સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.44

॥અર્જુન ઉવાચ॥
દિવ્યપ્રાકારમિચ્છામિ શ્રોતું ચાહં મુનીશ્વર॥
કથં કાર્યાણિ કાનીહ સ્ફુટં યૈઃ પુણ્યપાપકમ્

॥નારદ ઉવાચ॥
શપષાઃ પોશઘટકૌ વિષાગ્ન તપ્તમાષકૌ॥
ફલં ચ તંદુલં ચૈવ દિવ્યાન્યષ્ટૌ વિદુર્બુધાઃ

અસાક્ષિકેષુ ચાર્થેષુ મિથો વિવદમાનયોઃ॥
રાજદ્રોહાભિશાપેષુ સાહસેષુ તથૈવ ચ

અવિદસ્તત્ત્વતઃ સત્યં શપથેનાભિલંઘયેત્॥
મહર્ષિભિશ્ચ દેવૈશ્ચ સત્યાર્થાઃ શપથાઃ કૃતાઃ

જવનો નૃપતિઃ ક્ષીણો મિથ્યાશપથમાચરેત્॥
વસિષ્ઠાગ્રે વર્ષમધ્યે સાન્વયઃ કિલ ભારત

અંધઃ શત્રુગૃહં ગચ્છેદ્યો મિથ્યાશપથાંશ્ચરેત્॥
રૌરવસ્ય સ્વયં દ્વારમુદ્ધાટયતિ દુર્મતિઃ

મન્યંતે વૈ પાપકૃતો ન કશ્ચિતપશ્યતીતિ નઃ॥
તાંશ્ચ દેવાઃ પ્રપશ્યંતિ સ્વસ્યૈવાંતરપૌરુષાઃ

આદિત્યચંદ્રાવનિલોઽનલશ્ચ દ્યૌર્ભૂમિરાપો હૃદયં યમશ્ચ॥
અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ ઉભે ચ સંધ્યે ધર્મો હિ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્

એવં તસ્માદભિજ્ઞાય સત્યર્થશપથાંશ્ચરેત્॥
વૃથા હિ શપથાન્કુર્વન્પ્રેત્ય ચેહ વિનશ્યતિ

ઇદં સત્યં વદામીતિ બ્રુવન્સાક્ષી ભવાન્યતઃ॥
શુભાશુભફલં દેહિ શુચિઃ પાદૌ રવેઃ સ્વૃશેત્

અથ શાસ્ત્રસ્ય વિપ્રોઽપિ શસ્ત્રસ્યાપિ ચ ક્ષત્રિયઃ॥
માં સંસ્પૃશંસ્તથા વૈશ્યઃ શુદ્રઃ સ્વગુરુમેવ ચ

માતરં પિતરં પૂજ્યં સ્પૃશેત્સાધારણં ત્વિદમ્॥
કોશસ્ય રૂપં પૂર્વં તે વ્યાખ્યાતં પાંડુનંદન

વિપ્રવર્જ્યં તથા કેશં વર્ણિનાં દાપયેન્નૃપઃ॥
યો યો યદ્દેવતાભક્તઃ પાયયેત્તસ્ય તં નરમ્

સમભક્તં ચ દેવાનામાદિત્યસ્યૈવ પાયયેત્॥
સર્વેષાં ચોગ્રદેવાનાં સ્નાપયેદાયુધાસ્ત્રકમ્

સ્નાનોદકં વા સંકલ્પં ગૃહીત્વા પાયયેન્નવમ્॥
ત્રિસપ્તરાત્રમધ્યે ચ ફલં કોશસ્ય નિર્દિશેત્

અતઃ પરં મહાદિવ્યવિધાનં શ્રૃણુ યદ્ભવેત્॥
સંશયચ્છેદિ સર્વેષાં ધાર્ષ્ટ્યત્તદ્દિવ્યમેવ ચ

સશિરસ્કંપ્રદાતવ્યમિતિ બ્રહ્મા પુરાબ્રવીત્॥
મહોગ્રાણાં ચ દાતવ્યમશિરસ્કમપિ સ્ફુટમ્

સાધૂનાં વર્ણિનાં રાજા ન શિરસ્કં પ્રદાપયેત્॥
ન પ્રવાતેધટં દેયં નોષ્ણકાલે હુતાશનમ્

વર્ણિનાં ચ તથા કાલં તંદુલં મુખરોગિણામ્

કુષ્ઠપિત્તાર્દિતાનાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ નો વિષમ્॥
તપ્તમાષકમર્હંતિ સર્વે ધર્મ્યં નિરત્યયમ્

ન વ્યાધિમરકે દેશે શપથાન્કોશમેવ ચ॥
દિવ્યાન્યાસુરકૈર્મંત્રૈઃ સ્તંભયંતીહ કેચન

પ્રતિઘાતવિદસ્તેષાં યોજયેદ્ધર્મવત્સલાન્॥
દિવ્યાનાં સ્તભકાઞ્જ્ઞાત્વા પાપાન્નિત્યં મહીપતિઃ

વિવાસયેત્સ્વકાદ્રાષ્ટ્રાત્તે હિ લોકસ્ય કંટકાઃ॥
તેષામન્વેષણે યત્નં રાજા નિત્યં સમાચરેત્

તે હિ પાપસમાચારાસ્તસ્કરેભ્યોઽપિ તસ્કરાઃ॥
પ્રાગ્દૃષ્ટદોષાન્સ્વલ્પેષુ દિવ્યેષુ વિનિયોજયેત્

મહત્સ્વપિ ન ચાર્થેષુ ધર્મજ્ઞાન્ધર્મવત્સલાન્॥
ન મિથ્યાવચનં યેષાં જન્મપ્રભૃતિ વિદ્યતે

શ્રદ્દધ્યાત્પાર્થિવસ્તેષાં વચના દેવ ભારત॥
જ્ઞાત્વા ધર્મિષ્ઠતાં રાજા પુરુષસ્ય વિચક્ષણઃ

ક્રોધાલ્લોભાત્કારયંશ્ચ સ્વયમેવ પ્રદુષ્યતિ॥
તસ્માત્પાપિષુ દિવ્યં સ્યાત્તત્રાદૌ પ્રોચ્યતે ધટે

સુસમાયાં પૃથિવ્યાં ચ દિગ્ભાગે પૂર્વદક્ષિણે॥
યજ્ઞિયસ્ય તુ વૃક્ષસ્ય સ્થાપ્યં સ્યાન્મુંડકદ્વયમ્

સ્તંભકસ્ય પ્રમાણં ચ સપ્તહસ્તં પ્રકીર્તિતમ્॥
દ્વૌ હસ્તૌ નિખનેત્કાષ્ઠં દૃશ્યં સ્યાદ્ધસ્તપંચકમ્

અંતરં તુ તયોઃ કાર્યં તથા હસ્તચતુષ્ટયમ્॥
મુંડકોપરિ કાષ્ઠં ચ દૃઢં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

ચતુર્હસ્તં તુલાકાષ્ઠમવ્રણં કારયેત્સ્થિરમ્॥
ખદિરાર્જુનવૃક્ષાણાં શિંશપાશાલજં ત્વથ

તુલાકાષ્ઠે તુ કર્તવ્યં તથા વૈ શિક્યકદ્વયમ્॥
પ્રાઙ્મુખો નિશ્ચલઃ કાર્યઃ શુચૌ દેશે ધટસ્તથા

પાષાણસ્યાપિ જાયેત્ સ્તંભેષુ ચ ધટસ્તથા॥
વણિક્સુવર્ણકારો વા કુશલઃ કાંસ્યકારકઃ

તુલાધારધરઃ કાર્યો રિપૌ મિત્રે ચ યઃ સમઃ॥
શ્રાવયેત્પ્રાડ્વિવાકોઽપિ તુલાધારં વિચક્ષણઃ

બ્રહ્મઘ્ને યે સ્મૃતા લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલઘાતકે॥
તુલાધારસ્ય તે લોકાસ્તુલાં ધારયતો મૃષા

એકસ્મિંસ્તોલયેચ્છિક્યે જ્ઞાતં સૂપોષિતં નરમ્॥
દ્વિતીયે મૃત્તિકાં શુભ્રાં ગૌરાં તુ તુલયેદ્બુધઃ

ઇષ્ટિકાભસ્મપાષાણકપાલાસ્થીનિ વર્જયેત્॥
તોલયિત્વા તતઃ પૂર્વં તસ્માત્તમવતારયેત્

મૂર્ધ્નિ પત્રં તતો ન્યસ્ય ન્યસ્તપત્રં નિવેશયેત્॥
પત્રે મંત્રસ્ત્વયં લેખ્યો યઃ પુરોક્તઃ શ્વયંભુવા

બ્રહ્મણસ્ત્વં સુતા દેવી તુલાનામ્નેતિ કથ્યતે॥
તુકારો ગૌરવે નિત્યં લકારો લઘુનિ સ્મૃતઃ

ગુરુલાઘવસંયોગાત્તુલા તેન નિગદ્યસે॥
સંશયાન્મોચયસ્વૈનમભિશસ્તં નરં શુભે

ભૂય આરોપયેત્તં તુ નરં તસ્મિન્સપત્રકમ્॥
તુલિતો યદિ વર્ધેત શુદ્ધો ભવતિ ધર્મતઃ

હીયમાનો ન શુદ્ધઃ સ્યાદિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ॥
શિક્યચ્છેદે તુલાભંગે પુનરારોપયેન્નરમ્

એવં નિઃસંશયં જ્ઞાનં યચ્ચાન્યાયં ન લોપયેત્॥
એતત્સર્વં રવૌ વારે કાર્યં સંપૂજ્ય ભાસ્કરમ્

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ વિષદિવ્યં શ્રૃણુષ્વ મે

દ્વિપ્રકારં ચ તત્પ્રોક્તં ઘટસર્પવિષં તથા॥
શૃંગિણો વત્સનાભસ્ય હિમશૈલભવસ્ય વા

યવાઃ સપ્ત પ્રદાતવ્યા અથવા ષડ્ઘૃતપ્લુતાઃ॥
મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્તપત્રસ્ય પત્રે ચૈવં નિવેશયેત્

ત્વં વિષ બ્રહ્મણઃ પુત્ર સત્યધર્મે વ્યવસ્થિતઃ॥
ત્રાયસ્વૈનં નરં પાપાત્સત્યેનાસ્ય ભવામૃતમ્

યેન વેગૈર્વિના જીર્ણં છર્દિમૂર્ચ્છાવિવર્જિતમ્॥
તં તુ શુદ્ધં વિજાનીયાદિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ

ક્ષુધિતં ક્ષુધિતઃ સર્પં ઘટસ્થં પ્રોચ્ય પૂર્વવત્॥
સંસ્પૃશેત્તાલિકાઃ સપ્ત ન દશેચ્છુધ્યતીતિ સઃ

અગ્નિદિવ્યં યથા પ્રાહ વિરંચિસ્તચ્છૃણુષ્વ મે॥
સપ્તમંડલકાન્કુર્યાદ્દેવસ્યાગ્રે રવેસ્તથા

મંડલાન્મંડલં કાર્યં પૂર્વેણેતિ વિનિશ્ચયઃ॥
ષોડશાંતુલકં કાર્યં મંડલાત્તાવદં તરમ્

આર્દ્રવાસસમાહૂય તથા ચૈવાપ્યુપોપિતમ્॥
કારયેત્સર્વદિવ્યાનિ દેવબ્રાહ્મણસંનિધૌ

પ્રત્યક્ષં કારયેદ્દિવ્યં રાજ્ઞો વાધિકૃતસ્ય વા॥
બ્રાહ્મણાનાં શ્રુતવતાં પ્રકૃતીનાં તથૈવ ચ

પશ્ચિમે દિનકાલે હિ પ્રાઙ્મુખઃ પ્રાઞ્જલિઃ શુચિઃ॥
ચતુરસ્રે મંડલેઽન્યે કૃત્વા ચૈવ સમૌ કરૌ

લક્ષયેયુઃ કૃતાદીનિ હસ્તયોસ્તસ્ય હારિણઃ॥
સપ્તાશ્વત્થસ્ય પત્રાણિ ભધ્નીયુઃ કરયોસ્તતઃ

નવેન કૃતસૂત્રેણ કાર્પાસેન દૃઢં યથા॥
તતસ્તુ સુસમં કૃત્વા અષ્ટાંગુલમથાયસમ્

પિંડં હુતાશસંતપ્તં પંચાશત્પલિકં દૃઢમ્॥
આદૌ પૂજાં રવેઃ કૃત્વા હુતાશસ્યાથ કારયેત્

રક્તચંદનધૂપાભ્યાં રક્તપુષ્પૈસ્તથૈવ ચ॥
અભિશસ્તસ્ય પત્રં ચ બધ્નીયાચ્ચૈવ મૂર્ધનિ

મંત્રેણાનેન સંયુક્તં બ્રાહ્મણાભિહિતેન ચ॥
ત્વમગ્ને વેદાશ્ચત્વારસ્ત્વં ચ યજ્ઞેષુ હૂયસે

પાપં પુનાસિ વૈ યસ્માત્તસ્માત્પાવક ઉચ્યસે॥
ત્વં મુખં સર્વદેવાનાં ત્વં મુખં બ્રહ્મવાદિનામ્

જઠરસ્થોઽસિ ભૂતાનાં તતો વેત્સિ શુભાશુભમ્॥
પાપેષુ દર્શયાત્માનમર્ચિષ્માન્ભવ પાવક

અથવા શુદ્ધભાવેષુ શીતો ભવમહાબલ॥
તતોઽભિશસ્તઃ શનકૈર્મંડલાનિ પરિક્રમેત્

પરિક્રમ્ય શનૈર્જહ્યાલ્લોહપિંડં તતઃ ક્ષિતૌ॥
વિપત્રહસ્તં તં પશ્ચાત્કારયેદ્વ્રીહિમર્દનમ્

નિર્વિકારૌ કરૌ દૃષ્ટ્વા શુદ્ધો ભવતિ ધર્મતઃ॥
ભયાદ્વા પાતયેદ્યસ્તુ તદધો વા વિભાવ્યતે

પુનસ્ત્વાહારયેલ્લોહં વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ॥
અથાતઃ સંપ્રઐવક્ષ્યામિ તપ્તમાષવિધિં શ્રૃણુ

કારયેદાયસં પાત્રં તામ્રં વા ષોડશાંગુલમ્॥
ચતુરંગુલખાતં તુ મૃન્મયં વાપિ કારયેત્

પૂરયેદ્‌ઘૃતતૈલાભ્યાં પલૈર્વિશતિભિસ્તતઃ॥
સુતપ્તે નિક્ષિપેત્તત્ર સુવર્ણસ્ય તુ માષકમ્

વહ્ન્યુક્તં વિન્યસેન્મંત્રમભિશસ્તસ્ય મૂર્ધનિ॥
અંગુષ્ઠાંગુલિયોગેન તપ્તમાષં સમુદ્ધરેત્

શુદ્ધં જ્ઞેયમસંદિગ્ધં વિસ્ફોટાદિવિવર્જિતમ્॥
ફાલશુદ્ધિં પ્રવક્ષ્યામિ તાં શ્રૃણુ ત્વં ધનંજય

આયસં દ્વાદશપલં ઘટિતં ફાલમુચ્યતે॥
અષ્ટાંગુલમદીર્ઘં ચ ચતુરંગુલવિસ્તૃતમ્

વહ્ન્યુક્તં વિન્યસેન્મંત્રમભિશસ્તસ્ય મૂર્ધનિ॥
ત્રિઃપરાવર્તયેજ્જિહ્વા લિહન્નસ્માત્ષડંગુલમ્

ગવાં ક્ષીરં પ્રદાતવ્યં જિહ્વાશોધનમુત્તમમ્॥
જિહ્વાપરીક્ષણં કુર્યાદ્દગ્ધા ચેન્ન તુ વિમોચ્યતે

તં વિશુદ્ધં વિજાનીયાદ્વિશુદ્ધા ચેત્તુ જાયતે॥
તંદુલસ્યાથ વક્ષ્યામિ વિધિધર્મં સનાતનમ્

ચૌર્યે તુ તંદુલા દેયા ન ચાન્યત્ર કથંચન॥
તંદુલાનુદકે સિક્ત્વા રાત્રૌ તત્રૈવ સ્થાપયેત્

પ્રભાતે કારિણે દેયા ભક્ષણાય ન સંશયઃ॥
ત્રિઃકૉત્વઃ પ્રાઙ્‌મુખશ્ચૈવ પત્રે નિષ્ઠીવયેત્તતઃ

પિપ્પલસ્યાથ ભૂર્જસ્ય ન ત્વન્યસ્ય કથંચન॥
તાંસ્તુ વૈ કારયેચ્છુદ્ધાંસ્તંદુલાઞ્છાલિસંભવાન્

મૃન્મયે ભાજને કૃત્વા સવિતુઃ પુરતઃ સ્થિતઃ॥
તન્દુલાન્મંત્રયેચ્છુદ્ધાન્મન્ત્રેણાનેન ધર્મતઃ

દીયસે ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈર્માનુષાણાં વિશોધનમ્॥
સ્તુતસ્તન્દુલ સત્યેન ધર્મતસ્ત્રાતુમર્હસિ

નિષ્ઠીવને કૃતે તેષાં સવિતુઃ પુરતઃ સ્થિતે॥
શોણિતં દૃશ્યતે યસ્ય તમશુદ્ધં વિનિર્દિશેત્

એવમષ્ટવિધં દિવ્યં પાપસંશયચ્છેદનમ્॥
ભટ્ટાદિત્યસ્ય પુરતો જાયતે કુરુનંદન

જલદિવ્યં તથા પ્રાહુર્દ્વિપ્રકારં પુરાવિદઃ॥
જલહસ્તં સ્મૃતં ચૈકં મજ્જનં ચાપરં વિદુઃ

બાણક્ષેપસ્તથાદાનં યાવદ્વીર્યવતા કૃતમ્॥
તાવત્તં મજ્જયેજ્જીવેત્તથા તચ્છુદ્ધિમાદિશેત્

એવંવિધમિદં સ્થાનં ભટ્ટાદિત્યસ્ય ભારત॥
મમૈવ કૃપયા ભાનોર્જાતમેતન્મહીતલે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે ભટ્ટાદિત્યમાહાત્મ્યે દિવ્યવર્ણનંનામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ