સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.46

॥નારદ ઉવાચ॥
બહૂદકસ્ય કુંડસ્ય તીરસ્થં લિંગમુત્તમમ્॥
કપિલેશ્વરમભ્યર્ચ્ય નંદભદ્રસ્તતઃ સુધી

પ્રણમ્ય ચાગ્રતસ્તસ્થૌ પ્રબદ્ધકરસંપુટઃ॥
સંસારચરિતૈઃ કિંચિદ્દુઃખી ગાથાં વ્યગાયત

સ્રષ્ટારમસ્ય જગતશ્ચેત્પશ્યામિ સદાશિવમ્॥
નાનાપૃચ્છાભિરથ તં કુર્યાં નાથં વિલજ્જિતમ્

અપૂર્યમાણં તવ કિં જગત્સંસૃજનં વિના॥
નિરીહ બહુધા યત્તે સૃષ્ટં ભાર્ગવવજ્જગત્

સચેતનેન શુદ્ધેન રાગાદિરહિતેન ચ॥
અથ કસ્માદાત્મસદૃશં ન સૃષ્ટં નિર્મિતં જડમ્

નિર્વૈરેણ સમેનાથ સુખદુઃખભવાભવૈઃ॥
બ્રહ્માદિકીટપર્યન્તં કિમેવ ક્લિશ્યતે જગત્

કાંશ્ચિત્સ્વર્ગેથ નરકે પાતયંસ્ત્વં સદાશિવ॥
કિં ફલં સમવાપ્નોષિ કિમેવં કુરુષે વદ

ઇષ્ટૈઃ પુત્રાદિભિર્નાથ વિયુક્તા માનવા હ્યમી॥
ક્રંદંતિ કરુણાસાર કિં ઘૃણાપિ ભવેન્ન તે

અતીવ નોચિતં સર્વમેતદીશ્વર સર્વથા॥
યત્તે ભક્તાઃ સમં પાપૈર્મજ્જંતે દુઃખસાગરે

એવંવિધેન સંસારચારિત્રેણ વિમોહિતાઃ॥
સ્થાનાં તરં ન યાસ્યામિ ભોક્ષ્યે પાસ્યામિ નોદકમ્

મરણાંતમેવ યાસ્યામિ સ્થાસ્યે સંચિંતયન્નદઃ॥
સ એવં વિમૃશન્નેવ નંદભદ્રઃ સ્વયં સ્થિતઃ

તતશ્ચતુર્થે દિવસે બહૂકતટે શુભે॥
કશ્ચિદ્બાલઃ સપ્તવર્ષઃ પીડાપીડિત આયયૌ

કૃશોતીવ ગલત્કુષ્ઠી પ્રમુહ્યંશ્ચ પદેપેદ॥
નંદભદ્રમુવાચેદં કૃચ્છ્રાત્સંસ્તભ્ય બાલકઃ

અહો સુરૂપસર્વાંગ કસ્માદ્દુઃખી ભવાનપિ॥
તતોસ્ય કારણં સર્વં વ્યાચષ્ટ નંદભદ્રકઃ

શ્રુત્વા તત્કારણં સર્વં બાલો દીનમના બ્રવીત્॥
અહો હા કષ્ટમત્યુગ્રં બુધાનાં યદબુદ્ધિતા

સંપૂર્ણેંદ્રિયગાત્રા યન્મર્તુમિચ્છંતિ વૈ વૃથા॥
મુહૂર્તાદ્ધ્યત્ર ખટ્વાંગો મોક્ષમાર્ગમુપાગતઃ

તદહો ભારતં ખંડં સત્યાયુષિ ત્યજેદ્ધિ કઃ॥
અહમેવ દૃઢો મન્યે પિતૃભ્યાં યો વિવર્જિતઃ

અશક્તશ્ચલિતું વાપિ મર્તુમિચ્છામિ નાપિ ચ॥
સર્વે લાભાઃ સાતિમાના ઇતિ સત્યા બત શ્રુતિઃ

સંતોષોઽપ્યુચિતસ્તુભ્યં દેહં યસ્ય દૃઢં ત્વિદમ્॥
શરીરં નીરુજં ચેન્મે ભવેદપિ કથંચન

ક્ષણેક્ષણે ચ તત્કુર્યાં ભુજ્યતે યદ્યુગેયુગે॥
ઇંદ્રિયાણિ વશે યસ્ય શરીરં ચ દૃઢં ભવેત્

સોઽપ્યન્યદિચ્છતે ચેચ્ચ કોઽન્યસ્તસ્માદચેતનઃ॥
શોકસ્થાનસહસ્રાણિ હર્ષસ્થાનશતાનિ ચ

દિવસે દિવસે મૂઢમાવશંતિ ન પંડિતમ્॥
ન હિ જ્ઞાનવિરુદ્ધેષુ બહ્વપાયેષુ કર્મસુ

મૂલઘાતિષુ સજ્જંતે બુદ્ધિમંતો ભવદ્વિધાઃ॥
અષ્ટાંગાં બુદ્ધિમાહુર્યાં સર્વાશ્રેયોવિઘાતિનીમ

શ્રુતિસ્મૃત્યવિરુદ્ધા સા બુદ્ધિસ્ત્વય્યસ્તિ નિર્મલા॥
અથ કૃચ્છ્રેષુ દુર્ગેષુ વ્યાપત્સુ સ્વજનસ્ય ચ

શારીરમાનસૈર્દુઃખૈર્ન સીદંતિ ભવદ્વિધાઃ॥
નાપ્રાપ્યમભિવાંછંતિ નષ્ટં નેચ્છંતિ શોચિતુમ્

આપત્સુ ચ ન મુહ્યંતિ નરાઃ પંડિતબુદ્ધયઃ॥
મનોદેહસમુત્થાભ્યાં દુઃખાભ્યામર્પિતં જગત્

તયોર્વ્યાસસમાસાભ્યાં શમોપાયમિમં શ્રૃણુ॥
વ્યાધેરનિષ્ટસંસ્પર્શાચ્છ્રમાદિષ્ટવિસર્જનાત્

ચતુર્ભિઃ કારણૈર્દુઃખં શીરીરં માનસં ચ યત્॥
માનસં ચાપ્યપ્રિયસ્ય સંયોગઃ પ્રિયવર્જનમ્

દ્વિપ્રકારં મહાકષ્ટં દ્વયોરેતદુદાહૃતમ્॥
માનસેન હિ દુઃખેન શરીરમુપતપ્યતે

અયઃપિંડેન તપ્તેન કુંભસંસ્થમિવોદકમ્॥
તદાશુ પ્રતિ કારાચ્ચ સતતં ચ વિવર્જનાત્

વ્યાધેરાધેશ્ચ પ્રશમઃ ક્રિયાયોગદ્વયેન તુ॥
માનસં શમયેત્તસ્માજ્જ્ઞાનેનાગ્નિમિવાંબુના

પ્રશાંતે માનસે હ્યસ્ય શારીરમુપશામ્તિ॥
મનસો દુઃખમૂલં તુ સ્નેહ ઇત્યુપલભ્યતે

સ્નેહાચ્ચ સજ્જનો નિત્યં જન્તુર્દુઃખમુપૈતિ ચ॥
સ્નેહમૂલાનિ દુઃખાનિ સ્નેહજાનિ ભાયાનિ ચ

શોકહર્ષૌ તથાયાસઃ સર્વં સ્નેહાત્પ્રવર્તતે

સ્નેહાત્કરણરાગશ્ચ પ્રજજ્ઞે વૈષયસ્તથા॥
અશ્રેયસ્કાવુભાવતૌ પૂર્વસ્તત્ર ગુરુઃ સ્મૃતઃ

ત્યાગી તસ્માન્ન દુઃખી સ્યાન્નર્વૈરો નિરવગ્રહઃ॥
અત્યાગી જન્મમરણે પ્રાપ્નોતીહ પુનઃપુનઃ

તસ્માત્સ્નેહં ન લિપ્સેન મિત્રેભ્યો ધનસંચયાત્॥
સ્વશરીરસમુત્થં ચ જ્ઞાનેન વિનિર્વતયેત્

જ્ઞાનાન્વિતેષુ સિદ્ધેષુ શાસ્ત્રૂજ્ઞેષુ કૃતાત્મસુ॥
ન તેષુ સજ્જતે સ્નેહઃ પદ્મપત્રેષ્વિવોદકમ્

રાગાભિભૂતઃ પુરુષઃ કામેન પરિકૃષ્યતે॥
ઇચ્છા સંજાયતે ચાસ્ય તતસ્તૃષ્ણા પ્રવર્ધતે

તૃષ્ણા હિ સર્વપાપિષ્ઠા નિત્યોદ્વેગકરી મતા॥
અધર્મબહુલા ચૈવ ઘોરરૂપાનુબંધિની

યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતઃ॥
યાસૌ પ્રાણાંતિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાં ત્યજતઃ સુખમ્

અનાદ્યંતા તુ સા તૃષ્ણા હ્યંતર્દેહગતા નૃણામ્॥
વિનાશયતિ સંભૂતા લોહં લોહમલો યથા

યથૈવૈધઃ સમુત્થેન વહ્નિના નાશમૃચ્છતિ॥
તથાઽકૃતાત્મા લોબેન સ્વોત્પન્નેન વિનશ્યતિ

તસ્માલ્લોભો ન કર્તવ્યઃ શરીરે ચાત્મબંધુષુ॥
પ્રાપ્તેષુ વ ન હૃષ્યેત નાશો વાપિ ન શોચયેત્

॥નંદભદ્ર ઉવાચ॥
અહો બાલ ન બાલસ્ત્વં મતો મે ત્વાં નમામ્યહમ્॥
ત્વદ્વાક્યૈરતિતૃપ્તોઽહં ત્વાં તુ પ્રક્ષ્યામિ કિંચન

કામક્રોધાવહંકારમિંદ્રિયાણિ ચ માનવાઃ॥
નિંદંતિ તત્ર મે નિત્યં વિવક્ષેયં પ્રજાયતે

અહમેષ મમેદં ચ કાર્યમીદૃશકસ્ત્વહમ્॥
ઇત્યાદિ ચાત્મવિજ્ઞાનમહંકાર ઇતિ સ્મૃતઃ

પરિહાર્યઃ ય ચેત્તં ચ વિનોન્મત્તઃ પ્રકીર્યતે॥
કામોઽભિલાષ ઇત્યુક્તઃ સં ચેત્પુંસા વિવર્જ્યતે

કથં સ્વર્ગો મુમુક્ષા વા સાધ્યતે દૃષદા યથા॥
ક્રોધો વા યદિ સંત્યાજ્યસ્તતઃ શત્રુક્ષયઃ કથમ્

બાહ્યાનામાંતરાણાં વા વિના તં તૃણવદ્વિદુઃ॥
ઇંદ્રિયાણિ નિગૃહ્યૈવ દુષ્ટાનીતિ નિપીડયેત્

કથં સ્યાદ્ધર્મશ્રવણં કથં વા જીવનં ભવેત્॥
એતસ્મિન્મે મનો વિદ્ધંખિદ્યતેઽજ્ઞાનસંકટે

તથા કસ્માદિદં સૃષ્ટં જડં વિશ્વં ચિદાત્મના॥
એવં યદ્બહુધા ક્લેશઃ પીડ્યતે હા કુતસ્ત્વિદમ્

॥બાલ ઉવાચ॥
સમ્યગેતદ્યથા પૃષ્ટં યત્ર મુહ્યંતિ જંતવઃ॥
શ્રૃણ્વેકાગ્રમના ભૂત્વા જ્ઞાતં દ્વૈપાયનાન્મયા

પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ અનાદી શ્રૃણુમઃ પુરા॥
સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે સૃષ્ટેઃ પ્રાગજરામરૌ

તતઃ કાલસ્વબાવાભ્યાં પ્રેરિતા પ્રકૃતિઃ પુરા॥
પુંસઃ સંયોગમૈચ્છત્સા તદભાવાત્પ્રકુપ્યત

તતસ્તમોમયી સા ચ લીલયા દેવવીક્ષિતા॥
રાજસી સમભૂદ્દૂષ્ટા સાત્ત્વિકી સમજાયત

એવં ત્રિગુણતાં યાતા પ્રકૃતિર્દેવદર્શનાત્॥
તાં સમાસ્થાય પરમસ્ત્રિમૂર્તિઃ સમજાયત

તસ્યાઃ પ્રોચ્ચારણાર્થં ચ પ્રવૃત્તઃ સ્વાંશતસ્તતઃ॥
અસૂયત મહત્તત્ત્વં ત્રિગુણં તદ્વિદુર્બુધાઃ

અહંકાર સ્તતો જાતઃ સત્ત્વરાજસતામસઃ॥
તમો રજસ્ત્વમાપદ્ય રજઃ સત્ત્‌વગુણં નયેત્

શુદ્ધસત્ત્વે તતો મોક્ષં પ્રવદંતિ મનીષિણઃ॥
તમસો રજસસ્ત સ્માત્સંશુદ્ધ્યર્થં ચ સર્વશઃ

જીવાત્મસંજ્ઞાન્સ્વીયાંશાન્વ્યભજત્પરમેશ્વરઃ॥
તાવંતસ્તે ચ ક્ષેત્ર્જ્ઞા દેહા યાવંત એવ હિ

નિઃસરંતિ યથા લોહાત્તપ્તલ્લિંગાત્સ્ફુલિંગકાઃ॥
તન્માત્રભૂતસર્ગોયમહંકારાત્તુ તામસાત્

ઇંદ્રિયાણાં સાત્ત્વિકાચ્ચ ત્રિગુણાનિ ચ તાન્યપિ॥
એતૈઃ સંસિદ્ધયંત્રેણ સચ્ચિદાનન્દવીક્ષણાત્

રજસ્તમશ્ચ શોધ્યંતે સત્ત્વેનૈવ મુમુક્ષુભિઃ॥
તસ્માત્કામં ચ ક્રોધં ચ ઇંદ્રિયાણાં પ્રવર્તનમ્

અહંકારં ચ સંસેવ્ય સાત્ત્વિકીં સિદ્ધિમશ્નુતે॥
રાજસાસ્તામસાશ્ચૈવ ત્યાજ્યાઃ કામાદયસ્ત્વમી

સાત્ત્વિકાઃ સર્વદા સેવ્યાઃ સંસારવિજિગીષુભિઃ॥
ગુણત્રયસ્ય વક્ષ્યામિ સંક્ષેપાલ્લક્ષણં તવ

સાસ્ત્રાભ્યાસસ્તતો જ્ઞાનં શૌચમિંદ્રિયનિગ્રહઃ॥
ધર્મક્રિયાત્મચિંતા ચ સાત્ત્વિકં ગુણ લક્ષણમ્

અન્યાયેન ધનાદાનં તંદ્રી નાસ્તિક્યમેવ ચ॥
ક્રૌર્યં ચ યાચકાદ્યં ચ તામસં ગુણલક્ષણમ્

તસ્માદ્બુદ્ધિમુકૈસ્ત્વતૈઃ સાત્ત્વિકૈર્દેવતાં ભજેત્॥
રાજસૈર્માનવત્વં ચ તામસૈઃ સ્થાણુયોનિતા

બુદ્ધ્યાદ્યૈરેવ મુક્તિઃ સ્યાદેતૈરેવ ચ યાતના

અમીષાં ચાપ્ય ભાવે વૈ ન કિંચિદુપપદ્યતે॥
કલાદો હિ કલાદીનાં સુવર્ણં શોધયેદ્યથા

તથા રજસ્તમશ્ચૈવ સંશોધ્યે સાત્ત્વિકૈર્ગુણૈઃ॥
અસ્માદેવ ગુણાનાં ચ સમવાયાદનાદિજાત્

સુખિનો દુઃખિનશ્ચૈવ પ્રાણિનઃ શાસ્ત્રદર્શિનઃ॥
અષ્ટાવિંશતિલક્ષૈશ્ચ ગુણમેકૈકમીશ્વરઃ

વ્યભજચ્ચતુરા શીતિલક્ષાસ્તા જીવયોનયઃ॥
સકાશાન્મનસસ્તદ્વદાત્મનઃ પ્રભવંતિ હિ

ઈશ્વરાંશાશ્ચ તે સર્વે મોહિતાઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ॥
ક્લેશાનાસાદયંત્યેવ યથૈવાધિકૃતા વિભોઃ

અન્નાનાં પયસાં ચાપિ જીવાનાં ચાથ શ્રેયસે॥
માનુષ્યમાહુસ્તત્ત્વજ્ઞાઃ શિવભાવેન ભાવિતમ્

॥નંદભદ્ર ઉવાચ॥
એવમેતત્કિં તુ ભૂયઃ પ્રક્ષ્યામ્યેતન્મહામતે॥
ઈશ્વરાઃ સર્વદાતારઃ પૂજ્યંતે યૈશ્ચ દેવતાઃ

સ્વભક્તાંસ્તાન્ન દુઃખેભ્યઃ કસ્માદ્રક્ષંતિ માનવાન્॥
વિશેષાત્કેપિ દૃશ્યંતે દુઃખમગ્નાઃ સુરાન્રતાઃ

ઇતિ મે મુહ્યતે બુદ્ધિસ્ત્વં વા કિં બાલ મન્યસે

॥બાલ ઉવાચ॥
અશુચિશ્ચ શુચિશ્ચાપિ દેવભક્તો દ્વિધા સ્મૃતઃ॥
કર્મણા મનસા વાચા તદ્રતો ભક્ત ઉચ્યતે

અશુચિર્દેવતાશ્ચૈવ યદા પૂજયતે નરઃ॥
તદા ભૂતાન્યા વિશંતિ સ ચ મુહ્યતિ તત્ક્ષણાત્

વિમૂઢશ્ચાપ્ટયકાર્યાણિ તાનિ તાનિ નિષેવતે॥
તતો વિનશ્યતિ ક્ષિપ્રં નાશુચિઃ પૂજયેત્તતઃ॥
શુચિર્વાભ્યર્ચયેદ્યશ્ચ તસ્ય ચેદશુભં ભવેત્

તસ્ય પૂર્વકૃતં વ્યક્તં કર્મણાં કોટિ મુચ્યતે॥
મહેશ્વરો બ્રહ્મહત્યાભયાદ્યત્ર તતસ્તતઃ

સસ્નૌ તીર્થેષુ કસ્માચ્ચ ઇતરો મુચ્યતે કથમ્॥
અમ્બરીષસુતાં હૃત્વા પર્વતાન્નારદાત્તથા

સીતાપહારમાપેદે રામોઽન્યો મુચ્યતે કથમ્॥
બ્રહ્માપિ શિરસશ્છેદં કામયિત્વા સુતામગાત્

ઇંદ્રચંદ્રરવિવિષ્ણુપ્રમુખાઃ પ્રાપ્નુયુઃ કૃતમ્॥
તસ્માદવશ્યં ચ કૃતં ભોજ્યમેવ નરૈઃ સદા

મુચ્યતે કોઽપિ સ્વકૃતાન્નૈવેતિ શ્રુતિનિર્ણયઃ॥
કિં તુ દેવપ્રસાદેન લભ્યમેકં સુરવ્રતૈઃ

બહુભિર્જન્મભિર્ભોજ્યં ભુજ્યેતૈકેન જન્મના॥
તચ્ચ ભુક્ત્વાત તસ્ત્વર્થો ભવેદિતિ વિનિશ્ચયઃ

યે તપ્યંતે ગતૈઃ પાપૈઃ શુચયો દેવતાવ્રતાઃ॥
ઇહ તે પુત્રપૌત્રૈશ્ચ મોદંતેઽમુત્ર ચેહ ચ

તસ્માદ્દેવાઃ સદા પૂજ્યાઃ શુચિભિઃ શ્રદ્ધયાન્વિતૈઃ॥
પ્રકૃતિઃ શોધનીયા ચ સ્વવર્ણોદિતકર્મભિઃ

સ્વનુષ્ઠિતોઽપિ ધર્મઃ સ્યાત્ક્લેશાયૈવ વિનાશિવમ્॥
દુરાચારસ્ય દેવોપિ પ્રાહેતિ ભગવાન્હરઃ

ભોક્તવ્યં સ્વકૃતં તસ્માત્પૂજનીયઃ સદાશિવઃ॥
સ્વાચારેણ પરિત્યાજ્યૌ રાગદ્વેષાવિદં પરમ્

॥નન્દભદ્ર ઉવાચ॥
શુદ્ધપ્રજ્ઞ કિમેતચ્ચ પાપિનોઽપિ નરા યદા॥
મોદમાનાઃ પ્રદૃશ્યન્તે દારૈરપિ ધનૈરપિ

॥બાલ ઉવાચ॥
વ્યક્તં તૈસ્તમસા દત્તં દાનં પૂર્વેષુ જન્મસુ॥
રજસા પૂજિતઃ શંભુસ્તત્પ્રાપ્તં સ્વકૃતં ચ તૈઃ

કિં તુ યત્તમસા કર્મ કૃતં તસ્ય પ્રભાવતઃ॥
ધર્માય ન રતિર્ભૂયાત્તતસ્તેષાં વિદાંવર

ભુક્ત્વા પુણ્યફલં યાતિ નરકં સંશયઃ॥
અસ્મિંશ્ચ સંશયે પ્રોક્તં માર્કંડેયેન શ્રૂયતે

ઇહૈવૈકસ્ય નામુત્ર અમુત્રૈકસ્ય નો ઇહ॥
ઇહ ચામુત્ર ચૈકસ્ય નામુત્રૈકસ્ય નો ઇહ

પૂર્વોપાત્તં ભવેત્પુણ્યં ભુક્તિર્નૈવાર્જયન્ત્યપિ॥
ઇહ ભોગઃ સ વૈ પ્રોક્તો દુર્ભગસ્યાલ્પમેધસઃ

પૂર્વોપાત્તં યસ્ય નાસ્તિ તપોભિશ્ચાર્જયત્યપિ॥
પરલોકે તસ્ય ભોગો ધીમતઃ સ ક્રિયાત્સ્ફુટમ્

પૂર્વોપાત્તં યસ્ય નાસ્તિ પુણ્યં ચેહાપિ નાર્જયેત્॥
તતશ્ચોહામુત્ર વાપિ ભો ધિક્તં ચ નરાધમમ્

ઇતિ જ્ઞાત્વા મહાભાગત્યક્ત્વા શલ્યાનિ કૃત્સ્નશઃ॥
ભજ રુદ્રં વર્ણધર્મં પાલયાસ્માત્પરં ન હિ

યોહિ નષ્ટેષ્વભીષ્ટેષુ પ્રાપ્તેષ્વપિ ચ શોચતિ॥
તૃપ્યેત વા ભવેદ્બન્ધો નિશ્ચિતં સોઽન્યજન્મનઃ

॥નન્દભદ્ર ઉવાચ॥
નમસ્તુભ્યમબાલાય બાલરૂપાય ધીમતે॥
કો ભવાંસ્તત્ત્વતો વેત્તુમિચ્છામિ ત્વાં શુચિસ્મિતમ્

બહવોઽપિ મયા વૃદ્ધા દૃષ્ટાશ્ચોપાસિતાઃ સદા॥
તેષામીદૃશકા બુદ્ધિર્ન દૃષ્ટા ન શ્રુતામયા

યેન મે જન્મસંદેહા નાશિતા લીલયૈવ ચ॥
તસ્માત્સામાન્યરૂપસ્ત્વં નિશ્ચિતં ન મતં મમ

॥બાલ ઉવાચ॥
મહદેતત્સમાખ્યેયમેકાગ્રઃ શ્રૃણુ તત્ત્વતઃ॥
ઇતઃ સપ્તાધિકે ચાપિ સપ્તમે જન્મનિ ત્વહમ્

વૈદિશે નગરે વિપ્રો નામ્નાઽસં ધર્મજાલિકઃ॥
વેદવેદાંગતત્ત્વત્રઃ સ્મૃતિશાસ્ત્રાર્થવિદ્વરઃ

વ્યાખ્યાતા ધર્મશાસ્ત્રાણાં યથા સાક્ષાદ્બૃહસ્પતિઃ॥
કિં ત્વહં વિવિધાન્ધર્માલ્લોંકાનાં વર્ણયે ભૃશમ્

સ્વયં ચાતિદુરાચારઃ પાપિનામપિ પાપરાટ્॥
મંસાશી મદ્યસેવી ચ પરદારરતઃ સદા

અસત્યભાષી દમ્ભીચ સદા ધર્મધ્વજી ખલઃ॥
લોભી દુરાત્મા કથકો ન કર્તા કર્હિચિત્ક્વચિત્

યસ્માજ્જાલિકવજ્જાલં લોકેભ્યોઽહં ક્ષિપામિ ચ॥
તત્ત્વજ્ઞા માં તતઃ પ્રાહુર્ધર્મજાલિક ઇત્યુત

સોઽહં તૈર્બહુભિશ્ચીર્ણૈઃ પાતકૈરંત આગતે॥
મૃતો ગતો યમસ્થાનં પાતિતઃ કૂટશાલ્મલીમ્

યમદુતૈસ્તતઃ કૃષ્ટઃ સ્માર્યમામઃ સ્વચેષ્ટિતમ્॥
ખડ્ગૈશ્ચ કૃત્યમાનોઽહં જીવામિ પ્રમિયામિ ચ

આત્માનં બહુધા નિંદઞ્છાશ્વતીર્ન્યવસં સમાઃ॥
નરકે યા મતિર્ભૂયાદ્ધર્મં પ્રતિ પ્રપીડતઃ

સા ચેન્મુહૂર્તમાત્રં સ્યાદપિ ધન્યસ્તતઃ પુમાન્॥
નમોનમઃ કર્મભૂમ્યૈ સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ વા

યસ્યાં મુહૂર્તમાત્રેણ યુગૈરપિ ન નશ્યતિ॥
તતો વિપશ્ચિજ્જનકો મોક્ષયામાસ નારકાત્

તૈઃ સહાહં પ્રમુક્તશ્ચ કથંચિદવપીડિતઃ॥
સ્થાણુત્વમનુભૂયાથ ક્લેશાનાસાદ્ય ભૂરિશઃ

કીટોહમભવં પશ્ચાત્તીરે સારસ્વતે શુભે॥
તત્ર માર્ગે સુખમિવ સંસુપ્તોહં યદૃચ્છયા

આગચ્છતો રથસ્યાસ્ય શબ્દમશ્રૌષમુન્નતમ્॥
તં મેઘનિનદં શ્રુત્વા ભીતોહં સહસા જવાત્

માર્ગમુત્સૃજ્ય દૂરેણ પ્રપલાયનમાચરમ્॥
એતસ્મિન્નંતરે વ્યાસસ્તત્ર પ્રાપ્તો યદૃચ્છયા

સ મામપશ્યત્ત્રસ્તં ચ કૃપયા સંયુતો મુનિઃ॥
યન્મયા સર્વલોકાનાં નાનાધર્માઃ પ્રકીર્તિતાઃ

વિપ્રજન્મનિ તસ્યૈવ પ્રભાવાદ્વ્યાસસંગમઃ॥
તતઃ સર્વરુતજ્ઞો માં પ્રાહાર્ચ્યઃ કીટભાષયા

કિમેવં નશ્યસે કીટ કસ્માન્મૃત્યોર્બિભેષિ ચ॥
અહો સમુચિતા ભીતિર્મનુષ્યસ્ય કુતસ્તવ

ઇત્યુક્તો મતિમાન્પૂર્વપુણ્યાદ્વ્યાસં તદોચિવાન્॥
ન મે ભયં જગદ્વંદ્ય મૃત્યોરસ્માત્કથંચન

એતદેવ ભયં માન્ય ગચ્છેયમધમાં ગતિમ્॥
અસ્યા અપિ કુયોનેશ્ચ સંત્યન્યાઃ કોટિશોઽધમાઃ

તાસુ ગર્ભાદિકક્લેશભીતસ્ત્રસ્તોઽસ્મિ નાન્યથા

॥વ્યાસ ઉવાચ॥
મા ભયં કુરુ સર્વાભ્યો યોનિભ્યશ્ચ ચિરાદિવ॥
મોક્ષયિષ્યામિ બ્રાહ્મણ્યં પ્રાપયિષ્યામિ નિશ્ચિતમ્

ઇત્યુક્તોહં કાલિયેન તં પ્રણમ્ય જગદ્ગુરુમ્॥
માર્ગમાગત્ય ચક્રેણ પીડિતો મૃત્યુમાગમમ્

તતઃ કાકશ્રૃગાલાદિયોનિષ્વસ્મિ યદાઽભવમ્॥
તદાતદા સમાગમ્ય વ્યાસો માં સ્મારયચ્ચ તત્

તતો બહુવિધા યોનીઃ પરિક્રમ્યાસ્મિ કર્ષિતઃ॥
બ્રાહ્મણસ્ય ચ ગેહેસ્યાં યોનૌ જાતોઽતિદુઃખિતઃ

તતો જન્મપ્રભૃત્યસ્મિ પિતૃભ્યાં પરિવર્જિતઃ॥
ગલત્કુષ્ઠી મહાપીડામેતાં યોઽનુભવામિ ચ

તતો માં પંચમે વર્ષે વ્યાસ આગત્ય જપ્તવાન્॥
કર્ણે સારસ્વતં મંત્રં તેનાહં સંસ્મરામિ ચ

અનધીતાનિ શાસ્ત્રાણિ વેદાન્ધર્માંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ॥
ઉક્તં વ્યાસેન ચેદં મે ગચ્છ ક્ષેત્રં ગુહસ્ય ચ॥
તત્ર ત્વં નંદભદ્રં ચ આશ્વાસયમહામતિમ્

ત્યત્ક્વા બહૂદકે પ્રાણાનસ્થિક્ષેપં મહીજલે॥
કારાય્ય ત્વં તતો ભાવી મૈત્રેય ઇતિ સન્મુનિઃ

ગમિષ્યસિ તતો મોક્ષમિતિ માં વ્યાસ ઉક્તવાન્॥
આગતશ્ચ તતશ્ચાત્ર વાહીકેભ્યોઽયોઽતિક્લેશતઃ

ઇતિ તે કથિતં સર્વમાત્મનશ્ચરિતં મયા॥
પાપમેવંવિધં કષ્ટં નંદભદ્ર સદા ત્યજ

॥નંદભદ્ર ઉવાચ॥
અહો મહાદ્ભુતં તુભ્યં ચરિતં યેન મે હૃદિ॥
ભૂયઃ શતગુણં જાતં ધર્માયદૃઢમાનસમ્

કિં તુ ત્વયોક્તધર્મસ્ય કર્તુકામોસ્‌મિ નિષ્કૃતિમ્॥
ધર્મં સ્મર ભવાંસ્તસ્માત્કિંચિદાદિશ નિશ્ચિતમ્

॥બાલ ઉવાચ॥
અત્ર તીર્થે ચ સપ્તાહં નિરાહારસ્ત્વહં સ્થિતઃ॥
સૂર્યમંત્રાઞ્જમિષ્યામિ ત્યક્ષ્યામિ ચ તતસ્ત્વસૂન્

તતો બર્કરિકાતીર્થે દગ્ધવ્યોહં ત્વયા તટે॥
અસ્થીનિ સાગરે ચાપિ મમ ક્ષેપ્યાણિ ચાત્ર હિ

યદિ સાપહ્નવં ચિત્તં મય્યતીવ તવાસ્તિ ચેત્॥
તતસ્ત્વાં ગુરુકાર્યાર્થમાદેક્ષ્યામિ શ્રૃણુષ્વ તત્

અસ્મિન્બહૂદકે તીર્થે યત્ર પ્રાણાંસ્ત્યજામ્યહમ્॥
તત્ર મન્નામચિહ્નસ્તે સંસ્થાપ્યો ભાસ્કરો વિભુઃ

આરોગ્યં ધનધાન્યં ચ પુત્રદારાદિસંપદઃ॥
ભાસ્કરો ભગવાંસ્તુષ્ટો દદ્યાદેતચ્છ્રુતેર્વચઃ

સવિતા પરમો દેવઃ સર્વસ્વં વા દ્વિજન્મનામ્॥
વેદવેદાંગગીતશ્ચ ત્વમપ્યેનં સદા ભજ

બહૂદકમિદં કુંડં સંસેવ્યં ચ સદા ત્વયા॥
માહાત્મ્યમસ્ય વક્ષ્યામિ સંક્ષેપાદ્વ્યાસ સૂચિતમ્

બહૂદકે કુંડવરે સ્નાતિ યો વિધિવન્નરઃ॥
આરોગ્યં ધનધાન્યાદ્યં તસ્ય સ્યાત્સર્વજન્મસુ

બહૂદકે ચ યઃ સ્નાત્વા સપ્તમ્યાં માઘમાસકે॥
દદ્યાત્પિંડં પિતૄણાં ચ તેઽક્ષ્યાં તૃપ્તિમાપ્નુયુઃ

બહૂદકસ્ય તીરે યઃ શુચિર્યજતિ વૈ ક્રતુમ્॥
શતક્રતુફલં તસ્ય નાસ્તિ કાચિદ્વિચારણા

અત્ર યસ્ત્યજતિ પ્રાણાન્બહૂદકતટે નરઃ॥
મોદતે સૂર્યલોકેઽસૌ ધર્મિણાં ચ સુતો ભવેત્

બહૂદકસ્ય તીરે ચ યઃ કુર્ય્યાજ્જપસાધનમ્॥
સર્વં લક્ષગુણં પ્રોક્તં જપો હોમશ્ચ પૂજનમ્

બહૂદકસ્ય તીરે ચ દ્વિજમેકં ચ ભોજયેત્॥
યો મિષ્ટાન્નેન તસ્ય સ્યાદ્વિપ્રકોટિશ્ચ ભોજિતા

બહૂદકસ્ય તીરે યા નારી ગૌરિણિકાઃ શુભાઃ॥
સંભોજયતિ તસ્યાશ્ચ કુર્યાત્સુસ્વાગતં હ્યુમા

બહૂદકસ્ય તીરે ચ યઃ કુર્યાદ્યોગસાધનમ્॥
ષણ્માસાભ્યન્તરે સિદ્ધિર્ભવેત્તસ્ય ન સંશયઃ

બહૂદકસ્ય તીરે ચ પ્રેતાનુદ્દિશ્ય દીયતે॥
યત્કિંચિદક્ષયં તેષામુપતિષ્ઠેન્ન ચાન્યથા

સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયઃ પિતૃતર્પણમ્॥
કૃતં બહૂદકતટે સર્વં સ્યાત્સુમહાત્ફલમ્

ત્વયૈતદ્ધૃદિ સંધાર્ય ફલં વ્યાસેન સૂચિતમ્॥
બહૂદકસ્ય કુંડસ્ય નંદભદ્ર મહામતે

ઇત્યુક્ત્વા સોઽભવન્મૌની સ્નાત્વા કુંડે તતઃ શુચિઃ॥
તીરે પ્રસ્તરમાશ્રિત્ય સ્વયં મંત્રાઞ્જાપ હ

॥શ્રીનારદ ઉવાચ॥
તતઃ સ સપ્તરાત્રાંતે જહૌ બાલો નિજાનસૂન્॥
સંસ્કારિતો યથોક્તં ચ નંદભદ્રેણ બ્રાહ્મણૈઃ

યત્ર બાલઃ સ ચ પ્રાણાઞ્જહૌ જપપરાયણઃ॥
બાલાદિત્યમિતિ ખ્યાતં તત્રાસ્થાપયત પ્રભુમ્

બહૂદકે ચ યઃ સ્નાત્વા બાલાદિત્યં પ્રપૂજયેત્॥
તસ્ય સ્યાદ્ભાસ્કરસ્તુષ્ટો મોક્ષોપાયં ચ વિંદતિ

નંદભદ્રો ઽપ્યથાન્યસ્યાં ભાર્યાયામપરાન્સુતાન્॥
ઉત્પાદ્યાત્મસમન્ધીમાઞ્છિવસૂર્યપરાયણઃ

રુદ્રદેહં યયૌ પાર્થ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્॥
એવમેતન્મહાકુંડં બહૂદકમિતિ સ્મૃતમ્

અસ્ય તીરે સ્વમંશં ચ વલ્લીનાથઃ પ્રમેક્ષ્યતિ॥
દત્તાત્રેયસ્ય યો યોગી હ્યવતારો ભવિષ્યતિ

અર્ચયિત્વા ચ તં દેવં યોગસિદ્ધિમવાપ્નુયાત્॥
પશૂનામૃદ્ધિમાપ્નોતિ ગોશરણ્યો હ્યસૌ પ્રભુઃ

પશ્ચિમાયાં બુધસુતસ્તથા ક્ષેત્રં સ ભારત॥
પુરૂરવાદિત્યમિતિ સ્થાપયામાસ પાર્થિવઃ

સર્વકામપ્રદશ્ચાસૌ ભટ્ટદિત્યસમો રિવઃ॥
બહૂદકક્ષેત્રસમં તસ્ય ક્ષેત્રં ચ ભારત

અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં જપ્તવ્યં કર્ણમૂલકે॥
પુત્રસ્ય વાપિ શિષ્યસ્ય ન કથંચન નાસ્તિકઃ

શ્રૃણોતીદં શ્રદ્ધયા યસ્તસ્ય તુષ્યેશ્ચ ભાસ્કરઃ॥
ધારયન્હૃદયે મોક્ષંમુચ્યતે ભવસાગરાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે બહૂદકમાહાત્મ્ય બાલાદિત્યવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ