સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.54

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
મમાપિ પાર્થ તત્રાસ્તિ મૂર્તિર્બ્રાહ્મણકામ્યયા ॥
તત્ર નાહં ત્યજામ્યંગ ચ્છત્રદણ્ડવિભૂષિતામ્

કાર્તિકસ્ય તુ યા શુક્લા ભવત્યેકાદશી શુભા ॥
તસ્યાં મદર્ચનં કૃત્વા કલિદોષૈર્વિમુચ્યતે

॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
બાલ્યાત્પ્રભૃતિ સંદેહો મમાયં હૃદિ વર્તતે ॥
પૃચ્છતસ્તં ચ મે વિપ્ર ન ક્રોધં કર્તુમર્હસિ

સદા ત્વં મોક્ષધર્મેષુ પરિનિષ્ઠાં પરાં ગતઃ ॥
સર્વભૂતસમો દાંતો રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ

ત્યક્તનિંદાસ્તુતિર્મૌની મોક્ષસ્થઃ પરિકીર્ત્યસે ॥
ત્વં ચ નારદ લોકેષુ વાયુવચ્ચપલો મુને

સૌદામિનીવ વિચરન્દૃશ્યસે પ્રાજ્ઞસંમતઃ ॥
સદા કલિકરો લોકે નિર્દયઃ સર્વપ્રાણિષુ

બહૂનાં હિ સહસ્રાણિ દેવગંધર્વરક્ષસામ્ ॥
રાજ્ઞાં મુનીન્દ્રદૈત્યાનાં કલેર્નષ્ટાનિ તેઽભવન્

કસ્માત્તદેષા ચેષ્ટા તે સંદેહં મે હર દ્વિજ ॥
સંદેહાન્ન સુખં શેતે બાણવિદ્ધો મૃગો યથા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
શૌનકેદં વચઃ શ્રુત્વા ફાલ્ગુનાન્નારદો મુનિઃ ॥
પ્રહસન્નિવ બાભ્રવ્યવદનં સ નિરૈક્ષત

સ ચ બાભ્રવ્યનામા વૈ હારીતસ્યાન્વયોદ્ભવઃ ॥
બ્રાહ્મણો નારદમુનેઃ સમીપે વર્તતે સદા

સ ચ જ્ઞાત્વા મહાબુદ્ધિર્નારદસ્ય મનીષિતમ્ ॥
પ્રહસન્નિવ પ્રોવાચ ફાલ્ગુનં સ્નિગ્ધયા ગિરા

॥ બાભ્રવ્ય ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતદ્યથાત્થ ત્વં નારદં પ્રતિ પાંડવ ॥
સર્વોઽપિ ચાત્ર વૃત્તાંતે સંશયં યાતિ માનવઃ

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ યથા કૃષ્ણાન્મયા શ્રુતમ્ ॥
સ્તોકકાલાંતરે પૂર્વં સર્વં યાદવનંદનઃ

મહીસાગરયાત્રાયાં કૃષ્ણસ્તત્રાયયૌ પ્રભુઃ ॥
ઉગ્રસેનેન સહિતો વસુદેવેન બભ્રુણા

રામેણ રૌક્મિણેયેન યુયુધાનાદિભિસ્તદા ॥
સ ચ જ્ઞાત્વા જ્ઞાતિસમં મહીસાગરસંગમે

પિંડદાનાદિકં કૃત્વા દત્ત્વા દાનાનિ ભૂરિશઃ ॥
ગુહેશ્વરાદિલિંગાનિ યત્નતઃ પ્રતિપૂજ્ય ચ

સ્નાનં કૃત્વા કોટિતીર્થે જયાદિત્યં સમર્ચ્ય ચ ॥
પૂજયન્નારદમુનિં યુક્તઃ કૃષ્ણો મહામનાઃ

ઉગ્રસેનેન રાજ્ઞા વૈ પૂર્વજેન જટાયુના ॥
મદાદિવિપ્રમુખ્યાનાં બહૂનાં ચોપશૃણ્વતામ્ ॥
ઉગ્રસેનો મહારાજઃ કૃષ્ણં પ્રોવાચ સંસદિ

॥ ઉગ્રસેન ઉવાચ ॥ ॥
કૃષ્ણ પ્રક્ષ્યામિ ત્વામેકં સંશયં વદ તં મમ

યોઽયં નામ મહાબુદ્ધિર્નારદો વિશ્વવંદિતઃ ॥
કસ્માદેષોઽતિચપલો વાયુવદ્ભ્રમતે જગત્ ॥
કલિપ્રિયશ્ચ કસ્માદ્વા કસ્માત્ત્વય્યતિપ્રીતિમાન્

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
સત્યં રાજંસ્ત્વયા પૃષ્ટમેતત્સર્વં વદામિ તે ॥
દક્ષેણ તુ પુરા શપ્તો નારદો મુનિસત્તમઃ

સૃષ્ટિમાર્ગાંસ્તુ તાન્વીક્ષ્ય નારદેન વિચાલિતાન્ ॥
નાવસ્થાનં ચ લોકેષુ ભ્રમતસ્તે ભવિષ્યતિ

પૈશુન્ય વક્તા ચ તથા દ્વિતીયાનાં પ્રચાલનાત્ ॥
ઇતિ શાપદ્વયં પ્રાપ્ય દ્વિવિધાત્મજચાલનાત્

નિરાકર્તું સમર્થોઽપિ મુનિર્મેને તથૈવ તત્ ॥
એતાવાન્સાધુવાદો હિ યતશ્ચ ક્ષમતે સ્વયમ્

વિનાશકાલં ચાવેક્ષ્ય કલિં વર્ધયતે યતઃ ॥
સત્યં ચ વક્તિ તસ્માત્સ ન ચ પાપેન લિપ્યતે

ભ્રમતોઽપિ ચ સર્વત્ર નાસ્ય યસ્માત્પૃથઙ્મનઃ ॥
ધ્યેયાદ્ભવતિ નૈવ સ્યાદ્ભ્રમદોષસ્તતોસ્ય ચ ॥
યચ્ચ પ્રીતિર્મયિ તસ્ય પરમા તચ્છૃણુષ્વ ચ

અહં હિ સર્વદા સ્તૌમિ નારદં દેવદર્શનમ્ ॥
મહેંદ્રગદિતેનૈવ સ્તોત્રેણ શૃણુ તન્નૃપ

શ્રુતચારિત્રયોર્જાતા યસ્યાહંતા ન વિદ્યતે ॥
અગુપ્તશ્રુત ચારિત્રં નારદં તં નમામ્યહમ્

અરતિક્રોધચાપલ્યે ભયં નૈતાનિ યસ્ય ચ ॥
અદીર્ઘસૂત્રં ધીરં ચ નારદં તં નમામ્યહમ્

કામાદ્વા યદિ વા લોભાદ્વાચં યો નાન્યથા વદેત્ ॥
ઉપાસ્યં સર્વજંતૂનાં નારદં તં નમામ્યહમ્

અધ્યાત્મગતિતત્ત્વજ્ઞં ક્ષાંતં શક્તં જિતેંદ્રિયમ્ ॥
ઋજું યથાર્થ વક્તારં નારદં તં નમામ્યહમ્

તેજસા યશસા બુદ્ધ્યા નયેન વિનયેન ચ ॥
જન્મના તપસા વૃદ્ધં નારદં તં નમામ્યહમ્

સુખશીલં સુખં વેષં સુભોજં સ્વાચરં શુભમ્ ॥
સુચક્ષુષં સુવાક્યં ચ નારદં તં નમામ્યહમ્

કલ્યાણં કુરુતે ગાઢં પાપં યસ્ય ન વિદ્યતે ॥
ન પ્રીયતે પરાનર્થે યો ઽસૌ તં નૌમિ નારદમ્

વેદસ્મૃતિપુરાણોક્તધર્મે યો નિત્યમાસ્થિતઃ ॥
પ્રિયાપ્રિયવિમુક્તં તં નારદં પ્રણમામ્યહમ્

અશનાદિષ્વલિપ્તં ચ પંડિતં નાલસં દ્વિજમ્ ॥
બહુશ્રુતં ચિત્રકથં નારદં પ્રણમામ્યહમ્

નાર્થે ક્રોધે ચ કામે ચ ભૂતપૂર્વોઽસ્ય વિભ્રમઃ ॥
યેનૈતે નાશિતા દોષા નારદં તં નમામ્યહમ્

વીતસંમોહદોષો યો દૃઢભક્તિશ્ચ શ્રેયસિ ॥
સુનયં સત્રપં તં ચ નારદં પ્રણમામ્યહમ્

અસક્તઃ સર્વસંગેષુ યઃ સક્તાત્મેતિ લક્ષ્યતે ॥
અદીર્ઘસંશંયો વાગ્ગ્મી નારદં તં નમામ્યહમ્

ન ત્યજત્યાગમં કિંચિદ્યસ્તપો નોપજીવતિ ॥
અવંધ્યકાલો યસ્યાત્મા તમહં નૌમિ નારદમ્

કૃતશ્રમં કૃતપ્રજ્ઞં ન ચ તૃપ્તં સમાધિતઃ ॥
નિત્યં યત્નાત્પ્રમત્તં ચ નારદં તં નમામ્યહમ્ ॥

ન હૃષ્યત્યર્થલાભેન યોઽલાભે ન વ્યથત્યપિ ॥
સ્થિરબુદ્ધિરસક્તાત્મા તમહં નૌમિ નારદમ્

તં સર્વગુણસંપન્નં દક્ષં શુચિમકાતરમ્ ॥
કાલજ્ઞં ચ નયજ્ઞં ચ શરણં યામિ નારદમ્

ઇમં સ્તવં નારદસ્ય નિત્યં રાજન્પઠામ્યહમ્ ॥
તેન મે પરમા પ્રીતિં કરોતિ મુનિસત્તમઃ

અન્યોપિ યઃ શુચિર્ભૂત્વા નિત્યમેતાં સ્તુતિં જપેત્ ॥
અચિરાત્તસ્ય દેવર્ષિઃ પ્રસાદં કુરુતે પરમ્

એતાન્ગુણાન્નારદસ્ય ત્વમથાકર્ણ્ય પાર્થિવ ॥
જપ નિત્યં સ્તવં પુણ્યં પ્રીતસ્તે ભવિતા મુનિઃ

॥ બાભ્રવ્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિ કૃષ્ણમુખાચ્છ્રુત્વા નારદસ્ય ગુણાન્નૃપઃ ॥
બભૂવ પરમપ્રી તશ્ચક્રે તચ્ચ તથા વચઃ

તતો નારદમાનર્ચ દત્ત્વા દાનં ચ પુષ્કલમ્ ॥
નારદીયદ્વિજાગ્ર્યાણાં નારદઃ પ્રીયતામિતિ

યયૌ દ્વારવતીં કૃષ્ણઃ સભ્રાતૃજાતિબાંધવઃ ॥
તીર્થયાત્રામિમાં કૃત્વા વિધિવત્પુરુષોત્તમઃ

તથા ત્વમપિ કૌરવ્ય નારદસ્ય ગુણાનિમાન્ ॥
શ્રુત્વા શ્રદ્ધામયો ભૂત્વા શૃણુ કૃત્યં યદત્ર ચ

કાર્તિકે શુક્લદ્વાદશ્યાં પ્રબોધિન્યામસૌ મુનિઃ ॥
વિષ્ણોર્ધ્યાનસમાધેશ્ચ પ્રબુદ્ધો જાયતે સદા

તસ્મિન્દિને નારદેન નિર્મિતેઽત્રૈવ કૂપકે ॥
સ્નાનં કૃત્વા પ્રયત્નેન શ્રાદ્ધં કુર્યાત્સમાહિતઃ

તપો દાનં જપશ્ચાત્ર કૂપે ભવતિ ચાક્ષયમ્

ઇદં વિષ્ણ્વિતિ મંત્રેણ તતો વિષ્ણું પ્રબોધયેત્ ॥
નારદં ચ મુનિં પશ્ચાન્મન્ત્રેણાનેન પાંડવ

યોગનિદ્રા યથા ત્યક્તા હરિણા મુનિસત્તમ ॥
તથા લોકોપકારાય ભવાનપિ પરિત્યજ

ઇતિ મંત્રેણ ચોત્થાપ્ય નારદં પરિપૂજયેત્ ॥
કૃષ્ણપ્રોદિતયા સ્તુત્યા છત્રધોત્રાર્ચનૈઃ શુભૈઃ

શક્ત્યા દ્વિજાનાં દેયં ચ છત્રં ધોત્રં કમંડલુમ્ ॥
પ્રણમ્ય બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા નારદઃ પ્રીયતામિતિ

એવં કૃતે પ્રસાદાત્સ મુનેઃ પાપેન મુચ્યતે ॥
જાયતે ન કલિસ્તસ્ય ન ચાસૌખ્યં ભવેદિહ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે નારદમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુઃપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ