સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.51

॥ અતિથિરુવાચ ॥ ॥
યદેતત્પરલોકસ્ય સ્વરૂપં વ્યાહૃતં ત્વયા ॥
આગમં સમુપાશ્રિત્ય તત્તથૈવ ન સંશયઃ

કિંત્વત્ર નાસ્તિકાઃ પાપાઃ સન્દિહ્યન્તેઽલ્પચેતનાઃ ॥
તેષાં નિઃસંશયકૃતે વદ કર્મફલં હિ યત્

ઇહૈવ કસ્ય કસ્યૈવ કર્મણઃ પાપકસ્ય ચ ॥
પ્રભાવાત્કીદૃશો જાયેત્કમઠૈતદ્વદાસ્તિ ચેત્

॥ કમઠ ઉવાચ ॥ ॥
સર્વમેતત્પ્રવક્ષ્યામિ સ્થિરો ભૂત્વા શૃણુષ્વ તત્ ॥
યથા મમ ગુરુઃ પ્રાહ યન્મે ચેતસિ સંસ્થિતમ્

બ્રહ્મહા ક્ષયરોગી સ્યાત્સુરાપઃ શ્યાવદંતકઃ ॥
સુવર્ણચૌરઃ કુનખી દુશ્ચર્મા ગુરુતલ્પગઃ

સંસર્ગી સર્વરોગી સ્યાત્પંચપાતકિનસ્ત્વમી ॥
નિંદામાકર્ણ્ય સાધૂનાં બધિરઃ સંપ્રજાયતે

સ્વયં પ્રકીર્તયેચ્ચાપિ મૂકઃ પાપોઽભિજાયતે ॥
આજ્ઞાલોપી ગુરૂણાં ચ અપસ્મારી ભવેન્નરઃ

અવજ્ઞાકારકસ્તેષાં કૃમિરેવાભિજાયતે ॥
ઉપેક્ષતઃ પૂજ્યકાર્યં દુષ્પ્રજ્ઞત્વં ચ જાયતે

ચૌર્યાય સાધુદ્રવ્યાણાં દદ્યાદ્યાવત્પદાનિ ચ ॥
તાવદ્વર્ષાણિ પંગુત્વં સ પ્રાપ્નોતિ નરાધમઃ

દત્ત્વા હરતિ તદ્ભૂયો જાયતે કૃકલાસકઃ ॥
કુપિતાનપ્રસાદ્યૈવ પૂજ્યાન્સ્યાચ્છીર્ષરોગવાન્

રજસ્વલામભિગચ્છંશ્ચ ચંડાલઃ સંપ્રજાયતે ॥
વસ્ત્રાપહારી ચિત્રી સ્યાત્કૃષ્ણકુષ્ઠી તથાગ્નિદઃ

દર્દુરો રૂપ્યહારી સ્યાત્કૂટસાક્ષી મુખારુજઃ ॥
પરદારાંશ્ચ કામેન દ્રષ્ટા સ્યાદક્ષિરોગવાન્

પ્રતિજ્ઞાયાપ્રયચ્છન્યો હ્યલ્પાયુર્જાયતે નરઃ ॥
વિપ્રવૃત્ત્યપહારી સ્યાદજીર્ણી સર્વદાઽધમઃ

નૈષ્ઠિકાન્નાશનાદ્ભૂયો નિવૃત્તો રોગવાન્સદા ॥
પત્નીબહુત્વે ત્વેકસ્યાં રેતોમોક્ષઃ ક્ષયી ભવેત્

સ્વામિના ધર્મયુક્તો યસ્ત્વન્યાયેન સમાચરેત્॥
સ્વયં વા ભક્ષયેદ્દ્રવ્યં સ મૂઢઃ સ્યાજ્જલોદરી

દુર્બલં પીડ્યમાનં યો બલવાન્સમુપેક્ષતે॥
અંગહીનઃ સ ચ ભવેદન્નહૃત્ક્ષુધિતો ભવેત્

વ્યવહારે પક્ષપાતી જિહ્વારોગી ભવેન્નરઃ॥
ધર્મપ્રવૃત્તિં સઞ્ચાર્ય પત્ન્યાદીષ્ટવિયોગકૃત્

સ્વયં પાકાગ્રભોજી યો ગલરોગમવાપ્નુયાત્ ॥
પંચયજ્ઞાનકૃત્વૈવ ભુઞ્જાનો ગ્રામશૂકરઃ

પર્વમૈથુન કૃન્મેહી પરિત્યજ્ય સ્વગેહિનીમ્ ॥
વેશ્યાદિરક્તો મૂઢાત્મા ખલ્વાટો જાયતે નરઃ

પરિક્ષીણાન્મિત્રબન્ધૂન્સ્વામિનં દયિતાનુગાન્ ॥
અવમન્ય નિવૃત્તાત્મા ક્લિષ્ટવૃત્તિઃ સદા ભવેત્

છદ્મનોપચરેદ્યસ્તુ પિતરૌ સ્વામિનં ગુરૂન્ ॥
પ્રાપ્તવ્યાર્થસ્યાતિકષ્ટાત્પરિભ્રંશોર્થજો ભવેત્

વિશ્રબ્ધસ્યાપહારી તુ દુઃખાનાં ભાજનં ભવેત્ ॥
ધાર્મિકે ક્ષુદ્રકારી યો નરઃ સ વામનો ભવેત્

દુર્બલવૃષવાહી યઃ કટિલૂતી ભવેત્સ ચ

જાત્યંધશ્ચાપિ યો ગોઘ્નો નિઃપશુર્દુઃખકૃદ્ગવામ્ ॥
નિર્દયો ગોષુ ઘાતાદ્યૈઃ સદા સોધ્વસુ કષ્ટગઃ

નિસ્તેજકઃ સભાયાં યો ગલગણ્ડી સ જાયતે ॥
સદા ક્રોધી ચ ચંડાલઃ પૂતિવક્ત્રશ્ચ સૂચકઃ

અજવિક્રયકૃદ્વ્યાધઃ કુણ્ડાશી ભૃતકો ભવેત્ ॥
નાસ્તિકસ્તિલ પિંડી સ્યાદશ્રદ્ધો ગીતજીવનઃ

અભક્ષ્યાદો ગણ્ડમાલી સ્ત્રીખાદી ચાઽઽસુતસ્ય કૃત્ ॥
અન્યાયતો જ્ઞાનગ્રાહી મૂર્ખો ભવતિ માનવઃ

શાસ્ત્રચૌરઃ કેકરાક્ષઃ કથાં પુણ્યાં ચ દ્વેષ્ટિ યઃ ॥
કૃમિવક્ત્રઃ સ ચ ભવેદ્વિભ્રષ્ટો નરકાત્કુધીઃ

દેવદ્વિજગવાં વૃત્તિહારકો વાંતભક્ષકૃત્ ॥
તડાગારામભેત્તા યો ભવેદ્વિકલપાણિકઃ

વ્યવહારે ચ્છલગ્રાહી ભૃત્યગ્રસ્તો ભવેન્નરઃ ॥
સદા પુરુષરોગી સ્યાત્પરદારરતો નરઃ

વાત રોગી કુવૈદ્યઃ સ્યાદ્દુશ્ચર્મા ગુરુતલ્પગઃ ॥
મધુમેહી ખરીગામી ગોત્રસ્ત્રીમૈથુનોઽપ્રસૂઃ

સ્વસારં માતરં પુત્રવધૂં ગચ્છન્નબીજવાન્ ॥
કૃતઘ્નઃ સર્વ કાર્યાણાં વૈફલ્યં સમુપાશ્નુતે

ઇત્યેષ લક્ષણોદ્દેશઃ પાપિનાં પરિકીર્તિતઃ ॥
ચિત્રગુપ્તોઽપિ મુહ્યેત સકલસ્યાનુવર્ણને

એતે નરક વિભ્રષ્ટા ભુક્ત્વા યોનીઃ સહસ્રશઃ ॥
એવંવિધૈશ્ચિહ્નિતાશ્ચ જાયંતે લક્ષણૈર્નરાઃ

યે હિ ધર્મં ન મન્યંતે તથા યે વ્યસનૈર્જિતાઃ ॥
અનુમાનેન બોદ્ધવ્યં યદેતે શેષપાપિનઃ

યેષાં ત્વંતગતં પાપં સ્વર્ગાદ્વા યે સમાગતાઃ ॥
સર્વવ્યસનનિર્મુક્તા ધર્મમેકં ભજન્તિ તે

ભવંતિ ચાત્ર શ્લોકાઃ ॥
ધર્માદનવમં સૌખ્યમધર્માદ્દુઃખસમ્ભવઃ ॥
તસ્માદ્ધર્મં સુખાર્થાય કુર્યાત્પાપં વિવર્જયેત્

લોકદ્વયેઽપિ યત્સૌખ્યં તદ્ધર્માત્પ્રોચ્યતે યતઃ ॥
ધર્મમેકમતઃ કુર્યાત્સર્વકાર્યાર્થસિદ્ધયે

મુહૂર્તમપિ જીવેત નરઃ શુક્લેન કર્મણા ॥
ન કલ્પમપિ જીવેત લોકદ્વયવિરોધિના

ઇતિ પૃષ્ટં ત્વયા વિપ્ર યથાશક્ત્યા મયેરિતમ્ ॥
અસૂક્તં સૂક્તમથવા ક્ષંતવ્યં કિં વદામિ ચ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
કમઠસ્યૈતદાકર્ણ્ય અષ્ટવર્ષસ્ય ભાષિતમ્ ॥
ભગવાન્ભાસ્કરઃ પ્રીતો બભૂવાતીવ વિસ્મિતઃ

પ્રશશંસ ચ તાન્વિપ્રાન્હારીતપ્રમુખાંસ્તદા ॥
અહો વસુમતી ધન્યા દ્વિજૈરેવંવિધોત્તમૈઃ

અથ પ્રજાપતિર્ધન્યો યન્મર્યાદાભિપાલ્યતે ॥
અમીભિર્બ્રાહ્મણવરૈર્ધન્યા વેદાશ્ચ સંપ્રતિ

યેષાં મધ્યે બાલબુદ્ધિરિયમેતાદૃશી સ્ફુટા ॥
હારીતપ્રમુખાનાં હિ કા વૈ બુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

અસંશયં ત્રિલોકસ્થમેષામવિદિતં ન હિ ॥
યથૈતાન્નારદઃ પ્રાહ ભૂયસ્તસ્માદમી બહુ

ઇતિ પ્રશસ્ય તાન્વિપ્રાન્પ્રહૃષ્ટો રવિરવ્રવીત્ ॥
અહં સૂર્યો વિપ્રમુખ્યા યુષ્માકં દર્શનાત્કૃતે

સમાગતઃ સૂર્યલોકાત્પ્રાપ્તં નેત્રફલં ચ મે ॥
ભવદ્વિધૈર્વિપ્રમુખ્યૈઃ સંજલ્પનસહાસનાત્

અંત્યજા અપિ પૂયન્તે કિં પુનર્માદૃશા દ્વિજાઃ ॥
સર્વથા નારદો ધન્યો યોઽસૌ ત્રૈલોક્યતત્ત્વવિત્

યુષ્માભિર્બધ્યતે શ્રેયો યસ્ય વૈ ધૂતકિલ્વિષૈઃ ॥
પ્રણમામિ ચ વઃ સર્વાન્મનોબુદ્ધિસમાધિભિઃ ॥
તપો વિદ્યા ચ વૃત્તં ચ યતો વાર્દ્ધક્યકારણમ્

વરં મત્તો વૃણીધ્વં ચ દુર્લભં યં હૃદીચ્છત॥
યૂયં સ્વયં હિ વરદા મત્સંગો માસ્તુ નિષ્ફલઃ

દેવતાનાં હિ સંસર્ગો નિષ્ફલો નોપજાયતે ॥
તસ્માન્મત્તો વરં કિંચિદ્વૃણુધ્વં પ્રદદામિ વઃ

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ॥ ॥
ઇતિ સૂર્યવચઃ શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્તે દ્વિજોત્તમાઃ

સંપૂજ્ય પરયા ભક્ત્યા પાદ્યાર્ઘ્યસ્તુતિવંદનૈઃ ॥
મંડલાદીન્મહાજપ્યાન્ગૃણંતઃ પ્રોચિરે રવિમ્

જયાદિત્ય જય સ્વામિઞ્જય ભાનો જયામલ॥
જય વેદપતે શશ્વત્તારયાસ્માનહર્પતે

વિપ્રાણાં ત્વં પરો દેવો વિપ્રસર્ગોઽપિ ત્વન્મયઃ ॥
નિતરાં પૂતમેતન્નઃ સ્થાનં દેવ ત્વયેક્ષિતમ્

અદ્ય નઃ સફલા વેદા અદ્ય નઃ સફલાઃ ક્રિયાઃ ॥
અદ્ય નઃ સફલં ગેહં ત્વયા સંગમ્ય ગોપતે

વરં યદિ પ્રદાતાસિ તદેનં પ્રવૃણીમહે ॥
આસ્માકીનમિદં સ્થાનં ન હિ ત્યાજ્યં કથંચન

॥ શ્રીસૂર્ય ઉવાચ ॥ ॥
યસ્માદ્ભવદ્ભિઃ પૂર્વં હિ જયાદિત્યેતિ ચોદિતમ્ ॥
જયાદિત્ય ઇતિ ખ્યાતસ્તસ્માત્સ્થાસ્યેઽત્ર સર્વદા

યાવન્મહી સમુદ્રાશ્ચ પર્વતા નગરાણિ ચ ॥
તાવત્સ્થાનમિદં વિપ્રા ન હિ ત્યક્ષ્યામિ કર્હિચિત્

દારિદ્ર્યરોગસંઘાતાન્દદ્રવો મંડલાનિ ચ ॥
કુષ્ઠાદીન્નાશયિષ્યામિ ભજતામત્ર સંસ્થિતઃ

યો મામત્ર સ્થિતં ચાપિ પૂજયિષ્યતિ માનવઃ ॥
સૂર્યલોકમિવાગમ્ય પૂજાં તસ્ય ભજામ્યહમ્

॥ શ્રીનારદ ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તે ભગવતા હારીતાદ્યા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
મૂર્તિં સંસ્થાપયામાસુર્વેદોદિતવિધાનતઃ

તતો દ્વિજાઃ પ્રાહુરેવં કમઠં ત્વત્કૃતે રવિઃ ॥
અત્ર સ્વામી સ્થિતસ્તસ્માત્પ્રથમં સ્તુહિ ત્વં રવિમ્

ઇત્યુક્તો બ્રાહ્મણૈઃ સર્વૈઃ કમઠો વાગ્ગ્મિનાં વરઃ ।
પ્રણિપત્ય જયાદિત્યં મહાસ્તોત્રમિદં જગૌ

ન ત્વં કૃતઃ કેવલસંશ્રુતશ્ચ યજુષ્યેવં વ્યાહરત્યાદિદેવ ॥
ચતુર્વિધા ભારતી દૂરદૂરં ધૃષ્ટઃ સ્તૌમિ સ્વાર્થકામઃ ક્ષમૈતત્

માર્તંડસૂર્યાંશુરવિસ્તથેન્દ્રો ભાનુર્ભગશ્ચાર્યમા સ્વર્ણરેતાઃ

દિવાકરો મિત્રવિષ્ણુશ્ચ દેવ ખ્યાતસ્ત્વં વૈ દ્વાદશાત્મા નમસ્તે ॥
લોકત્રયં વૈ તવ ગર્ભગેહં જલાધારઃ પ્રોચ્યસે ખં સમગ્રમ્

નક્ષત્રમાલા કુસુમાભિમાલા તસ્મૈ નમો વ્યોમલિંગાય તુભ્યમ્

ત્વં દેવદેવસ્ત્વમનાથનાથસ્ત્વં પ્રાપ્યપાલઃ કૃપણે કૃપાલુઃ ॥
ત્વં નેત્રનેત્રં જનબુદ્ધિબુદ્ધિરાકાશકાશો જય જીવજીવઃ

દારિદ્ર્યદારિદ્ર્ય નિધે નિધીનામમંગલામંગલ શર્મશર્મ ॥
રોગપ્રરોગઃ પ્રથિતઃ પૃથિવ્યાં ચિરં જયાદિત્ય જયાપ્રમેય

વ્યાધિગ્રસ્તં કુષ્ઠરોગાભિભૂતં ભગ્ન પ્રાણં શીર્ણદેહં વિસંજ્ઞમ્ ॥
માતા પિતા બાંધવાઃ સંત્યજંતિ સર્વૈસ્ત્યક્તં પાસિ કોસ્તિ ત્વદન્યઃ

ત્વં મે પિતા ત્વં જનની ત્વમેવ ત્વં મે ગુરુર્બાન્ધવાશ્ચ ત્વમેવ ॥
ત્વં મે ધર્મસ્ત્વં ચ મે મોક્ષમાર્ગો દાસસ્તુભ્યં ત્યજ વા રક્ષ દેવ

પાપોઽસ્મિ મૂઢોઽસ્મિ મહોગ્રકર્મા રૌદ્રોઽસ્મિ નાચારનિધાનમસ્મિ ॥
તથાપિ તુભ્યં પ્રણિપત્ય પાદયોર્જયં ભક્તાનામર્પય શ્રીજયાર્ક

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ્તુતો જયાદિત્યઃ કમઠેન મહાત્મના ॥
સ્નિગ્ધગંભીરયા વાચા પ્રાહ તં પ્રહસન્નિવ

જયાદિત્યાષ્ટકમિદં યત્ત્વયા પરિકીર્તિતમ્ ॥
અનેન સ્તોષ્યતે યો માં ભુવિ તસ્ય ન દુર્લભમ્

રવિવારે વિશેષેણ માં સમભ્યર્ચ્ય યઃ પઠેત્ ॥
તસ્ય રોગા ન શિષ્યંતિ દારિદ્ર્યં ચ ન સંશયઃ

ત્વયા ચ તોષિતો વત્સ તવ દદ્મિ વરંત્વમુમ્ ॥
સર્વજ્ઞો ભુવિ ભૂત્વા ત્વં તતો મુક્તિમવાપ્સ્યસિ

ત્વત્પિતા સ્મૃતિકારશ્ચ ભવિષ્યતિ દ્વિજાર્ચિતઃ ॥
સ્થાનસ્યાસ્ય ન નાશશ્ચ કદાચિત્પ્રભવિષ્યતિ

ન ચૈતત્સ્થાનકં વત્સ પરિત્યક્ષ્યામિ કર્હિચિત્ ॥
એવમુક્તા સ ભગવાન્બ્રાહ્મણૈરર્ચિતઃ સ્તુતઃ

અનુજ્ઞાપ્ય દ્વિજેદ્રાંસ્તાંસ્તત્રૈવાંતર્દધે પ્રભુઃ ॥
એવં પાર્થ સમુત્પન્નો જયાદિત્યોઽત્ર ભૂતલે

આશ્વિને માસિ સંપ્રાપ્તે રવિવારે ચ સુવ્રત ॥
આશ્વિને ભાનુવારેણ યો જયાદિત્યમર્ચયેત્

કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ॥
પૂજનાદ્રક્તમાલ્યૈશ્ચ રક્તચંદનકુંકુમૈઃ

લેપનાદ્ગંધધૂપાદ્યૈ નૈવેદ્યેર્ઘૃતપાયસૈઃ ॥
બ્રહ્મઘ્નશ્ચ સુરાપશ્ચ સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ

મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ સૂર્યલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
પુત્રદારધનાન્યાયુઃ પ્રાપ્ય સાં સારિકં સુખમ્

ઇષ્ટકામૈઃ સમાયુક્તઃ સૂર્યલોકે ચિરં વસેત્

સર્વેષુ રવિવારેષુ જયાદિત્યસ્ય દર્શનમ્ ॥
કીર્તનં સ્મરણં વાપિ સર્વ રોગોપશાંતિદમ્

અનાદિનિધનં દેવમવ્યક્તં તેજસાં નિધિમ્ ॥
યે ભક્તાસ્તે ચ લીયંતે સૌરસ્થાને નિરામયે

સૂર્યોપરાગે સંપ્રાપ્તે રવિકૂપે સમાહિતઃ ॥
સ્નાનં યઃ કુરુતે પાર્થ હોમં કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ

દાનં ચૈવ યથાશક્ત્યા જયાદિત્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ ॥
તસ્ય પુણ્યસ્ય માહાત્મ્યં શૃણુષ્વૈકમના જય

કુરુક્ષેત્રેષુ યત્પુણ્યં પ્રભાસે પુષ્કરેષુ ચ ॥
વારાણસ્યાં ચ યત્પુણ્યં પ્રયાગે નૈમિષેઽપિ વા ॥
તત્પુણ્યં લભતે મર્ત્યો જયાદિત્યપ્રસાદતઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે જયાદિત્ય માહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ