tepe tapo mahat

yogasiddhiṃ tataḥ prāpya gautamena mahātmanā //
atra saṃsthāpitaṃ liṃgaṃ gautameśvarasaṃjñayā

saṃsnāpyaitanmahāliṃgaṃ candanena vilipya ca //
saṃpūjya puṣpairvividhairguggulaṃ dāhayetpuraḥ //
sarvapāpavinirmukto rudraloke mahīyate

// arjuna uvāca // //
yogasvarūpamicchāmi śrotuṃ nārada tattvataḥ //
yogaṃ sarve praśaṃsaṃti yataḥ sarvottamottamam //

// nārada uvāca // //
samāsāttava vakṣyāmi yogatattvaṃ kurūdvaha //
śravaṇādapi nairmalyaṃ yasya syātsevanātkimu

cittavṛttinirodhākhyaṃ yogatattvaṃ prakīrtyate//
tadaṣṭāṃgaprakāreṇa sādhayaṃtīha yoginaḥ

yamaśca niyamaścaiva prāṇāyāmastṛtīyakaḥ//
pratyāhāro dhāraṇā ca dhyeyaṃ dhyānaṃ ca saptamam

samādhiriti cāṣṭāṃgo yogaḥ saṃparikīrtitaḥ //
pratyekaṃ lakṣaṇaṃ teṣāmaṣṭānāṃ śṛṇu pāṃḍava //

anukramānnaro yeṣāṃ sādhanādyogamaśnute //
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau

ete paṃca yamāḥ proktāḥ śṛṇveṣāmapi lakṣaṇam //
ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāya pravartate

ahiṃsaiṣā samākhyātā vedasaṃvihitā ca yā //
dṛṣṭaṃ śrutaṃ cānumitaṃ svānubhūtaṃ yathārthataḥ

kathanaṃ satyamityuktaṃ parapīḍāvivarjitam //
anādānaṃ parasvānāmāpadyapi kathaṃcana

manasā karmaṇā vācā tadasteyaṃ prakīrtitam //
amaithunaṃ yatīnāṃ ca manovākkāyakarmabhiḥ

ṛtau svadāragamanaṃ gehināṃ brahmacaryatā //
yatīnāṃ sarvasaṃnyāso manovākkāyakarmaṇā

gṛhasthānāṃ ca manasā smṛta eṣo'parigrahaḥ //
ete yamāstava proktāḥ paṃcaiva niyamāñchṛṇu

śaucaṃ tuṣṭistapaścaiva japo bhaktirgurostathā //
eteṣāmapi paṃcānāṃ pṛthaksaṃśṛṇu lakṣaṇam

bāhyamābhyataraṃ caiva dvividhaṃ śaucamucyate //
bāhyaṃ tu mṛjjalaiḥ proktamāṃtaraṃ śuddhamānasam

nyāyenāgatayā vṛttyā bhikṣayā vārtayāpi ca //
saṃtoṣo yasya satataṃ sā tuṣṭiriti cocyate

cāṃdrāyaṇādīni punastapāṃsi vihitāni ca //
āhāralāghavaparaḥ kuryāttattapa ucyate

svādhyāyastu japaḥ proktaḥ praṇavābhyasanādikaḥ //
śive jñāne gurau bhaktirgurubhaktiriti smṛtā //

evaṃ saṃsādhya niyamānsaṃyamāṃśca vicakṣaṇaḥ //
prāṇāyāmāya saṃdadhyānnānyathā yogasādhakaḥ

yato'śuciśarīrasya vāyukopo mahānbhavet //
vāyukopātkuṣṭhatā ca jaḍatvādīnupāśnute

tasmādvicakṣaṇaḥ śuddhaṃ kṛtvā dehaṃ yatetparam //
prāṇāyāmasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ śṛṇu pāṃḍava

prāṇāpānanirodhaśca prāṇāyāmaḥ prakīrtitaḥ //
laghumadhyottarīyākhyaḥ sa ca dhīraistridhoditaḥ

laghurdvādaśamātrastu mātrā nimiṣa unmiṣaḥ //
dviguṇo madhyamaścoktastriguṇaścottamaḥ smṛtaḥ

prathamena jayetsvedaṃ madhyamena tu vepathum //
viṣādaṃ ca tṛtīyena jayeddoṣānanukramāt

padmākhyamāsanaṃ kṛtvā recakaṃ pūrakaṃ tathā //
kuṃbhakaṃ ca sukhāsīnaḥ prāṇāyāmaṃ tridhā'bhyaset

prāṇānāmupasaṃrodhātprāṇāyāma iti smṛtaḥ //
yathā parvatadhātūnāṃ dhmātānāṃ dahyate malaḥ

tatheṃdriyavṛto doṣaḥ prāṇāyāmena dahyate //
gośataṃ kāpilaṃ dattvā yatphalaṃ tatphalaṃ bhavet

prāṇāyāmena yogajñastasmātprāṇaṃ sadā yamet //
prāṇāyāmena siddhyanti divyāḥ śāntyādayaḥ kramāt //

śāṃtiḥ praśāntirdīptiśca prasādaśca yathākramam // sa
hajāgaṃtukāmānāṃ pāpānāṃ ca pravartatām

vāsanāśāṃtirityākhyaḥ prathamo jāyate guṇaḥ //
lobhamohātmakāndoṣānnirākṛtyaiva kṛtsnaśaḥ

tapasāṃ ca yadā prāptiḥ sā śāṃtiriti cocyate //
sarvendriyaprasādaśca buddhervai marutāmapi

prasāda iti sa proktaḥ prāpyamevaṃ catuṣṭayam //
evaṃphalaṃ sadā yogī prāṇāyāmaṃ samabhyaset

mṛdutvaṃ sevyamānāstu siṃhaśārdūlakuṃjarāḥ //
yathā yānti tathā prāṇo vaśyo bhavati sādhitaḥ

prāṇāyāmastvayaṃ proktaḥ pratyāhāraṃ tataḥ śṛṇu //
viṣayeṣu pravṛttasya cetaso vinivartanam

pratyāhāraṃ vinirdiṣṭatasya saṃyamanaṃ hi yat //
pratyāhārastvayaṃ prokto dhāraṇālakṣaṇaṃ śṛṇu

yathā toyārthinastoyaṃ patranālādibhiḥ śanaiḥ //
āpibeyustathā vāyuṃ yogī nayati sādhitam

prāgnābhyāṃ hṛdaye vāyuratha tālau bhruvoṃ'tare //
caturdale ṣaḍdaśe ca dvādaśe ṣoḍaśadvike

ākuṃcanenaiva mūrddhamunnīya pavanaṃ śanaiḥ //
mūrdhani brahmaraṃdhre taṃ prāṇaṃ saṃdhārayetkṛtī

prāṇāyāmā daśa dvau ca dhāraṇaiṣā prakīrtyate //
daśaitā dhāraṇāḥ sthāpya prāpnotyakṣarasāmyatām

dhāraṇāsthasya yaddhyeyaṃ tasya tvaṃ śṛṇu lakṣaṇam //
dhyeyaṃ bahuvidhaṃ pārtha yasyāṃto nopalabhyate

kecicchivaṃ hariṃ kecitkecitsūryaṃ vidhiṃ pare //
keciddevīṃ mahadbhūtāmuta dhyāyanti kecana

tatra yo yacca dhyāyeta sa ca tatra pralīyate //
tasmātsadā śivaṃ devaṃ paṃcavaktraṃ haraṃ smaret

padmāsanasthaṃ taṃ gauraṃ bījapūrakaraṃ sthitam //
daśahastaṃ suprasannavadanaṃ dhyānamāsthitam

dhyeyametattava proktaṃ tasmāddhyānaṃ samācaret //
dhyānasya lakṣaṇaṃ caitannimeṣārdhamapi sphuṭam

na pṛthagjāyate dhyeyāddhāraṇāṃ yaḥ samāsthitaḥ //
evametāṃ durārohāṃ bhūmimāsthāya yogavit

na kiṃcicciṃtayetpaścātsamādhiriti kīrtyate //
samādherlakṣaṇaṃ samyagbruvato me niśāmaya

śabdasparśarasairhīnaṃ gaṃdharūpavivarjitam //
paraṃ puruṣaṃ saṃprāptaḥ samādhisthaḥ prakīrtitaḥ

tāṃ tu prāpya naro vighnairnābhibhūyeta karhicit //
samādhisthaśca duḥkhena guruṇāpi na cālyate

śaṃkhādyāḥ śataśastasya vādyante yadi karṇayoḥ //
bheryaśca yadi hanyaṃte śabdaṃ bāhyaṃ na viṃdati

kaśāprahārābhihato vahnidagdhatanustathā //
śītāḍhyeva sthito ghore sparśaṃ bāhyaṃ na vindati //

rūpe gaṃdhe rase bāhye tādṛśasya tu kā kathā //
dṛṣṭvā ya ātmanātmānaṃ samādhiṃ labhate punaḥ

tṛṣṇā vātha bubhukṣā vā bādhete taṃ na karhicit

na svarge na ca pātāle mānuṣye kva ca tatsukham //
samādhiṃ niścalaṃ prāpya yatsukhaṃ viṃdate naraḥ

evamārūḍhayogasya tasyāpi kurunadana //
paṃcopasargāḥ kaṭukāḥ pravartaṃte yathā śṛṇu

prātibhaḥ śrāvaṇo daivo bhramāvarto'tha bhīṣaṇaḥ //
pratibhā sarvaśāstrāṇāṃ prātibho'yaṃ ca sāttvikaḥ

tena yo madamādadyādyogī śīghraṃ ca cetasaḥ //
yojanānāṃ sahasrebhyaḥ śravaṇaṃ śrāvaṇastu saḥ

dvitīyaḥ sātvikaścāyamasmānmatto vinaśyati /
aṣṭau paśyati yonīśca devānāṃ daiva ityasau

ayaṃ ca sāttviko doṣo madādasmādvinaśyati //
āvarta iva toyasya janāvarte yadākulaḥ

āvartākhyastvayaṃ doṣo rājasaḥ sa mahābhayaḥ //
bhrāmyate yannirālambaṃ mano doṣaiśca yoginaḥ

samastādhāravibhraṃśādbhramākhyastāmaso guṇaḥ //
etairnāśitayogāśca sakalā devayonayaḥ

upasargairmahāghorairāvartyaṃte punaḥ punaḥ //
prāvṛtya kaṃbalaṃ śuklaṃ yogī tasmānmanomayam

ciṃtayetparamaṃ brahma kṛtvā tatpravaṇaṃ manaḥ //
āhārāḥ sāttvikāścaiva saṃsevyāḥ siddhimicchatā

rājasaistāmasaiścaiva yogī siddhayenna karhicit //
śraddadhāneṣu dāṃteṣu śrotriyeṣu mahātmasu

svadharmādanapeteṣu bhikṣā yācyā ca yoginā //
bhaikṣaṃ yavānnaṃ takraṃ vā payo yāvakameva vā

phalamūlaṃ vipakvaṃ vā kaṇapiṇyākasaktavaḥ //
śrutā ityeta āhārā yogināṃ siddhikārakāḥ

mṛtyukālaṃ viditvā ca nimittairyogasādhakaḥ //
yogaṃ yuñjīta kālasya vaṃcanārthaṃ samāhitaḥ

nimittāni ca vakṣyāmi mṛtyuṃ yo vetti yogavit //
raktakṛṣṇāṃbaradharā gāyaṃtīha satī ca yam

dakṣiṇāśāṃ nayennārī svapne so'pi na jīvati //
nagnaṃ kṣapaṇakaṃ svapne hasamānaṃ pradṛśya ca

enaṃ ca vīkṣya valgantaṃ taṃ vidyānmṛtyumāgatam //
ṛkṣavānarayugyastho gāyanyo dakṣiṇāṃ diśam //

yāti majjedadhau paṃke gomaye vā na jīvati //
keśāṃgāraistathā bhasmabhujaṃgairnijalāṃ nadīm

eṣāmanyatamaiḥ pūrṇāṃ dṛṣṭvā svapne na jīvati //
karālairvikaṭai rūkṣaiḥ puruṣairudyatāyudhaiḥ

pāṣāṇaistāḍitaḥ svapne sadyo mṛtyuṃ bhajennaraḥ //
sūryodaye yasya śivā krośaṃtī yāti sammukham

viparītaṃ parītaṃ vā sa sadyo mṛtyumṛcchati //
dīpādhigaṃdhaṃ no vetti vamatyagniṃ tathā niśi

nātmānaṃ paranetrasthaṃ vīkṣate na sa jīvati //
śakrāyudhaṃ cārdharātre divā vā grahaṇaṃ tathā

dṛṣṭvā manyeta sa kṣīṇamātmajīvitamāptavān //
nāsikā vakratāmeti karṇayornnamanonnatī

netraṃ ca vāmaṃ sravati yasya tasyāyurudgatam //
āraktatāmeti mukhaṃ jihvā cāpyasitā yadā

tadā prājño vijānīyādāsannaṃ mṛtyumātmanaḥ //
uṣṭrarāsabhayānena svapne yo yāti dakṣiṇām

diśaṃ karṇau pidhāyāpi nirghoṣaṃ śṛṇuyānna ca //
na sa jīvettathā svapne pati tasya pidhīyate

dvāraṃ na cottiṣṭhati ca śubhrā dṛṣṭiśca lohitā //
svapne'gniṃ praviśedyaśca na ca niṣkramate punaḥ

jalapraveśādapi vā tadaṃtaṃ tasya jīvitam //
yaścābhihanyate duṣṭairbhūtai rātrāvatho divā

prakṛtairvikṛtairvāpi tasyāsannau yamāṃtakau //
devatānāṃ gurūṇāṃ ca pitrorjñānavidāṃ tathā

nindāmavajñāṃ kurute bhakto bhūtvā na jīvati //
evaṃ dṛṣṭvā nimittāni viparītāni yogavit

dhāraṇāṃ samyagāsthāya samādhāvacalo bhavet //
yadi necchati te mṛtyuṃ tato nāsau prapadyate

vimuktimathavā vāṃchedvisṛjedbrahmamūrdhani //
saṃti dehe vimukte ca upasargāśca ye punaḥ

yoginaṃ samupāyāṃti śṛṇu tānapi pāṃḍava //
aiśānye rākṣasapure yakṣo gandharva eva ca

aindre saumye prajāpatye brāhme cāṣṭasu siddhayaḥ //
bhavaṃti cāṣṭau śṛṇu tāḥ pārthivī yā ca taijasī

vāyavī vyomātmikā caiva mānasāhambhavā matiḥ //
pratyekamaṣṭadhā bhinnā dviguṇā dviguṇā kramāta/९४//
pūrve cāṣṭau catuḥṣaṣṭirante śṛṇuṣva tadyathā //
sthūlatā hrasvatā bālyaṃ vārdhakyaṃ yovanaṃ tathā

nānājāti svarūpaṃ ca caturbhirdehadhāraṇam //
pārthivāṃśaṃ vinā nityamaṣṭau pārthivasiddhayaḥ

vijite pṛthivītattve yadaiśānye bhavanti ca //
bhūmāviva jale vāso nāturo'rṇavamāpibet

sarvatra jalaprāptiśca api śuṣkaṃ dravaṃ phalam //
tribhirdehasya dharaṇaṃ nadīrvā sthāpayetkare

avraṇatvaṃ śarīrasya kāṃtiścāthāṣṭakaṃ smṛtam //
aṣṭau pūrvā imāścāṣṭau rākṣasānāṃ pure smṛtāḥ

dehādagnivinirmāṇaṃ tattāpabhayavarjanam //
śaktidatvaṃ ca lokānāṃ jalamadhyegnijvālanam

agnigrahaśca hastena smṛtimātreṇa pāvanam //
bhasmībhūtasya nirmāṇaṃ dvābhyāṃ dehasya dhāraṇam

pūrvāḥ ṣoḍaśa cāpyaṣṭau tejaso yakṣasadmani //
manogatitvaṃ bhūtānāmantarniveśanaṃ tathā

parvatādimahābhāravahanaṃ līlayaiva ca //
laghutvaṃ gauravatvaṃ ca pāṇibhyāṃ vāyuvāraṇam

aṃgulyagranipātena bhūmeḥ sarvatra kampanam //
ekena dehaniṣpattirgāṃdharve vāṃti siddhayaḥ

caturviṃśatiḥ pūrvāścāpyaṣṭāvetāśca siddhayaḥ //
gandharvaloke dvātriṃśadata ūrdhvaṃ niśāmaya

chāyāvihīnaniṣpattiriṃdriyāṇāmadarśanam //
ākāśagamanaṃ nityamiṃdriyādiśamaḥ svayam

dūre ca śabdagrahaṇaṃ sarvaśabdāvagāhanam //
tanmātraliṃgagrahaṇaṃ sarvaprāṇinidarśanam

aṣṭau vātātmikāścaindre dvātriṃśadapi pūrvakāḥ //
yathākāmopalabdhiśca yathākāmavinirgamaḥ

sarvatrābhibhavaścaiva sarvaguhyanidarśanam //
saṃsāradarśanaṃ cāpi mānasyo'ṣṭau ca siddhayaḥ

catvāriṃśacca pūrvāśca somaloke smṛtāstvimāḥ //
chedanaṃ tāpanaṃ bandhaḥ saṃsāraparivartanam

sarvabhūta prasādatvaṃ mṛtyukālajayastathā //
ahaṃkārodbhavaścāṣṭau prājāpatye ca pūrvikāḥ

ākāreṇa jagatsaṣṭistathānugraha eva ca //
pralayasyādhikāraṃ ca lokacitrapravartanam

asādṛśyamidaṃ vyaktaṃ nirvāṇaṃ ca pṛthakpṛthak //
śubhetarasya kartṛtvamaṣṭau buddhibhavāstvamī

ṣaṭpaṃcāśattathā pūrvāścatuḥṣaṣṭirime guṇāḥ //
brāhmaye pade pravartaṃte guhyametattaveritam

jīvato dehabhede vā siddhyaścaitāstu yoginām //
saṃgo naiva vidhātavyo bhayātpatanasaṃbhavāt

etānguṇānnirākṛtya yuñjato yoginastadā //
siddhayo'ṣṭau pravartaṃte yogasaṃsiddhikārakāḥ

aṇimā laghimā caiva mahimā prāptireva ca //
prākāmyaṃ ca tatheśitvaṃ vaśitvaṃ ca tathāpare

yatra kāmāvasāyitvaṃ māheśvarapadasthitāḥ //
sūkṣmātsūkṣmatvamaṇimā śīghratvāllaghimā smṛtā

mahimā śeṣapūjyatvātprāptirnāprāpyamasya yat//
prākāmyamasya vyāpitvādīśitvaṃ ceśvaro yataḥ

vaśitvādvaśitā nāma saptamī siddhiruttamā //
yatrecchā tatra ca sthānaṃ tatra kāmāvasāyitā

aiśvaraṃ padamāptasya bhavaṃtyetāśca siddhayaḥ //
tato na jāyate naiva vardhate na vinaśyati

eṣa mukta iti prokto ya evaṃ muktimāpnuyāt //
yathā jalaṃ jalenaikyaṃ nikṣiptamupagacchati

tathaivaṃ sātmyamabhyeti yogināmātmā parātmanā //
evaṃ jñātvā phalaṃ yogī sadā yogaṃ samabhyaset

atropamāṃ vyāharaṃti yogārthaṃ yogino' malāḥ //
śaśāṃkaraśmisaṃyogādarkakāṃto hutāśanam

samutsṛjati naikaḥ sannupamā sāsti yoginaḥ //
kapiṃjalākhunakulā vasaṃti svāmiva dgṛhe

dhvaste yāṃtyanyato duḥkhaṃ na teṣāṃ sopamā yateḥ //
mṛddehakalpadeho'pi mukhāgreṇa kanīyasā

karoti mṛdbhāgacayamupadeśaḥ sa yoginaḥ //
paśupakṣimanuṣyādyaiḥ patrapuṣpaphalānvitam

vṛkṣaṃ vilupyamānaṃ ca labdhvā sidhyaṃti yoginaḥ //
rurugātraviṣāṇāgramālakṣya tilakākṛtim

saha tena vivardheta yogī siddhimupāśnute //
dravyaṃ pūrṇamupādāya pātramārohate bhuvaḥ

tuṃgamārgaṃ vilokyaivaṃ vijñātaṃ ki na yoginām //
tadgehaṃ yatra vasati tadbhojyaṃ yena jīvati

yena niṣpādyate cārthaḥ svayaṃ syādyogasiddhaye //
tathā jñānamupāsīta yogī yatkāryasādhakam

jñānānāṃ bahutā yeyaṃ yogavighnakarī hi sā //
idaṃ jñeyamidaṃ jñeyamiti yastṛṣitaścaret

api kalpasahasrāyurnaiva jñeyamavāpnuyāt//
tyaktasaṃgo jitakrodho labdhāhāro jiteṃdriyaḥ

pidhāya buddhyā dvārāṇi mano dhyāne niveśayet //
āhāraṃ sāttvikaṃ sevenna taṃ yena vicetanaḥ

syādayaṃ taṃ ca bhuṃjāno rauravasya priyātithiḥ //
vāgdaṇḍaḥ karmadaṇḍaśca manodaṃḍaśca te trayaḥ

yasyaite niyatā daṃḍāḥ sa tridaṃḍī yatiḥ smṛtaḥ//
anurāgaṃ jano yāti parokṣe guṇakīrtanam

na bibhyati ca sattvāni siddherlakṣaṇamucyate

alaulyamārogyamaniṣṭhuratvaṃ gaṃdhaḥ śubho mūtrapurīṣayośca //
kāṃtiḥ prasādaḥ svarasaumyatā ca yogapravṛtteḥ prathamaṃ hi cihnam

samāhito brahmaparo'pramādī śucistathaikāṃtaratirjitendriyaḥ //
samāpnuyādyogamimaṃ mahāmanā vimuktimāpnoti tataśca yogataḥ

kulaṃ pavitraṃ jananī kṛtārthā vasundharā bhāgyavatī ca tena //
avāhyamārge sukhasindhumagnaṃ lagnaṃ pare brahmaṇi yasya cetaḥ

viśuddhabuddhiḥ samaloṣṭakāṃcanaḥ samastabhūteṣu vasansamo hi yaḥ //
sthānaṃ paraṃ śāśvatamavyayaṃ ca yatirhi gatvā na punaḥ prajāyate

idaṃ mayā yogarahasyamuktamevaṃvidhaṃ gautamaḥ prāpa yogam //
tenaitacca sthāpitaṃ pārtha liṃgaṃ saṃdarśanādarcanātkalmaṣaghnam

yaścāśvine kṛṣṇacaturdaśīdine rātrau samabhyarcati liṃgametan //
snātvā ahalyāsarasi pradhāne śraddhāya sarvaṃ pravidhāya bhaktitaḥ

mahopakāreṇa vimuktapāpaḥ sa yāti yatrāsti sa gautamo muniḥ

idaṃ mayā pārtha tava praṇītaṃ guptasya kṣetrasya samāsayogāt //
māhātmyametatsakalaṃ śṛṇoti yaḥ sa syādviśuddhaḥ kimu vacmi bhūyaḥ

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā gautamākhyānamuttamam //
putrapautrapriyaṃ prāpya sa yāti padamavyayam

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe gautameśvaramāhātmyasavistarayogalakṣaṇavarṇanaṃnāma pañcapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ