સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.47

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
તતો મયાસ્ય તીર્થસ્ય રક્ષણાય પુનર્જય ॥
સમારાધ્ય યથા દેવ્યઃ સ્થાપિતાસ્તચ્છૃણુષ્વ ભોઃ

યથાત્મા સર્વભૂતેષુ વ્યાપકઃ પરમેશ્વરઃ ॥
તથૈવ પ્રકૃતિર્નિત્યા વ્યાપકા પરમેશ્વરી

શક્તિ પ્રસાદાદાપ્નોતિ વીર્યં સર્વાશ્ચ સંપદઃ ॥
ઈશ્વરી સર્વભૂતેષુ સા ચૈવં પાર્થ સંસ્થિતા

બુદ્ધિહ્રીપુષ્ટિલજ્જેતિ તુષ્ટિઃ શાંતિઃ ક્ષમા સ્પૃહા ॥
શ્રદ્ધા ચ ચેતના શક્તિર્મંત્રોત્સાહપ્રભૂદ્ભવા

ઇયમેવ ચ બંધાય મોક્ષાયેયં ચ સર્વદા ॥
એનામારાધ્ય ચૈશ્વર્યમિન્દ્રાદ્યાઃ સમવાપ્નુયુઃ

યે ચ શક્તિં ન મન્યંતે તિરસ્કુર્વંતિ ચાધમાઃ ॥
યોગીન્દ્રા અપિ તે વ્યક્તં ભ્રશ્યંતે કાશિજા યથા

વારાણસ્યાં કિલ પુરા સિદ્ધયોગીશ્વરાઃ પુનઃ ॥
અવમન્ય ચ તે શક્તિં પુનર્ભ્રંશમુપાગતાઃ

તસ્માત્સદા દેહિનેયં શક્તિઃ પૂજ્યૈવ નિત્યદા ॥
તુષ્ટા દદાતિ સા કામાન્રુષ્ટા સંહરતે ક્ષણાત્

પરમા પ્રકૃતિઃ સા ચ બહુભેદૈર્વ્યવસ્થિતા ॥
તાસાં મધ્યે મહાદેવ્યો હ્યત્ર સંસ્થાપિતાઃ શૃણુ

ચતસ્રસ્તુ મહાશક્ત્યશ્ચતુર્દિક્ષુ વ્યવસ્થિતાઃ ॥
સિદ્ધાંબિકા તુ પૂર્વસ્યાં સ્થાપિતા સા ગુહેન ચ

જગદાદૌ મૂલપ્રકૃતેરુત્પન્ના સા પ્રકીર્ત્યતે ॥
આરાધિતા યતઃ સિદ્ધૈસ્તસ્માત્સિદ્ધાંબિકા ચ સા

દક્ષિણસ્યાં તથા તારા સંસ્થિતા સ્થાપિતા મયા ॥
તારણાર્થાય દેવાનાં યસ્માત્કૂર્મં સમાશ્રિતા

યયાવિષ્ટઃ સમુજ્જહ્રે વેદાન્કૂર્મો જગદ્ગુરુઃ ॥
અનયાવિષ્ટદેહશ્ચ બુધો બૌદ્ધાન્હનિષ્યતિ

કોટિશો વેદમાર્ગસ્ય ધ્વંસકાન્પાપકર્મિણઃ॥
ઇયં મયા સમારાધ્ય સમાનીતા ગિરેઃ સુતા

કોટિસંખ્યાભિરત્યુગ્રદેવીભિઃ સંવૃતા ચ સા ॥
દક્ષિણાં દિશમાશ્રિત્ય સંસ્થિતા મમ ગૌરવાત્

પશ્ચિમાયાં તથા દેવી સંસ્થિતા ભાસ્કરા શુભા ॥
યયાવિષ્ટાનિ ભાસંતે ભાસ્કરપ્રમુખાનિ ચ

બિંબાનિ સર્વતારાણાં ગચ્છન્ત્યાયાંતિ ચ દ્રુતમ્ ॥
સૈષા મહાબલા શક્તિર્ભાસ્વરા કુરુનન્દન

મયારાધ્ય સમાનીતા કટાહાદત્ર સંસ્થિતા ॥
કોટિકોટિવૃતા નિત્યં ત્રાયતે પશ્ચિમાં દિશમ્

ઉત્તરસ્યાં તથા દેવી સંસ્થિતા યોગનંદિની ॥
પરમપ્રકૃતેર્દેહાત્પૂર્વં નિઃસૃતયા યયા

દૃષ્ટ્યા દૃષ્ટા નિર્મલયા યોગમાપુશ્ચતુઃસનાઃ ॥
યોગીશ્વરી ચ સા દેવી સનકાદ્યૈઃ સુતોષિતા

સૈવ ચાંડકટાહાન્મે સમારાધ્યાત્ર પ્રાપિતા ॥
યોગિનીભિઃ પરિવૃતા સંસ્થિતા ચોત્તરાં દિશમ્

એવમેતા મહાશક્ત્યશ્ચતસ્રઃ સંસ્થિતાઃ સદા ॥
પૂજિતાઃ કામદા નિત્યં રુષ્ટાઃ સંહરણક્ષમાઃ

તતશ્ચ નવ મે દુર્ગાઃ સમાનીતાઃ શૃણુધ્વ તાઃ

ત્રિપુરાનામ પરમા દેવી સ્થાણુર્યયા પુરા ॥
આવિષ્ટસ્ત્રિપુરં નિન્યે ભસ્મત્વં જગદીશ્વરઃ

ત્રિપુરેતિ તતસ્તાં તુ પ્રોક્તવાન્ભગવાન્હરઃ ॥
તુષ્ટાવ ચ સ્વયં તસ્માત્પૂજ્યા સા જગતામપિ

સા ચારાધ્ય સમાનીતા મયામરેશ્વરપર્વતાત્ ॥
ભક્તાનાં કામદા સાસ્તિ ભટ્ટાદિત્યસમીપતઃ

અપરા ચાપિ કોલંબા મહાશક્તિઃ સનાતની ॥
કોલરૂપી યયાવિષ્ટઃ કેશવશ્ચોજ્જહાર ગામ્

તસ્માત્સા વિષ્ણુના ચોક્તા કોલંબેતિ સ્તુતાર્ચિતા ॥
સા ચ દેવી મયા પાર્થ ભક્તિયોગેન તોષિતા

વારાહગિરિસંસ્થા માં સમાનીતા ચ સાબ્રવીત્ ॥
યત્રાહં નારદ સદા તિષ્ઠામિ કૃપયાર્થિનામ્ ॥

તત્ર કૂપેન સંસ્થેયં રુદ્રાણીસંસ્થિતેન વૈ ॥
તં હિ કૂપં વિના મહ્યં ન રતિર્જાયતે ક્વચિત્

તસ્માદ્ભવાન્કૂપવરં સ્વયમત્ર ખન દ્વિજ ॥
એવમુક્તે પાર્થ દેવ્યા દર્ભમૂલેન મે તદા

કૂપોઽખનિ યત્ર સાક્ષાદ્રુદ્રાણી કૂપ આબભૌ ॥
તતો મયા તત્ર દેવાઃ સ્નાત્વા જપ્ત્વા ચ તર્પિતાઃ

પૂજિતા ચ તતો દૈવી કોલંબા જગદીશ્વરી ॥
પરિતુષ્ટા તદા દેવી પ્રણતં મા તતોઽબ્રવીત્

સદાત્ર ચાહં સ્થાસ્યામિ પ્રસાદં પ્રાપિતા ત્વયા ॥
યે ચ કૂપેત્ર સંસ્નાત્વા માઘાષ્ટમ્યાં વિશેષતઃ

પૂજયિષ્યંતિ માં મર્ત્યાસ્તેષાં છેત્સ્યામિ દુષ્કૃતમ્ ॥
સર્વતીર્થમયી યશ્ચ સર્વર્તુકવનેસ્થિતઃ

મેરોઃ સમીપે રુદ્રાણ્યાઃ કૂપ એષ સ એવ ચ

પ્રયાગાદપિ ગંગાયા ગયાયાશ્ચ વિશેષતઃ ॥
કૂપેસ્મિન્નધિકં સ્નાનં મયા નારદ કીર્તિતમ્

તદહં તવ વાક્યેન સંસ્થિતાત્ર તપોધન ॥
ગુહેનાથ સરઃ પુણ્યં પાલયિષ્યામ્યતંદ્રિતા

કુમારેશં પૂજયિત્વા પૂજયિષ્યંતિ યે ચ મામ્ ॥
દેવીભિઃ ષષ્ટિકોટીભિર્યુતા તેષામભીષ્ટદા

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તોઽહં પાર્થ દેવ્યા તદાનીં પ્રીયમાણયા ॥
પ્રત્યબ્રવં પ્રમુદિતઃ કોલંબાં વિશ્વમાતરમ્

અત્રાસ્ય માતા ત્વં દેવિ ગુપ્તક્ષેત્રસ્યકારણમ્ ॥
તીર્થયાત્રા વૃથા તેષાં નાર્ચ્ચયંતીહ ત્વાં ચ યે

ઇદં ચ યત્સરઃ પુણ્યં ત્વન્નામ્ના ખ્યાતિમેષ્યતિ ॥
ઈશ્વરી સરસોઽસ્ય ત્વં તીર્થસ્યાસ્ય તથેશ્વરી

એવં દીર્ઘં તપસ્તપ્ત્વા સ્થાપિતા મયકા શુભા ॥
મહાદુર્ગા નરૈસ્તસ્માત્પૂજ્યેયં સતતં બુધૈઃ

તૃતીયા ચ દિશિ તસ્યાં સ્થિતા સંસ્થાપિતા મયા ॥
ગુહેન ચ કપાલેશ્યાઃ પ્રભાવોસ્યાઃ પુરેરિતઃ

ધન્યાસ્તે યે પ્રપશ્યંતિ નિત્યમેનાં નરોત્તમાઃ ॥
કપાલેશ્વરમભ્યર્ચ્ય વિશ્વશક્તિરિયં યતઃ

એવમેતાસ્તિસ્રો દુર્ગાઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ સંસ્થિતાઃ ॥
પશ્ચિમાયાં પ્રવક્ષ્યામિ તિસ્રો દુર્ગા મહોત્તમા

સુવર્ણાક્ષી તુ યા દેવી બ્રહ્માંડપરિપાલિની ॥
સા મયાત્ર સમારાધ્ય તીર્થે દેવી નિવેશિતા ॥

યે ચૈનાં પ્રણમિષ્યંતિ પૂજયિષ્યંતિ ભક્તિતઃ ॥
ત્રયસ્ત્રિંશદ્ભિઃ કોટીભિર્દેવીભિઃ પૂજિતા ચ તૈઃ

અપરા ચ મહાદુર્ગા ચર્ચિતા ચેતિ સંસ્થિતા ।
રસાતલતલાત્તત્ર મયાનીતા સુભક્તિતઃ

ઇયમર્ચ્યા ચ ચિંત્યા ચ વીરત્વં સમભીપ્સુભિઃ ॥
બહુભિર્દેવદૈતેયૈર્દદૌ તેભ્યશ્ચ વીરતામ્

ઇયમેવ મહાદુર્ગા શૂદ્રકં વીરસત્તમમ્ ।
ચૌરૈર્બદ્ધં કલૌ ચાગ્રે મોક્ષયિષ્યતિ વિક્રમાત્

તતસ્ત્વેતાં સ ચારાધ્ય વીરેંદ્રત્વમવાપ્સ્યતિ ॥
નિહનિષ્યતિ ચાક્રમ્ય કાલસેનમુખાન્રિપૂન્

તસ્માદિયં સમારાધ્યા વીર્યકામૈર્નરૈઃ સદા ॥
ચર્ચિતા યા મહાદુર્ગા પશ્ચિમાયાં દિશિ સ્થિતા

તથા ત્રૈલોક્યવિજયા તૃતીયસ્યાં દિશિ સ્થિતા ।
યામારાધ્ય જયં પ્રાપ્તસ્ત્રિલોક્યાં રોહિણીપતિઃ ॥
સોમલોકાન્મયાનીતા પૂજિતા જયદા સદા

એવમેતાઃ પશ્ચિમાયામુત્તરસ્યામતઃ શૃણુ ॥
તિસ્રો દેવ્યશ્ચોત્તરસ્યામેકવીરામુખાઃ સ્થિતાઃ

એકવીરેતિ યા દેવી સાક્ષાત્સા શિવપૂજિતા ॥
યયાવિષ્ટો જગત્સર્વં સંહરત્યેષ ભૂતરાટ્

વીર્યેણાદ્યેકવીરાયાઃ કૃત્વા લોકાંશ્ચ ભસ્મસાત્ ॥
યુગૈકાદશપૂર્ણત્વે વિલક્ષોઽભૂત્સ ભસ્મનિ

એવંવિધા ત્વેકવીરા શક્તિરેષા સનાતની ॥
પૂજિતારાધિતા ચૈવ સર્વાભીપ્સિતદા નૃણામ્ ॥

બ્રહ્મલોકાત્સમાનીતા મયારાધ્યાત્ર ભારત ॥
નામકીર્તનમપ્યસ્યા દુષ્ટાનાં ઘાતનં વિદુઃ

દ્વિતીયા હરસિદ્ધ્યાખ્યા દેવી દુર્ગા મહાબલા ॥
શીકોત્તરાત્સમારાધ્ય મયાનીતાત્ર પાંડવ

યદા શીકોત્તરસ્થેન પાર્વત્યા પ્રાર્થિતેન ચ ॥
રુદ્રેણ ડાકિનીમંત્રઃ પ્રોક્તો દેવ્યાઃ કૃપાલુના

તદા મંત્રપ્રભાવેણ મોહિતા ગિરિજા સતી ॥
તમેવાક્રમ્ય માંસં ચ શોણિતં ચ ભવં પપૌ

તતો રુદ્રશરીરાત્તુ વિનિષ્ક્રાંતાર્તિનાશિની ॥
હરસિદ્ધિર્મહાદુર્ગા મહામંત્રવિશારદા

સા સહસ્રભુજા દેવી સમાક્રમ્યાભિપીડ્ય ચ ॥
મોક્ષયામાસ ગિરિશમશાપયત તાં તથા

તતઃ પ્રભૃતિ સા લોકે હરસિદ્ધિઃ પ્રકીર્ત્યતે ॥
દેવીનાં ષષ્ટિકોટીભિરાવૃતા પૂજ્યતે સુરૈઃ

એતામારાધ્ય સુગ્રીવપ્રમુખા દોષનાશિનીમ્॥।
અભૂવન્ત્સુમહાવીર્યા ડાકિનીસંઘનાશનાઃ

તસ્માદેતાં પૂજયેત્તુ મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ॥
ડાકિન્યાદ્યા ન સર્પંતિ હરસિદ્ધેરનંતરમ્

તૃતીયેશાનકોણસ્થા ચંડિકા નવમી સ્થિતા ॥
વાગીશોઽપિ લભેત્પારં નૈવ યસ્યાઃ પ્રવર્ણને

યા પુરા પાર્વતીદેહાદ્વિનિઃસૃત્ય મહાસુરૌ ॥
ચંડમુંડૌ નિહત્યૈવ ભક્ષયામાસ ક્રોધતઃ

અક્ષૌહિણીશતં ત્વેકં ચંડમુંડૌ ચ તાવુભૌ ॥
નાપૂર્યતૈકગ્રાસોઽસ્યાઃ કિંલક્ષ્યા યાત્વિયં હિ સા

ઇયમેવાંધકાનાં ચ તૃષિતા શોણિતં પુનઃ ॥
પપૌ તતો નિજગ્રાહ ચાંધકં ભગવાન્ભવઃ

ઇયં ચ રક્તબીજાનાં કૃત્વા પાનં ચ રક્તજમ્ ॥
અર્પયામાસ તં દેવ્યાશ્ચામુણ્ડાપીતશોણિતમ્

એષા તૃપ્યતિ ભક્તાનાં પ્રણામેનાપિ ભારત ॥
અર્બુદાનાં ચ કોટીભિર્દૈત્યાનાં પાપકર્મિણામ્

કુણ્ડં ચાસ્યા મયા દેવ્યાઃ પુણ્યં નિષ્પાદિતં શુભમ્ ॥
યત્ર વૈ સ્પર્શમાત્રેણ સર્વતીર્થફલં લભેત્

હરસિદ્ધિર્દેવસિદ્ધિર્ધર્મસિદ્ધિશ્ચ ભારત ॥
વિવિધા પ્રાપ્યતે સિદ્ધિસ્તીર્થેઽસ્મિંશ્ચંડિકારતૈઃ

યશ્ચ પૂજયતે દેવીં સ્વલ્પેન બહુનાપિ વા ॥
કાત્યાયની કોટિશતૈર્વૃતા તસ્ય વિભૂતિદા

એવમેતા મહાદુર્ગા નવતીર્થેઽત્ર સંસ્થિતાઃ ॥
ચતસ્રશ્ચાપિ દિગ્દેવ્યો નિત્યમર્ચ્યાઃ શુભેપ્સુભિઃ

આશ્વિનસ્ય ચ માસસ્ય નવરાત્રે વિશેષતઃ ॥
ઉપોષ્ય ચૈકભક્તૈર્વા દેવીસ્ત્વેતાઃ પ્રપૂજયેત્

બલિપૂપકનૈવેદ્યૈસ્તર્પણૈર્ધૂપગંધિભિઃ ॥
તસ્ય રક્ષાં ચરંત્યેતા રથ્યાસુ ત્રિકચત્વરે

ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યા નોપકુર્યુઃ પ્રપીડનમ્ ॥
આપદો વિદ્રવંત્યાશુ યોગિન્યો નંદયંતિ તમ્

પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાન્ધનાર્થી ધનમાપ્નુયાત્ ॥
રોગાર્તો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્

આસાં યઃ કુરુતે ભક્તિં નરો નારી ચ શ્રદ્ધયા ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ યાંશ્ચિંતયતિ ચેતસિ

કામગવ્ય ઇમા દેવ્યશ્ચિન્તામણિનિભાસ્તથા ॥
કલ્પવલ્લ્યોઽઽથ ભક્તાનાં પ્રતિચ્છન્દોઽત્ર નવ હિ

તથાત્ર ભૂતમાતાસ્તિ હરસિદ્ધેસ્તુ દક્ષિણે ॥
તસ્યા માહાત્મ્યમતુલં સંક્ષેપાત્પ્રબ્રવીમિ તે

પૂર્વં કિલ ગુહો વિદ્વાન્પુણ્યે સારસ્વતે તટે॥
ભૂતપ્રેતપિશાચાનામાધિરાજ્યેઽભ્યષિચ્યત

સ ચ સર્વાણિ ભૂતાનિ મર્યાદાયામધારયત્ ॥
એતદન્નં પ્રદાયૈવ કૃપયા ભગવાન્ગુહઃ

યદમંત્રહુતં કિંચિદ્વેદબાહ્યં ચ યત્કૃતમ્ ॥
અશ્રદ્ધયા ચ ક્રોધેન તદ્વસ્તૃપ્ત્યૈ ભવિષ્યતિ

તતસ્ત્વનેન ભોગેન તાનિ નંદંતિ કૃત્સ્નશઃ ॥
તતઃ કેનાપિ કાલેન શ્રદ્ધયાઽશ્રદ્ધયા કૃતમ્

પુણ્યં તાન્યેવ ભૂતાનિ ગ્રસંત્યાક્રમ્ય દેવતાઃ ॥
તતો દેવાઃ ક્ષુધાર્ત્તાસ્તે ગુહાયૈતન્ન્યવેદયન્

સ વૈ તદાકર્ણ્ય ક્રુદ્ધો ગુહઃ કાલ ઇવાભવત્ ॥
તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય ભ્રૂપદ્મમધ્યાત્કાચિદ્વિનિર્ગતા

જ્વાલામાલા સુદુર્દર્શા નારી દ્વાદશલોચના ॥
સા ચ પ્રણમ્ય તં પ્રાહ તવ શક્તિરહં પ્રભો ॥
શીઘ્રમાદિશ માં કૃત્યે કિં કરોમિ તવેપ્સિતમ્

॥ સ્કન્દ ઉવાચ ॥ ॥
એતૈર્ભૂતગણૈઃ પાપૈરુલ્લંઘ્ય મમ શાસનમ્

મનુષ્યદત્તં સકલં ભુજ્યતે સ્વેચ્છયાધમૈઃ ॥
શીઘ્રમેતાનિ ત્વં તસ્માન્મર્યાદાયામુપાનય

એતાસ્ત્વાનુવ્રજિષ્યંતિ દેવ્યઃ કોટિશતં શુભે ॥
તતસ્તથેતિ સા ચોક્તા દેવીભિઃ સંવૃતા તદા

મયૂરં સમુપાસ્થાય ગુહશક્તિઃ સમાગતા ॥
સરોજવનમાસાદ્ય ભૂતસંઘાનપશ્યત

જઘાન ચ સમાસાદ્ય દેવી નાનાવિધાયુધૈઃ ॥
તતઃ પ્રેતપિશાચાદ્યા હન્યમાના મહારણે

પ્રસાદયંતિ તાં દેવીં નાનાવેષૈઃ સુદીનવત્ ॥
કેચિદ્બ્રાહ્મણવેષૈશ્ચ તાપસાનાં તથો ક્તિભિઃ

નૃત્યંતિ દેવિ પદ્માક્ષિ પ્રસીદેતિ પુનઃપુનઃ ॥
તતઃ પ્રસન્ના સા દેવી વ્રિયતાં સ્વેચ્છયાઽઽહ તાન્

તાં તે પ્રોચુસ્ત્રાહિ નસ્ત્વં ભૂતમાતા ભવેશ્વરિ ॥
મર્યાદાં નૈવ ત્યક્ષ્યામો વયં સ્કન્દવિનિર્મિતામ્

યે ચૈવં ત્વાં તોષયન્તિ તેષાં દેહિ વરાન્સદા

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
વૈશાખે દર્શદિવસે યે ચૈવં તોષયંતિ મામ્ ॥
અરિષ્ટાભરણૈઃ પુષ્પૈર્દધિભક્તૈશ્ચ પૂજનૈઃ ॥
તેષાં સર્વોપસર્ગા વૈ યાસ્યંતિ વિલયં સ્ફુટમ્

એવં દત્ત્વા વરં દેવી મુમુદે ભૂતસંવૃતા ॥
એવંપ્રભાવા સા દેવી મયાનીતાત્ર ભારત

ય એનાં પ્રણમેન્મર્ત્યઃ સર્વારિષ્ટૈર્વિમુચ્યતે

એવં પ્રભાવાઃ પરિકીર્તિતા મયા સમાસતસ્તીર્થવરેઽત્ર દેવ્યઃ ॥
ચતુર્દશૈવાર્જુન પૂજિતા યાશ્ચતુર્દશસ્થાનવરૈર્નૃમુખ્યૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે શ્રીદેવ્યાખ્યાનવર્ણનંનામ સપ્તચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ