સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.5

॥લોમશ ઉવાચ॥
વિષ્ણૌ ગતે તદા સર્વે દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ॥
વિનિર્જિતા ગણૈઃ સર્વે યે ચ યજ્ઞોપજીવિનઃ

ભૃગું ચ પાતયામાસ સ્મશ્રૂણાં લુંચનં કૃતમ્॥
દ્વિજાંશ્ચોત્પાટયામાસ પૂષ્ણો વિકૃતવિક્રિયાન્

વિડંબિતા સ્વધા તત્ર ઋષયશ્ચ વિડંબિતાઃ॥
વવૃષુસ્તે પુરીષેણ વિતાનાગ્નૌ રુપાન્વિતાઃ

અનિર્વાચ્યં તદા ચક્રુર્ગણાઃ ક્રોધસમન્વિતાઃ॥
અંતર્વેદ્યંતરગતો દક્ષો વૈ મહતો ભયાત્

તં નિલીનં સમાજ્ઞાય આનિનાયરુષાન્વિતઃ॥
કપોલેષુ ગૃહીત્વા તં ખડ્ગેનોપહતં શિરઃ

અભેદ્યં તચ્છિરો મત્વા વીરભદ્રઃ પ્રતાપવાન્॥
સ્કંધં પદ્ભ્યાં સમાક્રમ્ય કધરેઽપીડયત્તદા

ગંધરાત્પાટ્યમાનાચ્ચ શિરશ્છિન્નં દુરાત્મનઃ॥
દક્ષસ્ય ચ તદા તેન વીરભદ્રેણ ધીમતા॥
તચ્છિરઃ સુહુતં કુંડે જ્વલિxxxxxxx

યે ચાન્ય ઋષયો દેવાઃ પિતરો યક્ષરાક્ષસાઃ॥
ગણૈરુપદ્રુતાઃ સર્વે પલાયનપરા યયુઃ

ચંદ્રાદિત્યગણાઃ સર્વે ગ્રહનક્ષત્રતારકાઃ॥
સર્વે વિચલિતા હ્યાસન્ગણૈસ્તેપિ હ્યુપદ્રુતાઃ

સત્યલોકં ગતો બ્રહ્મા પુત્રશોકેન પીડિતઃ॥
ચિંતયામાસ ચાવ્યગ્રઃ કિં કાર્યં કાર્યમદ્ય વૈ

મનસા દૂયમાનેન શંન લેભે પિતામહઃ॥
જ્ઞાત્વા સર્વં પ્રયત્નેન દુષ્કૃતં તસ્ય પાપિનઃ

ગમનાય મતિં ચક્રે કૈલાસં પર્વતં પ્રતિ॥
હંસારૂઢો મહાતેજાઃ સર્વદેવૈઃ સમન્વિતઃ

પ્રવિષ્ટઃ પર્વતશ્રેષ્ઠં સ દદર્શ સદાશિવમ્॥
એકાંતવાસિનં રુદ્રં શૈલાદેન સમન્વિતમ્

કપર્દ્દિનં શ્રિયા યુક્તં વેદાંગાનાં ચ દુર્ગમમ્॥
તથાવિધં સમાલોક્ય બ્રહ્મ ક્ષોભપરોઽભવત્

દંડવત્પતિતો ભૂમૌક્ષમાપયિતુમુદ્યતઃ॥
સંસ્પૃશં સ્તત્પદાબ્જં ચ ચતુર્મુકુટકોટિભિઃ॥
સ્તુતિં કર્તું સમારેભે શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

॥બ્રહ્મોવાચ॥
નમો રુદ્રાય શાંતાય બ્રહ્મણે પરમાત્મને॥
ત્વં હિ વિશ્વસૃજાં સ્રષ્ટા ધાતા ત્વં પ્રપિતામહઃ

નમો રુદ્રાય મહતે નીલકંઠાય વેધસે॥
વિશ્વાય વિશ્વબીજાય જગદાનંદહેતવે

ઓંકારસ્ત્વં વષટ્કારઃ સર્વારંભપ્રવર્તકઃ॥
યજ્ઞોસિ યજ્ઞકર્માસિ યજ્ઞાનાં ચ પ્રવર્તકઃ

સર્વેષાં યજ્ઞકર્તૄણાં ત્વમેવ પ્રતિપાલકઃ॥
શરણ્યોસિ મહાદેવ સર્વેષાં પ્રાણિનાં પ્રભો॥
રક્ષ રક્ષ મહાદેવ પુત્રશોકેન પીડિતમ્

॥મહાદેવ ઉવાચ॥
શ્રૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા મમ વાક્યં પિતામહ॥
દક્ષસ્ય યજ્ઞભંગોયં ન કૃતશ્ચ મયા ક્વચિત્

સ્વીયેન કર્મણા દક્ષો હતો બ્રહ્મન્ન સંશયઃ

પરેષાં ક્લેશદં કર્મ ન કાર્યં તત્કદાચન॥
પરમેષ્ઠિન્પરેષાં યદાત્મનસ્તદ્ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા તદા રુદ્રો બ્રહ્મણા સહિતઃ સુરૈઃ॥
યયૌ કનખલં તીર્થં યજ્ઞવાટં પ્રજાપતેઃ

રુદ્રસ્તદા દદર્શાય વીરભદ્રેણ યત્કૃતમ્॥
સ્વાહા સ્વધા તથા પૂષા ભૃગુર્મતિમતાં વરઃ

તદાન્ય ઋષયઃ સર્વે પિતરશ્ચ તથાવિધાઃ॥
યેઽન્યે ચ બહવસ્તત્ર યક્ષગંધર્વકિન્નરાઃ

ત્રોટિતા લુંચિતાશ્ચૈવ મૃતાઃ કેચિદ્રણાજિરે

શંભું સમાગતં દૃષ્ટ્વા વીરભદ્રો ગણૈઃ સહ॥
દંડપ્રણામસંયુક્તસ્તસ્થાવગ્રે સદાશિવમ્

દૃષ્ટ્વા પુરઃ સ્થિતં રુદ્રો વીરભદ્રં મહાબલમ્॥
ઉપાચ પ્રહસન્વાક્યં કિં કૃતં વીર નન્વિદમ્

દક્ષમાનય શીઘ્રં ભો યેનેદં કૃતમીદૃશમ્॥
યજ્ઞે વિલક્ષણં તાત યસ્યેદં ફલમીદૃશમ્

એવમુક્તઃ શંકરેણ વીરભદ્રસ્ત્વરાન્વિતઃ॥
કબંધમાનયિત્વાથ શંભોરગ્રે તદાક્ષિપત્

તદોક્તઃ શંકરેણૈવ વીરભદ્રો મહામનાઃ॥
શિરઃ કેના પનીતં ચ દક્ષસ્યાસ્ય દુરાત્મનઃ

દાસ્યામિ જીવનં વીર કુટિલસ્યાપિ ચાધુના॥
એવમુક્તઃ શંકરેણ વીરભદ્રોઽબ્રવીત્પુનઃ

મયા શિરો હુતં ચાગ્નૌ તદાનીમેવ શંકર॥
અવશિષ્ટં શિરઃશંભો પશોશ્ચ વિકૃતાનનમ્

ઇતિ જ્ઞાત્વા તતો રુદ્રઃ કબંધોપરિ ચાક્ષિપત્॥
શિરઃ પશોશ્ચ વિકૃતં કૂર્ચયુક્તં ભયાવહમ્

સ દક્ષો જીવિતં લેભે પ્રસાદાચ્છંકરસ્ય ચ॥
સ દૃષ્ટ્વાગ્રે તદા રુદ્રં દક્ષો લજ્જાસમન્વિતઃ॥
તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા શંકરં લોકશંકરમ્

॥દક્ષ ઉવાચ॥
નમામિ દેવં વરદં વરેણ્યં નમામિ દેવેશ્વરં સનાતનમ્॥
નમામિ દેવાધિપમીશ્વરં હરં નમામિ શંભું જગદેકબંધુમ્

નમામિ વિશ્વેશ્વરવિશ્વરૂપં સનાતનં બ્રહ્મ નિજાત્મરૂપમ્॥
નમામિ સર્વં નિજભાવભાવં વરં વરેણ્યં નતોઽસ્મિ

॥લોમશ ઉવાચ॥
દક્ષેણ સંસ્તુતો રુદ્રો બભાષે પ્રહસન્રહઃ

॥હર ઉવાચ॥
ચતુર્વિધા ભજંતે માં જનાઃ સુકૃતિનઃ સદા॥
આર્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ દ્વિજસત્તમ

તસ્માન્મે જ્ઞાનિનઃ સર્વે પ્રિયાઃ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ॥
વિના જ્ઞાનેન માં પ્રાપ્તું યતંતે તે હિ બાલિશઃ

કેવલં કર્મણા ત્વં હિ સંસારાત્તર્તુમિચ્છસિ

ન વેદૈશ્ચ ન દાનૈશ્ચ ન યજ્ઞૈસ્તપસા ક્વચિત્॥
ન શક્નુવંતિ માં પ્રાપ્તું મૂઢાઃ કર્મ્મવશાનરાઃ

તસ્માજ્જ્ઞાનપરો ભૂત્વા કુરુ કર્મ્મ સમાહિતઃ॥
સુખદુઃખસમો ભૂત્વા સુખી ભવ નિરંતરમ્

॥લોમશ ઉવાચ॥
ઉપદિષ્ટસ્તદા તેન શંભુના પરમેષ્ઠિના॥
દક્ષં તત્રૈવ સંસ્થાપાય યયો રુદ્રઃ સ્વપર્વતમ્

બ્રહ્મણાપિ તથા સર્વે ભૃગ્વાદ્યાશ્ચ મહર્ષયઃ॥
આશ્વાસિતા બોધિતાશ્ચ જ્ઞાનિનશ્ચાભવન્ક્ષણાત્

ગતઃ પિતામહો બ્રહ્મા તતશ્ચ સદનં સ્વકમ્

દક્ષોપિ ચ સ્વયં વાક્યાત્પરં બોધમુપાગતઃ।
શિવધ્યાનપરો ભૂત્વા તપસ્તેપે મહામનાઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સંક્ષેવ્યો ભગવાઞ્છિવઃ

સંમાર્જનં ચ કુર્વંતિ નરા યે ચ શિવાંગણે॥
તે વૈ શિવપુરં પ્રાપ્ય જગદ્વંદ્યા ભગ્સિ ચ

યે શિવસ્ય પ્રયચ્છતિ દર્પ્પણં સુમહાપ્રભમ્॥
ભવિષ્યંતિ શિવસ્યાગ્રે પાર્ષદત્વેન તે નરાઃ

ચામરાણિ પ્રયચ્છંતિ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ॥
ચામરૈર્વીજ્યપાનાસ્તે ભવિષ્યંતિ જગત્ત્રય

દીપદાનં પ્રયચ્છંતિ મહાદેવાલયે નરાઃ॥
તેજસ્વિનો ભવિષ્યંતિ તે ત્રૈલોક્યપ્રદીપકા

ધૂપં યે વૈ પ્રયચ્છન્તિ શિવાય પરમાત્મને॥
યશસ્વિનો ભવિષ્યંતિ ઉદ્ધરન્તિ કુલદ્વયમ્

નૈવેદ્યં યે પ્રયચ્છંતિ ભકયા હરિહરાગ્રતઃ॥
સિક્થેસિક્થે ક્રતુફલં પ્રાપ્નુવંતિ હિ તે નરાઃ

ભગ્નં શિવાલયં યે ચ પ્રકુર્વંતિ નરોત્તમાઃ॥
પ્રાપ્નુવતિ ફલ તે વૈ દ્વિગુણં નાત્ર સંશયઃ

નૂતનં યે પ્રકૃર્વંતિ ઇષ્ટકૈરશ્મનાપિ વા॥
સ્વર્ગે હિ તે પ્રમોદંતે યાવત્તિષ્ઠતિ નિર્મલમ્॥
યશો ભૂમૌ દ્વિજશ્રેષ્ઠા કાર્યા વિચારણા

કારયંતિ ચ યે વિપ્રાઃ પ્રાસાદં બહુભૂમિકમ્॥
શિવસ્યાથ મહાપ્રાજ્ઞાઃ પ્રાપ્નુવંતિ પરાં ગતિમ્

શુદ્ધં ધવલિતં યે ચ કુર્વન્તિ હરમંદિરમ્॥
સ્વીયં પરકૃતં ચાપિ તેઽપિ યાંતિ પરાં ગતિમ્

વિતાનં યે પ્રયચ્છતિ નરાઃ સુકૃતિનોપિ હિ॥
તારયતિ કુલં કૃત્સ્નં શિવલોકં ગતાઃ પુનઃ

યે ચ નાદમયીં ઘંટાં નિબધ્નંતિ શિવાલયે॥
તેજસ્વિનઃ કીર્તિમંતો ભવિષ્યંતિ જગત્ત્રયે

એકકાલં દ્વિકાલં વા ત્રિકાલં ચાનુપશ્યતિ॥
આઢ્યો વાપિ દરિદ્રો વા સુખં દુઃખાત્પ્રચુચ્યતે

શ્રદ્ધાવાન્ભજતે યો વા શિવાય પરમાત્મને॥
કુલકોટિં સમુદ્ધૃત્ય શિવેન સહ મોદતે

અત્રૈવોદાહરંતીમ મિતિહાસં પુરાતનમ્॥
ઐંદ્રદ્યુમ્નેશ્ચ સંવાદં યમસ્ય ચ મહાત્મનઃ

પુરા કૃતયુગે હ્યસીદિન્દ્રસેનો નરાધિપઃ॥
પ્રતિષ્ઠાનાધિપો વીરો મૃગયારસિકઃ સદા

અબ્રહ્મણ્યઃ સદા ક્રૂરઃ કેવલાસુતૃપઃ સદા॥
પરપ્રાણૌર્નિજપ્રાણાન્પુષ્ણાતિ સ ખલઃ સદા

પરસ્ત્રીલં પટોઽત્યંતં પરદ્રવ્યેષુ લોલુપઃ॥
બ્રાહ્મણા ઘાતિતાસ્તેન સુરાપશ્ચ નિરંતરમ્

ગુરુલત્પગતોત્યર્થં સદા સૌવર્ણતસ્કરઃ॥
તથાભૂતાનુગાઃ સર્વે રાજ્ઞસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ

એવં બહુવિધં રાજ્યં ચકાર સ દુરાત્મવાન્॥
તતઃ કાલેન મહતા પંચત્વં પ્રાપ દુર્મતિઃ

તદા યામ્યૈશ્ચ નીતોઽસાવિંદ્રસેનો દુરાત્મવાન્॥
યમાન્તિકમનુપ્રાપ્તસ્તદા રાજા સકલ્મષઃ

યમેન દૃષ્ટસ્તત્રાસાવિંદ્રસેનોગ્રતઃ સ્થિતઃ॥
અભ્યુત્થાનપરો ભૂત્વા નનામ શિરસા શિવમ્

દૂતાન્સંભર્ત્સયામાસ યમો ધર્મભૃતાં વરઃ॥
પાશૈર્બદ્ધં ચંદ્રસેનં મુક્ત્વા પ્રોવાચ ધર્મરાટ્

ગચ્છ પુણ્યતમાઁલ્લોકાન્ભુંક્ષ્વ રાજન્યસત્તમ॥
યાવદિંદ્રશ્ચ નાકેઽસ્તિ યાવત્સૂર્યો નભસ્તલે

પંચભૂતાનિ યાવચ્ચ તાવત્ત્વં ચ સુખી ભવ॥
સુકૃતી ત્વં મહારાજ શિવભક્તોઽસિ નિત્યદા

યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા ઇંદ્રસેનોભ્યભાષત॥
અહં શિવં ન જાનામિ મૃગયારસિકો હ્યહમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય યમો ભાષ્યમભાષત॥
આહર પ્રહરસ્વેતિ ઉક્તં ચેદં સદા ત્વયા

તેન કર્મવિપાકેન સદા પૂતોસિ માનદ॥
તસ્માત્ત્વં ગચ્છ કૈલાસં પર્વતં શંકરં પ્રતિ

એવં સંભાષમાણસ્ય યમસ્ય ચ મહાત્મનઃ॥
આગતાઃ શિવદ્વતાસ્તે વૃષારૂઢા મહાપ્રભાઃ

નીલકંઠા દશભુજાઃ પંચવક્ત્રાસ્ત્રિલોચનાઃ॥
કપર્દ્દિનઃ કુંડલિનઃ શશંકાંકિતમૌલયઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય યમો ધર્મભૃતાં વરઃ॥
પૂજયામાસ તાન્સર્વાન્મહેંદ્રપ્રતિમાંસ્તદા

ત્વરીરેનૈવ તે સર્વે ઊચુર્વૈવસ્વતં યમમ્॥
અત્રાગતો મહાભાગ ઇંદ્રસેનોઽમિતદ્યુતિઃ॥
નામ્નાઃ પ્રવર્ત્તકો નિત્યં રુદ્રસ્ય ચ મહાત્મનઃ

શ્રુત્વા ચ વચનં તેષાં યમેન ચ પુરસ્કૃતઃ॥
ઇંદ્રસેનો વિમાનસ્થઃ પ્રેષિતો હિ શિવાલયમ્

આનીતોયં તદા તૈશ્ચ પાર્ષદપ્રવરોત્તમૈઃ॥
શંભુના હિ તદા દૃષ્ટ ઇંદ્રસેનોઽમિતદ્યુતિઃ

અભ્યુત્થાયાગતો રુદ્રઃ પરિષ્વજ્ય તદા નૃપમ્॥
અર્દ્ધાસનગતં કૃત્વા ઇંદ્રસેનં તતોઽબ્રવીત્

કિં દાતવ્યં નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રયચ્છામિ તવેપ્સિતમ્॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મહેશસ્ય તદા નૃપઃ॥
આનંદાશ્રુકણાન્મુંચન્પ્રેમ્ણા નોવાચ કિંચન

તદા કૃતો મહેશેન પાર્ષદો હિ મહાત્મના॥
ચંડો નામ્નાચ વિખ્યાતોમુણ્ડસ્ય ચ સખા પ્રિયઃ

નામોચ્ચારણમાત્રેણ રુદ્રસ્ય પરમાત્મનઃ॥
સિદ્ધિં પ્રાપ્તો હિ પાપિષ્ઠ ઇદ્રસેનો નરાધિપઃ

રહેહરેતિ વૈ નામ્ના શંભોશ્ચક્રધરસ્ય ચ॥
રક્ષિતા બહવો મર્ત્યાઃ શિવેન પરમાત્મના

મહેશાન્નાપરો દેવો દૃશ્યતેભુવનત્રયે॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજનીયઃ સદાશિવઃ

પત્રૈઃપુષ્પૈઃ ફલૈર્વાપિ જલૈર્વા વિમલૈઃ સદા॥
કરવીરૈઃ પૂજ્યમાનઃ શંકરો વરદો ભવેત્

કરવીરાદ્દશગુણમર્કપુષ્પં વિશિષ્યતે॥
વિભૂત્યાદિકૃતં સર્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્

શિવસ્યાંગણલગ્ના યા તસ્માત્તાં ધારયેત્સદા॥
તતસ્ત્રિપુંડ્રે યત્પુમ્યં તચ્છૃણુધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ

સર્વપાપહરં પુણ્યં તચ્છૃણુધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ॥
સ્તેનઃ કોઽપિ મહાપાપો ઘાતિતો રાજદૂતકૈઃ

તં ખાદિતું સમાયાતઃ શ્વાશિરસ્યુપરિસ્થિતઃ॥
નખાંતરાલસંલગ્ના રક્ષા તસ્યૈવ પાપિનઃ

લલાટે પતિતા તસ્ય ત્રિપુંડ્રાંકિંતમુદ્રયા॥
ચૈતન્યેન વિના તસ્ય દેહમાત્રૈકલગ્નયા

કૈલાસં તસ્કરો નીતો રુદ્રદૂતૈસ્તતસ્તદા॥
વિભૂતેર્મહિમાનં તુ કો વિશેષિતુર્મહતિ

વિભૂત્વા મંડિતાંગાનાં નરાણાં પુણ્યકર્મણામ્॥
મુખે પંચાક્ષરો યેષાં રુદ્રાસ્તે નાત્ર સંશયઃ

જટાકલાપિનો યે ચ યે રુદ્રાક્ષવિભૂષણાઃ॥
તે વૈ મનુષ્યરૂપેણ રુદ્રા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

તસ્માત્સદાશિવઃ પુંભિઃ પૂજનીયો હિ નિત્યશઃ॥
પ્રાતર્મધ્યાહ્નકાલે ચ સાયં સંધ્યા વિશિષ્યતે

પ્રાતસ્તુ દર્શનાચ્છંભોર્નૈશમેનો વ્યપોહતિ॥
મધ્યાહ્ને દર્શનાચ્છંભોઃ સપ્તજન્માર્જિતં નૃણામ્॥
પાપં પ્રણાશમાયાતિ નિશાયાં નૈવ ગણ્યતે

શિવેતિ દ્વ્યક્ષરં નામ મહા પાપપ્રણાશનમ્॥
યેષાં મુખોદ્ગતં નૄણાં તૈરિદં ધાર્યતે જગત્

શિવાંગણે તુ યા ભેરી સ્થાપિતા પુણ્યકર્મભિઃ॥
તસ્યા નાદેન પૂતા વૈ યે ચ પાપરતા જનાઃ॥
પાષંડિનોઽપ્યસદ્વાદાસ્તેઽપિ યાંતિ પરાં ગતિમ્

પશોર્યસ્ય ચ સંબદ્ધા ચર્મણા ચ શિવાલયે॥
નૃભિર્યા સ્થાપિતા ભેરી મૃદંગમુરજાદિ ચ॥
સ પશુઃ શિવસાન્નિધ્યમાપ્નોત્યત્ર ન સંશયઃ

તસ્માત્તતં ચ વિતતં ઘનં સુષિરમેવ ચ॥
ચામરાણિ મહાર્હાણિ મંચકાઃ શયનાનિ ચ

ગાથાશ્ચ ઇતિહાસાશ્ચ ગાયનં ચ યથાવિધિ॥
બહુરૂપાદિકં શંભોઃ પ્રિયાન્યેતાનિ કલ્પયેત્

કલ્પયિત્વા ચ ગચ્છંતિ શિવલોકં હિ પાપિનઃ॥
સુધર્માણો મહાત્માનઃ શિવપૂજાવિશારદાઃ

ગુરોર્મુખાચ્ચ સંપ્રાપ્તશિવપૂજારતાશ્ચ યે॥
શિવરૂપેણ યે વિશ્વં પશ્યંતિ કૃતનિશ્ચયાઃ

સમ્યગ્બુદ્ધ્યા સમાચારા વર્ણાશ્રમયુતા નરાઃ॥
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્વયાઃ શૂદ્રાશ્ચાન્યે તથા નરાઃ

શ્વપચોઽપિ વરિષ્ઠઃ સ શંભોઃ પ્રિયતરો ભવેત્॥
શંભુનાધિષ્ઠિતં સર્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્

તસ્માત્સર્વં શિવમયં જ્ઞાતવ્યં સુવિશેષતઃ॥
વેદૈઃ પુરાણૈઃ શાસ્ત્રૈશ્ચ તથૌપનિપદૈરપિ

આગમૈર્વિવિધૈઃ શંભુર્જ્ઞાતવ્યો નાત્ર સંશયઃ॥
નિષ્કામૈશ્ચ સકામૈશ્ચ પૂજનીયઃ સદા શિવઃ

॥લોમશ ઉવાચ॥
કથયામિ પુરાવૃત્તમિતિહાસં પુરાતનમ્॥
નંદી નામ પુરા વૈશ્યો હ્યવંતીપુરમાવસત્

શિવધ્યાનપરો ભૂત્વા શિવપૂજાં ચકાર સઃ॥
નિત્યં તપોવનસ્થં હિ લિંગમેકં સમર્ચયત્

ઉષસ્યુષસિ ચોત્થાય પ્રત્યહં શિવવલ્લભઃ॥
નંદીલિંગાર્ચ્ચનરતો બભૂવાતિશયેન હિ

લિંગં પંચામૃતેનૈવ યથોક્તેનાભ્યષેચયત્॥
વિપ્રૈઃ સમાવૃતો નિત્યં વેદવેદાંગપારગૈઃ

યથાશાસ્ત્રેણ વિધિના લિંગાર્ચનપરોઽભવત્॥
સ્નાપયિત્વા તતઃ પુષ્પૈર્નાનશ્ચર્યસમન્વિતૈઃ

મુક્તાફલૈરિંદ્રનીલૈર્ગોમેદૈશ્ચ નિરંતરમ્॥
વૈડૂર્યૈશ્ચૈવ નીલૈશ્ચ માણિક્યૈશ્ચ તથાર્ચયત્

એવં નંદી મહાભાગો બહૂન્યબ્દાનિ ચાર્ચ્ચયત્॥
વિજનસ્થં તદા લિંગં નાનાભોગસમન્વિતમ્

એકદા મૃગયાસક્તઃ કિરાતો ભૂતહિંસકઃ॥
અવિવેકપરો ભૂત્વા મૃગયારસિકઃ સદા

પાપી પાપસમાચારો વિચરન્ગિરિકંદરે॥
અનેકશ્વાપદાકીર્ણે હન્યમાન ઇતસ્તતઃ

એવં વિચરમાણોઽસૌ કિરાતો ભૂતહિંસકઃ॥
યદૃચ્છયાગતસ્તત્ર યત્ર લિંગં સુપૂજિતમ્

ઉદકં વીક્ષમાણોઽસૌ તૃષયા પીડિતો ભૃશમ્॥
તતો વને સરઃ શીઘ્રં દૃષ્ટ્વા તોયે સમાવિશત્

તીરે સંસ્થાપ્ય દુષ્ટાત્મા તત્સર્વં મૃગયાદિકમ્॥
ગંડૂષોત્સર્જનં કૃત્વા પીત્વા તોયં ચ નિર્ગતઃ

શિવાલયં દદર્શાગ્રે અનેકાશ્ચર્યમંડિતમ્॥
દૃષ્ટં સુપૂજિતં લિંગં નાનારત્નૈઃ પૃથક્પૃથક્

તથા લિંગં સમાલક્ષ્ય યદા પૂજાં સમાહરત્॥
રત્નાનિ સર્વભૂતાનિ વિધૂતાનિ ઇતસ્તતઃ

સ્નપનં તસ્ય લિંગસ્ય કૃતં ગંડૂષવારિણા॥
કરેણૈકેન પૂજાર્થં બિલ્વપત્રાણિ સોઽર્પયત્

દ્વિતીયેન કરેઁણૈવ મૃગમાંસં સમર્પયત્॥
દણ્ડપ્રણામસંયુક્તઃ સંકલ્પં મનસાઽકરોત્

અદ્યપ્રભૃતિ પૂજાં વૈ કરિષ્યામિ પ્રયત્નતઃ॥
ત્વં મે સ્વામી ચ ભક્તોહમદ્યપ્રભૃતિ શંકર

એવં નૈયમિકો ભૂત્વા કિરાતો ગૃહમાગતઃ॥
નન્દી દદર્શ તત્સર્વં કિરાતેન ઇતસ્તતઃ

ચિંતાયુક્તોઽભવન્નંદી જાતં કિં છિદ્રમદ્ય મે॥
કથિતાનિ ચ વિઘ્નાનિ શિવપૂજારતસ્ય ચ॥
ઉપસ્થિતાનિ તાન્યેવ મમ ભાગ્યવિપર્યયાત્

એવં વિમૃશ્ય સુચિરં પ્રક્ષાલ્ય શિવમંદિરમ્॥
યથાગતેન માર્ગેણ નંદી સ્વગૃહમાગતઃ

તતો નંદિનમાગત્ય પુરોધા ગતમાનસમ્॥
અબ્રવોદ્વચનં તં તુ કસ્માત્ત્વં ગતમાનસઃ

પુરોહિતં પ્રતિ તદા નન્દી વચનમબ્રવીત્

અદ્ય દૃષ્ટં મયા વિપ્ર અમેધ્યં શિવસંનિધૌ॥
કેનેદં કારિતં તત્ર ન જાનામિ કથંચન

તતઃ પુરોધા વચનં નન્દિનં ચાબ્રવીત્તદા॥
યેન વિસ્ખલિતં તત્ર રત્નાદીનાં પ્રપૂજનમ્॥
સોઽપિ મૂઢો ન સંદેહઃ કાર્યાકાર્યેષુ મંદધીઃ

તસ્માચ્ચિંતા ન કર્તવ્યા ત્વયા અણુરપિ પ્રભો॥
પ્રભાતે ચ મયા સાર્દ્ધં ગમ્યતાં તચ્છિવાલયમ્

નિરીક્ષણાર્થં દુષ્ટસ્ય તત્કાર્યં વિદધામ્યહમ્॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં નન્દી તસ્ય પુરોધસઃ

આસ્થિતઃ સ્વગૃહે નક્તં દૂયમાનેન ચેતસા॥
તસ્યાં રાત્ર્યાં વ્યતીતાયામાહૂય ચ પુરોધસમ્

ગતઃ શિવાલયં નન્દી સમં તેન મહાત્મના॥
તતો દૃષ્ટં પૂર્વદિને કૃતંતેન દુરાત્મના

સમ્યક્પ્રપૂજનં કૃત્વા નાનારત્નપરિચ્છદમ્॥
પઞ્ચોપચારસંયુક્તં ચૈકાદસ્યન્વિતં તથા

અનેકસ્તુતિભિઃ સ્તુત્વા ગિરીશં બ્રાહ્મણૈઃ સહ॥
તદા યામદ્વયં જાતં સ્તૂયમાનસ્ય નંદિનઃ

આયાતો હિ મહાકાલસ્તથારૂપો મહાબલઃ॥
કાલરૂપો મહારૌદ્રો ધનુષ્પાણિઃ પ્રતાપવાન્

તં દૃષ્ટ્વા ભયવિત્રસ્તો નન્દી સ વિલલાપ હ॥
પુરોધાશ્ચૈવ સહસા ભયભીતસ્તદાભવત્

કિરાતેન કૃતં તત્ર યથાપૂર્વમવિસ્ખલમ્॥
તાં પૂજાં પ્રપદાહત્ય બિલ્વપત્રં સમર્પયત્

સ્નપનં તસ્ય કૃત્વા ચ તતો ગંડૂષવારિણા॥
નૈવેદ્યં તત્પલં ચૈવ કિરાતઃ શિવમર્પયત્

દણ્ડવત્પતિતો ભૂમાવુત્થાય સ્વગૃહં ગતઃ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં ચિંતયામાસ વૈ ચિરમ્

પુરોધસા સહ તદા નંદીવ્યાકુલચેતસા॥
તેન ચાકારિતા વિપ્રા બહવો વેદવાદિનઃ

નિવેદ્ય તેષુ તત્સર્વં કિરાતેન ચ યત્કૃતમ્॥
કિં કાર્યમથ ભો વિપ્રાઃ કથ્યતાં ચ યથાતથમ્

સંપ્રધાર્ય તતઃ સર્વે મિલિત્વા ધર્મશાસ્ત્રતઃ॥
ઊચુઃ સર્વે તદા વિપ્રા નંદિનં ચાતિશંકિનમ્

ઇદં વિઘ્નં સમુત્પન્નં દુર્નિવાર્યં સુરૈરપિ॥
તસ્માદાનય લિંગં ત્વં સ્વગૃહં વૈશ્યસત્તમ

તથેતિ મત્વાસૌ નંદી શિવસ્યોત્પાટનં તદા॥
કૃત્વા સ્વગૃહમાનીય પ્રતિષ્ઠાપ્ય યતાવિધિ

સુવર્ણપીઠિકાં કૃત્વા નવરત્નસુશોભિતામ્॥
ઉપચારૈરનેકૈશ્ચ પૂજયામાસ વૈ તદા

અથાપરે દ્યુરાયાતઃ કિરાતઃ શિવમંદિરમ્॥
યાવદ્વિલોક્યામાસ લિંગમૈશં ન દૃષ્ટવાન્

મૌનં વિહાય સહસા હ્યાક્રોશન્નિદમબ્રવીત્॥
હે શંભો ક્વ ગતોસિ ત્વં દર્શયાત્માનમદ્ય વૈ

ન દૃષ્ટોસિ મયા ત્વં હિ ત્યજામ્યદ્ય કલેવરમ્॥
હે શંભો હે જગન્નાથ ત્રિપુરાંતકર પ્રભો

હે રુદ્ર હે મહાદેવ દર્શયાત્માનમાત્મના

એવં સાક્ષેપમધુરૈર્વાક્યૈઃ ક્ષિપ્તઃ સદાશિવઃ॥
કિરાતેન તતો રંગૈર્વીરોસૌ જઠરં સ્વકમ્

વિભેદાશુ તતો બાહૂનાસ્ફોટ્યૈવ રુષાબ્રવીત્॥
હે શંભો દર્શયાત્માનં કુતો માં ત્યજ્ય યાસ્યસિ

ઇતિ ક્ષિપ્ત્વા તતોંત્રાણિ માંસમુત્કૃત્ય સર્વતઃ॥
તસ્મિન્ગર્તે કરેણૈવ કિરાતઃ સહસાક્ષિપત્

સ્વસ્થં ચ હૃદયં કૃત્વા સસ્નૌ તત્સરસિ ધ્રુવમ્॥
તથૈવ જલમાનીય બિલ્વપત્ત્રં ત્વરાન્વિતઃ

પૂજયિત્વા યથાન્યાયં દંડવત્પતિતો ભુવિ

ધ્યાનસ્થિતસ્તતસ્તત્ર કિરાતઃ શિવસંનિધૌ॥
પ્રાદુર્ભૂતસ્તદા રુદ્રઃ પ્રમથૈઃ પરિવારિતઃ

કર્પૂરગૌરો દ્યુતિમાન્કપર્દી ચંદ્રશેખરઃ॥
તં ગૃહીત્વા કરે રુદ્ર ઉવાચ પરિસાંત્વયન્

ભોભો વીર મહાપ્રાજ્ઞ મદ્ભક્તોસિ મહામતે॥
વરં વૃણીષ્વાત્મહિતં યત્તેઽભિલષિતં મહત્

એવમુક્તઃ સ રુદ્રેણ મહાકાલો મુદાન્વિતઃ॥
પપાત દંડવદ્ભૂમૌ ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ

તતો રુદ્રં બભાષે સ વરં સમ્પ્રાર્થયામ્યહમ્॥
અહં દાસોસ્મિ તે રુદ્ર ત્વં મે સ્વામી ન સંશયઃ

એતદ્બુદ્ધાત્મનો ભક્તિં દેહિ જન્મનિજન્મનિ॥
ત્વં માતા ચ પિતા ત્વં ચ ત્વં બંધુશ્ચ સખા હિ મે

ત્વં ગુરુસ્ત્વં મહામંત્રો મંત્રવેદ્યોઽસિ સર્વદા॥
તસ્માત્ત્વદપરં નાન્યત્ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન

નિષ્કામં વાક્યમાકર્ણ્ય કિરાતસ્ય તદા ભવઃ॥
દદૌ પાર્ષદમુખ્યત્વં દ્વારપાલત્વમેવ ચ

તદા ડમરુનાદેન નાદિતં ભુવનત્રયમ્॥
ભેરીભાંકારશબ્દેન શંખાનાં નિનદેન ચ

તદા દુંદુભયો નેદુઃ પટહાશ્ચ સહસ્રશઃ॥
નંદી તં નાદમાકર્ણ્ય વિસ્મયાત્ત્વરિતો યયૌ

તપોવનં યત્ર શિવઃ સ્થિતઃ પ્રમથસંવૃતઃ॥
કિરાતો હિ તથા દૃષ્ટો નંદિના ચ તદા ભૃશમ્

ઉવાચ પ્રશ્રિતો વાક્યં સ નંદી વિસ્મયાન્વિતઃ॥
કિરાતં સ્તોતુકામઽસૌ પરમેણ સમાધિના

ઇહાનીતસ્ત્વયા શંભુસ્ત્વં ભક્તોસિ પરંતપ॥
ત્વં ભક્તોઽહમિહ પ્રાપ્તો માં નિવેદય શંકરે

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કિરાતસ્ત્વરયાન્વિતઃ॥
નંદિનં ચ કરે ગૃહ્ય શંકરં સમુપાગતઃ

પ્રહસ્ય ભગવાન્રુદ્રઃ કિરાતં વાક્યમબ્રવીત્॥
કોઽયં ત્વયા સમાનીતો ગણાનામિહ સન્નિધૌ

॥કિરાત ઉવાચ॥
વિજ્ઞપ્તોઽસૌ કિરાતેન શંકરો લોકશંકરઃ॥
તવ ભક્તઃ સદા દેવ તવ પૂજારતો હ્યસૌ

પ્રત્યહં રત્નમાણિક્યૈઃ પુષ્પૈશ્ચોચ્ચાવચૈરપિ॥
જીવિતેન ધનેનાપિ પૂજિતોઽસિ ન સંશયઃ

તસ્માજ્જાનીહિ મન્મિત્રં નંદિનં ભક્તવત્સલ

॥મહાદેવ ઉવાચ॥
ન જાનામિ મહાભાગ નંદિનં વૈશ્યચર્ચિતમ્॥
ત્વં મે ભક્તઃ સખા ચેતિ મહાકાલ મહામતે

ઉપાધિરહિતા યે ચ યેઽપિ ચૈવ મનસ્વિનઃ॥
તેઽતીવ મે પ્રિયા ભક્તાસ્તે વિશિષ્ટા નરોત્તમાઃ

તવ ભક્તો હ્યહં તાત સ ચ મે પ્રિયકૃત્તરઃ॥
તાવુભૌ સ્વીકૃતૌ તેન પાર્ષદત્વેન શંભુના

તતો વિમાનાનિ બહૂનિ તત્ર સમાગતાન્યેવ મહાપ્રભાણિ॥
કિરાતવર્યેણ સ વૈશ્યવર્ય ઉદ્ધારિતસ્તેન મહાપ્રભેણ

કૈલાસં પર્વતં પ્રાપ્તૌ વિમાનૈર્વેગવત્તરૈઃ॥
સારૂપ્યમેવ સંપ્રાપ્તાવીશ્વરેણ મહાત્મના

નીરાજિતૌ ગિરિજયા શિવેન સહિતૌ તદા॥
ઉવાચેદં તતો દેવી પ્રહસ્ય ગજગામિની

યથા ત્વં હિ મહાદેવ તથા ચૈતૌ ન સંશયઃ॥
સ્વરૂપેણ ચ ગત્યા ચ હાસ્યભાવૈઃ સુપૂજિતૌ

મયા ત્વમેક એવાસીઃ સેવિતો વૈ ન સંશયઃ॥
દેવ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા કિરાતો વૈશ્ય એવ ચ

સદ્યઃ પરાઙ્મુખૌ ભૂત્વા શંકરસ્ય ચ પશ્યતઃ॥
ભવાવસ્ત્વનુકંપ્યૌ ચ ભવતા હિ ત્રિલોચન

તવ દ્વારિ સ્થિતૌ નિત્યં ભાવવસ્તે નમોનમઃ

તયોર્ભાવં સ ભગવાન્વિદિત્વા પ્રહસન્ભવઃ॥
ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા ભવતોરસ્તુ વાંછિતમ્

તદા પ્રભૃતિ તાવેતૌ દ્વારપાલૌ બભૂવતુઃ॥
શિવદ્વારિ સ્થિતૌ વિપ્રા મધ્યાહ્ને શિવદર્શિનૌ

એકો નંદી મહાકાલો દ્વાવેતૌ શિવવલ્લભૌ॥
ઊચતુસ્તૌ મુદાયુક્તાવેક એવ સદાશિવઃ

એકાંગુલિં સમુદ્ધૃત્ય મહાદેવોભ્યભાષત॥
તથા નંદી ઉવાચેદમુદ્ધૃત્ય સ્વાંગુલિદ્વયમ્

એવં સંજ્ઞાન્વિતૌ દ્વારિ તિષ્ઠતસ્તૌ મહાત્મનઃ॥
શંકરસ્ય મહાભાગાઃ શ્રૃણ્વંતુ ઋષયો હ્યમી

શૈલાદેન પુરા પ્રોક્તં શિવધર્મમનંતકમ્॥
પ્રાણિનાં કૃપયા વિપ્રાઃ સર્વેષાં દુષ્કૃતાત્મનામ્

યે પાપિનોઽપ્યધર્મિષ્ઠા અંધા મૂકાશ્ચ પંગવઃ॥
કુલહીના દુરાત્માનઃ શ્વપચા અપિ માનવાઃ

યાદૃશાસ્તાદૃશાશ્ચાન્યે શિવભક્તિપુરસ્કૃતાઃ॥
તેઽપિ ગચ્છંતિ સાંનિધ્યં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

લિંગં સિકતામયં યે પૂજયંતિ વિપશ્ચિતઃ॥
તે રુદ્રલોકં ગચ્છંતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે શિવશાસ્ત્રે શિવભક્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ પંચમોઽધ્યાયઃ