સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.49

॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
અત્યદ્ભુતાનિ તીર્થાનિ લિંગાનિ ચ મહામુને ॥
શ્રુત્વા તવ મુખાંભોજાદ્ભૃશં મે હૃષ્યતે મનઃ

મહીનગરકસ્યાપિ સ્થાપિતસ્ય ત્વયા મુને ॥
યાનિ તીર્થાનિ મુખ્યાનિ તાનિ વર્ણય મે પ્રભો

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રીમન્મહીનગરકે યાનિ તીર્થાનિ ફાલ્ગુન ॥
તાનિ વક્ષ્યામિ યત્રાસ્તે જયા દિત્યો રવિઃ પ્રભુઃ

જયાદિત્યસ્ય યો નામ કીર્તયેદિહ માનવઃ ॥
સર્વરોગવિનિર્મુક્તો લભેત્સોઽપિ હૃદીપ્સિતમ્

યસ્ય સંદર્શનાદેવ કલ્યાણૈરપિ પૂર્યતે ॥
મુચ્યતે ચાપ્યકલ્યાણૈઃ શ્રદ્ધાવાન્પાર્થ માનવઃ

તસ્ય દેવસ્ય ચોત્પત્તિં શૃણુ પાર્થ વદામિ તે ॥
શૃણ્વન્વા કીર્તયન્વાપિ પ્રસાદં ભાસ્કરાલ્લભેત્

અહં સંસ્થાપ્ય સંસ્થાનમેતત્કાલેન કેનચિત્ ॥
પ્રયાતો ભાસ્કરં લોકં દર્શનાર્થી યદૃચ્છયા

સ માં પ્રણતમાસીનમભ્યર્ચ્યાર્ઘેણ ભાસ્કરઃ ॥
પ્રહસન્નિવ પ્રાહેદં દેવો મધુરયા ગિરા

કુત આગમ્યતે વિપ્ર ક્વ ચ વા પ્રતિગમ્યતે ॥
ક્વ ચાયં નારદમુને કાલસ્તે વિહૃતોઽભવત્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તો ભાસ્કરેણ તં તદા પ્રાબ્રવં વચઃ ॥
ભારતે વિહૃતઃ ખણ્ડે મહીનગરકાદપિ ॥
દર્શનાર્થં તવ વિભો સમાયાતોઽસ્મિ ભાસ્કર

॥ રવિરુવાચ ॥ ॥
યત્ત્વયા સ્થાપિતં સ્થાનં તત્ર યે સંતિ બ્રાહ્મણાઃ ॥
તેષાં ગુણાન્મમ બ્રૂહિ કિંગુણા નનુ તે દ્વિજાઃ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
એવં પૃષ્ટો ભગવતા પુનરેવાબ્રવં વચઃ

યદિ તાન્ભોઃ પ્રશંસામિ સ્વીયાન્સ્તૌતીતિ વાચ્યતા ॥
નિંદામ્યનર્હાન્કસ્માદ્વા કષ્ટમેવોભયત્ર ચ

અથવા પારમાહાત્મ્યે સતિ તેષાં મહાત્મનામ્ ॥
અલ્પે કૃતે વર્ણને સ્યાદ્દોષ એવ મહાન્મમ

મદર્ચિતદ્વિજેંદ્રાણાં યદિ સ્યાચ્છ્રવણેપ્સુતા ॥
તતઃ સ્વયં વિલોક્યાસ્તે ગત્વેદં મે મતં રવે

ઇતિ શ્રુત્વા મમ વચો રવિરાસીત્સુવિસ્મિતઃ ॥
સ્વયં દ્રક્ષ્યામિ ચોવાચ પુનઃપુનરહર્પતિઃ

સોઽથ વિપ્રતનું કૃત્વા માં વિસર્જ્યૈવ ભાસ્કરઃ ॥
પ્રતપન્દિવિ યોગાચ્ચ પ્રયાતોર્ણવરોધસિ

જટાં ત્રિષવણસ્નાનપિંગલાં ધારયન્નથ ॥
વૃદ્ધદ્વિજો મહાતેજા દદૃશે બ્રાહ્મણૈર્મમ

તતો હારીતપ્રમુખાઃ પ્રહર્ષોત્ફુલ્લલોચનાઃ ॥
ઉત્થાય બ્રહ્મશાલાયાસ્તે દ્વિજા દ્વિજમાદ્રવન્

નમસ્કૃત્ય દ્વિજાગ્ર્યં તે પ્રહર્ષાદિદમબ્રુવન્

અદ્ય નો દિવસઃ પુણ્યઃ સ્થાનમદ્યોત્તમં ત્વિદમ્ ॥
યત્ત્વયા વિપ્રપ્રવર સ્વયમાગમનં કૃતમ્

ધન્યસ્ય હિ ગૃહસ્થસ્ય કૃપયૈવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
આતિથ્યવેષેણાયાંતિ પાવનાર્થં ન સંશયઃ

તત્ત્વં ગેહાનિ ચાસ્માકં પાદચંક્રમણેન ચ ॥
દર્શનાદ્ભોજનાત્સ્થાનાદસ્માભિઃ સહ પાવય

॥ અતિથિરુવાચ ॥ ॥
ભોજનં દ્વિવિધં વિપ્રા પ્રાકૃતં પરમં તથા ॥
તદહં સમ્યગિચ્છામિ દત્તં પરમભોજનમ્

ઇત્યેતદતિથેઃ શ્રુત્વા હારીતઃ પુત્રમબ્રવીત્ ॥
અષ્ટવર્ષં તુ કમઠં વેત્સિ પુત્ર દ્વિજોદિતમ્

॥કમઠ ઉવાત્ર॥ ॥
તાત પ્રણમ્ય ત્વાં વક્ષ્યે તાદૃક્પરમભોજનમ્ ॥
દ્વિજં ચ તર્પયિષ્યામિ દત્ત્વા પરમભોજનમ્ ॥

સુતેન કિલ જાતેન જાયતે ચાનૃણઃ પિતા॥
સત્યં કરિષ્યે તદ્વાક્યં સંતર્પ્યાતિથિમુત્તમમ્

ભોજનં દ્વિપ્રકારં ચ પ્રવિભાગસ્તયોરયમ્ ॥
પ્રાકૃતં પ્રોચ્યતે ત્વેવમન્યત્પરમભોજનમ્

તત્ર યત્પ્રાકૃતં નામ પ્રકૃતિપ્રમુખસ્ય તત્॥
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનાં ગણસ્યોક્તં હિ તર્પણમ્

ષડ્રસં ભોજનં તચ્ચ પંચભેદં વદંતિ ચ ॥
યેન ભુક્તેન તૃપ્તં સ્યાત્ક્ષેત્રં યદ્દેહલક્ષણમ્

યથાપરં પરંનામ પ્રોક્તં પરમભોજનમ્ ॥
પરમઃ પ્રોચ્યતે ચાત્મા તસ્ય તદ્ભોજનં ભવેત્

તતો નાનાપ્રકારસ્ય ધર્મસ્ય શ્રવણં હિ યત્ ॥
તદન્નં પ્રોચ્યતે ભોક્તા ક્ષેત્રજ્ઞઃ શ્રવણૌ મુખમ્

તદ્દાસ્યામિ દ્વિજાગ્ર્યાય પૃચ્છ વિપ્ર યદિચ્છસિ ॥
શક્તિતસ્તર્પયિષ્યામિ ત્વામહં વિપ્રસંસદિ

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
કમઠસ્યૈતદાકર્ણ્ય સોઽતિથિર્વચનં મહત્ ॥
મનસૈવ પ્રશસ્યામું પ્રશ્નમેનમથાકરોત્

કથં સંજાયતે જંતુઃ કથં ચાપિ પ્રલીયતે ॥
ભસ્મતામથ સંપ્રાપ્ય ક્વ ચાયં પ્રતિ પદ્યતે

॥ કમઠ ઉવાચ ॥ ॥
ગુરવે પ્રાઙ્નમસ્કૃત્ય ધર્માય તદનંતરમ્ ॥
છંદોગીતમમું પ્રશ્નં શક્ત્યા વક્ષ્યામિ તે દ્વિજ

જનને ત્રિવિધં કર્મ હેતુર્જંતોર્ભવેત્કિલ ॥
પુણ્યં પાપં ચ મિશ્રં ચ સત્ત્વરાજસતામસમ્

તત્ર યઃ સાત્ત્વિકો નામ સ સ્વર્ગં પ્રતિપદ્યતે ॥
સ્વર્ગાત્કાલપરિભ્રષ્ટો ધની ધર્મી સુખી ભવેત્

તથા યસ્તામસો નામ નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
ભુક્ત્વા બહ્વીર્યાતનાશ્ચ સ્થાવરત્વં પ્રપદ્યતે

મહતાં દર્શનસ્પર્શૈરુપભોગસહાસનૈઃ ॥
મહતા કાલયોગેન સંસરન્માનવો ભવેત્

સોઽપિ દુઃખદરિદ્રાદ્યૈર્વેષ્ટિતો વિકલેંદ્રિયઃ ॥
પ્રત્યક્ષઃ સર્વ લોકાનાં પાપસ્યૈતદ્ધિ લક્ષણમ્

અથ યો મિશ્રકર્મા સ્યાત્તિર્યક્ત્વં પ્રતિપદ્યતે ॥
મહતામેવ સંસર્ગાત્સંસરન્માનવો ભવેત્

યસ્ય પુણ્યં પૃથુતરં પાપમલ્પં હિ જાયતે ॥
સ પૂર્વં દુઃખિતો ભૂત્વા પશ્ચાત્સૌખ્યાન્વિતો ભવેત્

પાપં પૃથુતરં યસ્ય પુણ્યમલ્પતરં ભવેત્ ॥
પૂર્વં સુખી તતો દુઃખી મિશ્રસ્યૈતદ્ધિ લક્ષણમ્

તત્ર માનુષસંભૂતિં શૃણુ યાદૃગસૌ ભવેત્ ॥
પુરુષસ્ય સ્ત્રિયાશ્ચૈવ શુક્રશોણિતસંગમે

સર્વદોષવિનિર્મુક્તો જીવઃ સંસરતે સ્ફુટમ્॥
ગુણાન્વિતમનોબુદ્ધિશુભાશુભસમન્વિતઃ

જીવઃ પ્રવિષ્ટો ગર્ભં તુ કલલે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
મૂઢશ્ચ કલલે તત્ર માસમાત્રં ચ તિષ્ઠતિ

દ્વિતીયં તુ તથા માસં ઘનીભૂતઃ સ તિષ્ઠતિ ॥
તસ્યાવયવનિર્માણં તૃતીયે માસિ જાયતે

અસ્થીનિ ચ તથા માસિ જાયંતે ચ ચતુર્થકે ॥
ત્વગ્જન્મ પંચમે માસિ પષ્ઠે રોમ્ણાં સમુદ્ભવઃ

સપ્તમે ચ તથા માસિ પ્રબોધશ્ચાસ્ય જાયતે ॥
માતુરાહારપીતં ચ સપ્તમે માસ્યુપાશ્નુતે

અષ્ટમે નવમે માસિ ભૃશમુદ્વિજતે તતઃ ॥
જરાયુણા વેષ્ટિતાંગો મુખે બદ્ધકરાંગુલિઃ

મધ્યે ક્લીબસ્તુ વામે સ્ત્રી દક્ષિણે પુરુષસ્તથા ॥
તિષ્ઠત્યુદરભાગે ચ પૃષ્ઠેરગ્નિમુખઃ કિલ

યસ્યાં તિષ્ઠત્યસૌ યોનૌ તાં ચ વેત્તિ ન સંશયઃ ॥
સર્વં સ્મરતિ વૃત્તાંતં બહૂનાં જન્મનામપિ

અંધે તમસિ કિં દૃશ્યો ગંધાન્મોહં દૃઢં લભેત્ ॥
શીતે માત્રા જલે પીતે શીતમુષ્ણં તથોષ્ણકે

વ્યાયામે લભતે માતુઃ ક્લેશં વ્યાધેશ્ચ વેદનામ્ ॥
અલક્ષ્યાઃ પિતૃમાતૃભ્યાં જાયંતે વ્યાધયઃ પરાઃ

સૌકુમાર્યાદ્રુજં તીવ્રાં જનયંતિ ચ તસ્ય તે ॥
સ્વલ્પમપ્યથ તં કાલં વેત્તિ વર્ષશતોપમમ્

સંતપ્યતે ભૃશં ગર્ભે કર્મભિશ્ચ પુરાતનૈઃ ॥
મનોરથાંશ્ચ કુરુતે સુકૃતાર્થં પુનઃપુનઃ

જન્મ ચેદહમાપ્સ્યામિ માનુષ્યે જીવિતં તથા ॥
તતસ્તત્પ્રકરિષ્યામિ યેન મોક્ષો ભવેત્સ્ફુટમ્

એવં તુ ચિંતયાનસ્ય સીમંતોન્નયનાદનુ॥
માસદ્વયં તદ્વ્રજતિ પીડતસ્ત્રિયુગાકૃતિ

તતઃ સ્વકાલે સંપૂર્ણે સૂતિમારુતચાલિતઃ ॥
ભવત્યવાઙ્મુખો જંતુઃ પીડામનુભવન્પરામ્ ॥

અધોમુખઃ સંકટેન યોનિદ્વારેણ નિઃસરેત્॥
પીડયા પીડમાનોઽપિ ચર્મોત્કર્તનતુલ્યયા

કરપત્રસમસ્પર્શં કરસંસ્પર્શનાદિકમ્ ॥
અસૌ જાતો વિજાનાતિ માસમાત્રં વિમોહિતઃ

પ્રાક્કર્મવશગસ્યાસ્ય ગર્ભજ્ઞાનં ચ નશ્યતિ ॥
તતઃ કરોતિ કર્માણિ શ્વેતરક્તાસિતાનિ ચ

અસ્થિપટ્ટતુલાસ્તંભસ્નાયુબંધેન યંત્રિતમ્ ॥
રક્તમાંસમૃદાલિપ્તં વિણ્મૂત્રદ્રવ્યભાજનમ્

સપ્તભિત્તિસુસંબદ્ધં છન્નં રોમ તૃણૈરપિ ॥
વદનૈકમહાદ્વારં ગવાક્ષાષ્ટવિભૂષિતમ્

ઓષ્ઠદ્વયકપાટં ચ દંતાર્ગલવિમુદ્રિતમ્ ॥
નાડીસ્વેદપ્રવાહં ચ કફપિત્તપરિપ્લુતમ્ ॥

જરાશોકસમાવિષ્ટં કાલવક્ત્રાનલસ્થિતમ્ ॥
રાગદ્વેષાદિભિર્ધ્વસ્તં ષટ્કૌશિકસમુદ્ભવમ્

એવં સંજાયતે પુંસો દેહગેહમિદં દ્વિજ ॥
યસ્મિન્વસતિ ક્ષેત્રજ્ઞો ગૃહસ્થો બુદ્ધિગેહિની

મોક્ષં સ્વર્ગં ચ નરકમાસ્તે સંસાધયન્નપિ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે કમઠસૂર્યસંવાદે જીવસ્ય દેહોત્પત્તિવર્ણનંનામૈકોનપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ