સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.52

॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
કોટિતીર્થં કથં જાતં કેન વા નિર્મિતં મુને ॥
કસ્માદ્વા કોટિતીર્થાનાં ફલમત્રોચ્યતે મુને

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
યદા મે સ્થાપિતં સ્થાનં પ્રસાદ્યાથ મયા પ્રભુઃ ॥
બ્રહ્મલોકાત્સમાનીતઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્મા પિતામહઃ

તતો મધ્યાહ્નસમયે સ્નાનાર્થે ભગવાન્વિધિઃ ॥
સસ્માર કોટિતીર્થાનાં સ્મૃતાન્યત્રાગતાનિ ચ

સ્વર્ગાત્ત્રિદશલક્ષાણિ સપ્તતિશ્ચ મહીતલાત્ ॥
પાતાલાદ્વિંશલક્ષાણિ સ્મૃતાન્યભ્યાગતાનિ ચ

અનેન પ્રવિભાગેન લિંગાન્યપિ કુરૂદ્વહ ॥
આયાતાનિ યથા પૂજાં વિદધાતિ પિતામહઃ

તતોઽભિષેચનં કૃત્વા લિંગાન્યભ્યર્ચ્ય પદ્મભૂઃ ॥
મધ્યાહ્નકૃત્યં સંસાધ્ય મમ પ્રેમ્ણા વરં દદૌ

તતો ભગવતા હ્યત્ર મનસા નિર્મિતં સરઃ ॥
ભગવાનર્ચિતસ્તીર્થૈરિદમૂચે પ્રજાપતિઃ

કિં કુર્મ ભગવન્ધાતરાદેશં દેહિ નઃ પ્રભો ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મા પ્રાહ પ્રજાપતિઃ

એતસ્મિન્સરસિ સ્થેયં તીર્થૈઃ સર્વૈરથાત્ર ચ ॥
એકસ્મિંશ્ચ તથા લિંગે સર્વલિંગૈર્મમાર્ચનાત્

કોટીનામેવ તીર્થાનાં લિંગાનાં સ્નાનપૂજયા ॥
દાનેન ચ ફલં ત્વત્ર યદિ સત્યં વચો મમ

યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે ચાત્ર પિંડદાનં યથાવિધિ ॥
પિતૄણામક્ષયા તૃપ્તિર્જાયતે નાત્ર સંશયઃ

સ્નાત્વા યોઽભ્યર્ચયેદ્દેવં કોટીશ્વરમનન્યધીઃ ॥
કોટિલિંગાર્ચનફલં વ્યક્તં તસ્યોપજાયતે

ત્રૈલોક્યે યાનિ તીર્થાનિ ગંગાદ્યાઃ સરિતસ્તથા ॥
તેષાં સ ફલમાપ્નોતિ કોટિતીર્થાવગાહનાત્

એવં દત્ત્વા વરં બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકં યયૌ પ્રભુઃ ॥
કોટિતીર્થં ચ સંજાતં તતઃ પ્રભૃતિ વિશ્રુતમ્

અસ્ય તીરે પુરા પાર્થ બ્રહ્માદ્યૈર્દેવસત્તમૈઃ ॥
યજ્ઞાન્બહુવિધાન્કૃત્વા તતઃ સિદ્ધિં પરાં યયુઃ

વસિષ્ઠાદ્યૈર્મુનિવરૈસ્તપશ્ચીર્ણં પુરાનઘ ॥
મનસોઽભીપ્સિતાન્કામાન્પ્રાપુરન્યે તપોધનાઃ

અત્ર તીર્થે પુરા પાર્થ અત્રિણા વિહિતં તપઃ ॥
કોટિતીર્થાદ્દક્ષિણતઃ સ્થાપિતં લિંગમુત્તમમ્

અત્રીશ્વરાભિસંજ્ઞં તુ મહાપાપહરં પરમ્ ॥
સ્થાપયિત્વા ચ તલ્લિંગમગ્રે ચક્રે સરોવરમ્

તત્ર સ્નાત્વા ચ યો મર્ત્યઃ શ્રાદ્ધં કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ ॥
અત્રીશ્વરં સમભ્યર્ચ્ય રુદ્રલોકે વસેચ્ચિરમ્

ભરદ્વાજેન મુનિના કોટિતીર્થે સરોવરે ॥
તપશ્ચીર્ણં મહાબાહો યજ્ઞાશ્ચ વિહિતાઃ કિલ

ભરદ્વાજેશ્વરં લિંગં સ્થાપિતં સુમનોહરમ્ ॥
તત્ર કૃત્વા સરો રમ્યં પરાં મુદમવાપ્તવાન્

તત્ર સ્નાત્વા નરો ભક્ત્યા શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિધાનતઃ ॥
ભરદ્વાજેશ્વરં પૂજ્ય શિવલોકે મહીયતે

તતશ્ચ કોટિતીર્થેઽસ્મિન્ગૌતમો ભગવાનૃષિઃ ॥
અતપ્યત તપો ઘોરમહલ્યાસંગમાશયા

તં કામં પ્રાપ્તવાન્ધીમાન્પરાં મુદમુપાગતઃ ॥
અહલ્યયા સમાયોગમેતત્તીર્થપ્રભાવતઃ

અસ્મિન્ક્ષેત્રે મહાલિંગં ગૌતમેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
સ્થાપયામાસ ભગવાનહલ્યાસરસસ્તટે

॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
અહલ્યયા કદા બ્રહ્મન્ખાનિતં વૈ મહત્સરઃ ॥
તન્મમ બ્રૂહિ સકલમહલ્યાસરઃકારણમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અહલ્યા શાપમાપન્ના ગૌતમાત્કિલ ફાલ્ગુન ॥
પુરા ચેંદ્રસમાયોગે પરં દુઃખમુપાગતા

તતો દુઃખાર્તઃ સ મુનિઃ કોટિતીર્થેઽકરોત્તપઃ ॥
તપસા તેન વૈ પાર્થાહલ્યયા સહ સંગતઃ

તતઃ સાધ્વી પરં હૃષ્ટા અત્ર ક્ષેત્રે સરોવરમ્ ॥
ચકાર સુમહત્પુણ્યં તીર્થોદૈઃ પરિપૂરિતમ્

અહલ્યાસરસિ સ્નાનં પિંડદાનં સમાચરેત્ ॥
ગૌતમેશં ચ સંપૂજ્ય બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ

કોટિતીર્થે નરશ્રેષ્ઠ અનેકે મુનયોઽમલાઃ ॥
તપસ્તપ્ત્વા સુઘોરં ચ પરાં સિદ્ધિમપાગતાઃ

રાજભિર્બહુભિઃ પૂર્વં તપો દાનં તથાધ્વરાઃ ॥
અસ્મિંસ્તીર્થે સુવિહિતાઃ પરાં સિદ્ધિમુપાગતાઃ

અસ્ય તીરે દ્વિજં ચૈકં મૃષ્ટાન્નૈર્યશ્ચ તર્પયેત્ ॥
તેન શ્રદ્ધાસહાયેન કોટિર્ભવતિ તર્પિતા

અસ્ય તીરે નરઃ પાર્થ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
ગોભૂમિતિલધાન્યાનિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ

શ્રદ્ધયા પરયા પાર્થ દ્વિજેભ્યઃ સંપ્રયચ્છતિ ॥
શતકોટિગુણં પુણ્યં કોટિતીર્થપ્રભાવતઃ ॥
કોટિતીર્થે પ્રતિશ્રુત્ય દ્વિજેભ્યો ન પ્રયચ્છતિ

નરકે પાતયિત્વા ચ કુલમેકોત્તરં શતમ્ ॥
આત્માનં પાતયેત્પશ્ચાદ્દારુણં રૌરવં મહત્

માઘમાસે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાતઃકાલે તથાઽમલે ॥
યઃ સ્નાતિ મકરાદિત્યે તસ્ય પુણ્યં શૃણુષ્વ મે

સર્વતીર્થેષુ યત્પુણ્યં સર્વયજ્ઞેષુ યત્ફલમ્॥
સર્વદાનવ્રતૈર્યચ્ચ કોટિ તીર્થે દિનેદિને

તત્પુણ્યં લભતે મર્ત્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
કન્યાગતે સવિતરિ યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે નરઃ

પિતરસ્તસ્ય તુષ્યંતિ ગયાશ્રાદ્ધશતૈર્ન તુ ॥
કાર્તિકે માસિ સંપ્રાપ્તે સ્નાનાદિ કુરુતે યદિ

તદક્ષયફલં સર્વં બ્રહ્મણો વચનં યથા ॥
ઇષ્ટ્વાત્ર યજ્ઞમેકં તુ કોટિયજ્ઞફલં લભેત્

કન્યાં બ્રાહ્મેણ વિધિના દત્ત્વા કોટિગુણં ફલમ્ ॥
સર્વદાનં કોટિગુણં કોટિતીર્થે ભવેદ્યતઃ

કોટિ તીર્થે ત્યજેત્પ્રાણાન્હૃદિ કૃત્વા તુ માધવમ્ ॥
તસ્ય પાર્થ ચિરં સ્વર્ગે હ્યક્ષયા શાશ્વતી ગતિઃ

કોટિતીર્થે તીર્થવરે દેહત્યાગં કરોતિ યઃ ॥
તસ્ય પૂજાં પ્રકુર્વંતિ બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ

અસ્ય તીરે દેહદાહો યસ્ય કસ્ય પ્રજાયતે ॥
અસ્થિક્ષેપો યસ્ય ભવેન્મહીસાગરસંગમે

તત્ફલં ગદિતું પાર્થ વાગીશોઽપિ ન વૈ ક્ષમઃ ॥
એતજ્જ્ઞાત્વા પરં પાર્થ કોટિતીર્થં પ્રસેવતે

દિનેદિને ફલં તસ્ય કાપિલં ગોસહસ્રકમ્ ॥
સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ પાતાલે તસ્માદેતત્સુદુર્લભમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કોટિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ