સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.43

॥શ્રીનારદ ઉવાચ॥
તતોઽહં પાર્થ ભૂયોઽપિ જનાનુગ્રહકામ્યયા॥
પ્રત્યક્ષદેવં માર્તંડમત્રાનેતુમિયેષ હ

સર્વેષાં પ્રાણિનાં યસ્માદુડુપો ભગવાન્રવિઃ॥
ઇહામુત્ર ચ કૌંતેય વિશ્વદ્ધારી રવિર્મતઃ

યે સ્મરંતિ રવિં ભક્ત્યા કીર્તયંતિ ચ યે નરાઃ॥
પૂજયંતિ ચ યે નિત્યં કૃતાર્થાસ્તે ન સંશયઃ

સૂર્યભક્તિપરા યે ચ નિત્યં તદ્ગતમાનસાઃ॥
યે સ્મરંતિ સદા સૂર્યં ન તે દુઃખસ્ય ભાજિનઃ

ભવનાનિ મનોજ્ઞાનિ વિવિધાભરણાઃ સ્ત્રિયઃ॥
ધનં ચાદૃષ્ટપર્યંતં સૂર્યપૂજાવિધેઃ ફલમ્

દુર્લભા ભક્તિઃ સૂર્યે વા દુર્લભં તસ્ય ચાર્ચનમ્॥
દાનં ચ દુર્લભં તસ્મૈ તતો હોમશ્ચ દુર્લભઃ

નમસ્કારાદિસંયુક્તં રવિરિત્યક્ષરદ્વયમ્॥
જિહ્વાગ્રે વર્તતે યસ્ય સફલં તસ્ય જીવિતમ્

ઇત્યહં હૃદિ સંચિંત્ય માહાત્મ્યં રવિજં મહત્॥
પૂર્ણં વર્ષશતં પાર્થ રવિં ભક્ત્યા હ્યતોષયમ્

જપેન સુવિશુદ્ધેન ચ્છન્દસાં વાયુભોજનઃ॥
તતઃ ખાદ્દ્વિતીયાં મૂર્તિં કૃત્વા યોગબલાદ્વિભુઃ

તેજસા દુર્દૃશો ભાસ્વાન્પ્રત્યક્ષઃ સમજાયત

તમહં પ્રાંજલિર્ભૂત્વા નમસ્કૃત્ય રવિં પ્રભુમ્॥
સામભિર્વિવિધૈર્દેવં પર્યતોષયમીશ્વરમ્

તુષ્ટો મામાહ વરદો દેવર્ષે સુચિરં ત્વયા॥
તપસારાધિતોઽસ્મીતિ વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્

ઇત્યુક્તોઽહં લોકનાથં પ્રાંજલિઃ પ્રાસ્તુવં વચઃ॥
યદિ તુષ્ટો ભવાન્મહ્યં યદિ દેયો વરો મમ

તતસ્તે કામરૂપે યા કલા નાથ પ્રવર્તતે॥
રાજવર્ધનરાજ્ઞા યાઽઽરાધિતા ચ જનૈઃ પુરા

તયા ચ કલયા ભાનો સદાત્ર સ્થાતુમર્હસિ॥
તતસ્તથેતિ દેવેન પ્રોક્તે તુષ્ટેન ભારત

અસ્થાપયમહં સૂર્યં ભટ્ટાદિત્યાભિધાનકમ્॥
ભટ્ટેનસ્થાપિતં યસ્માન્મયા તસ્માદ્રવિર્જગૌ

તતઃ સંપૂજ્ય તં પુષ્પૈઃ કૃતાવેશમહં રવિમ્॥
ભક્ત્યુદ્રેકાપ્લુતાંગોઽથ સ્તુતિમેતામથાચરમ્

સર્વવેદરહસ્યૈશ્ચ નામભિશ્ચ શતાષ્ટભિઃ॥
સપ્તસપ્તિરચિંત્યાત્મા મહાકારુણિકોત્તમઃ

સંજીવનો જયો જીવો જીવનાથો જગત્પતિઃ॥
કાલાશ્રયઃ કાલકર્તા મહાયોગી મહામતિઃ

ભૂતાંતકરણો દેવઃ કમલાનન્દનન્દનઃ॥
સહસ્રપાચ્ચ વરદો દિવ્યકુણ્ડલમણ્ડિતઃ

ધર્મપ્રિયોચિતાત્મા ચ સવિતા વાયુવાહનઃ॥
આદિત્યોઽક્રોધનઃ સૂર્યો રશ્મિમાલી વિભાવસુઃ

દિનકૃદ્દિનહૃન્મૌની સુરથો રથિનાંવરઃ॥
રાજ્ઞીપતિઃ સ્વર્ણરેતાઃ પૂષા ત્વષ્ટા દિવાકરઃ

આકાશતિલકો ધાતા સંવિભાગી મનોહરઃ॥
પ્રજ્ઞઃ પ્રજાપતિર્ધન્યો વિષ્ણુઃ શ્રીશો ભિષગ્વરઃ

આલોકકૃલ્લોકનાથો લોકપાલનમસ્કૃતઃ॥
વિદિતાશયશ્ચ સુનયો મહાત્મા ભક્તવત્સલઃ

કીર્તિકીર્તિકરો નિત્યો રોચિષ્ણુઃ કલ્મષાપહઃ॥
જિતાનન્દો મહાવીર્યો હંસઃ સંહારકારકઃ

કૃતકૃત્યઃ સુસંગશ્ચ બહુજ્ઞો વચસાં પતિઃ॥
વિશ્વપૂજ્યો મૃત્યુહારિ ઘૃણી ધર્મસ્ય કારણમ્

પ્રણતાર્તિહરોઽરોગ આયુષ્યમાન્સુખદઃ સુખી॥
મઙ્ગલં પુણ્ડરીકાક્ષો વ્રતી વ્રતફલપ્રદઃ

શુચિઃ પૂર્ણો મોક્ષમાર્ગદાતા ભોક્તા મહેશ્વરઃ॥
ધન્વંતરિઃ પ્રિયાભાષી ધનુર્વેદવિદેકરાટ

જગત્પિતા ધૂમકેતુર્વિધૂતો ધ્વાંતહા ગુરુઃ॥
ગોપતિશ્ચ કૃતાતિથ્યઃ શુભાચારઃ શુચિપ્રિયઃ

સામપ્રિયો લોકબન્ધુર્નૈકરૂપો યુગાદિકૃત્॥
ધર્મસેતુર્લોકસાક્ષી ખેટતઋ સર્વદઃ પ્રભુઃ

મયૈવં સંસ્તુતો ભાનુર્નામ્નામષ્ટશતેન ચ॥
તુષ્યતાં સર્વલોકાનાં સર્વલોકપ્રિયો વિભુઃ

ઇત્યેવં સંસ્તવાત્પ્રીતો ભાસ્કરો મામવોચત॥
સદાત્ર કલયા સ્થાસ્યે દેવર્ષે ત્વત્પ્રિયેપ્સયા

યો મામત્ર મહાભક્ત્યા ભટ્ટાદિત્યં પ્રપૂજયેત્॥
સહસ્રશઃ કા મરૂપે સંપૂજ્યાપ્નોતિ તત્ફલમ્

મામુદ્દિશ્ય ચ યો વિપ્રઃ સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ॥
દાસ્યતેઽત્રાક્ષયં તચ્ચ ગ્રહીષ્યે કરજં યથા

રક્તોત્પલૈશ્ચ કહ્લારૈઃ કેસરૈઃ કરવીરકૈઃ॥
શતત્રયૈર્મહાપ્દમૈ રવિવારેણ માનવઃ

સપ્તમ્યામથ ષષ્ઠ્યાં વા યેઽર્ચયિષ્યંતિ મામિહ॥
યાન્યાન્પ્રાર્થયતે કામાંસ્તાંતાન્પ્રાપ્સ્યતિ નિશ્ચિતમ્

દર્શનાન્મમ ભક્ત્યા ચ નાશો વ્યાધિદરિદ્રયોઃ॥
પ્રણામાત્સ્વર્ગમાપ્નોતિ શ્રુત્વા મોક્ષં ચ નિત્યશઃ

અભક્તિં યશ્ચ કર્તા મે સ ગચ્છેન્નિશ્ચિંતં ક્ષયમ્॥
અષ્ટોત્તરશતં નામ મમાગ્રે યત્ત્વયેરિતમ્

ત્રિકાલમેકકાલં વા પઠતઃ શ્રૃણુયત્ફલમ્॥
કીર્તિમાન્સુભગો વિદ્વાન્સુસુખી પ્રિયદર્શનઃ

ભવેદ્વર્ષશતાયુશ્ચ સર્વરોગવિવર્જિતઃ॥
યસ્ત્વિદં શ્રૃણુયાન્નિત્યં પઠેદ્વા પ્રયતઃ શુચિઃ

અક્ષયં સ્વલ્પમપ્યન્નં ભવેત્તસ્યોપસાધિતમ્॥
વિજયી ચ ભવેન્નિત્યં તથા જાતિસ્મરો ભવેત્

તસ્માદેતત્ત્વયા જાપ્યં પરં સ્વસ્ત્યયનં મહત્॥
તથા મમાગ્રે કુંડં ચ કુરુ સ્નાનાર્થમુત્તમમ્

કામરૂપકલા યત્ર તત્ર કુંડં વને ભવેત્॥
એવં દત્ત્વા વરાન્ભાનુસ્તત્રૈવાં તરધીયત

તતો ભાસ્કરવાક્યેન સિદ્ધેશસ્ય ચ સવ્યતઃ॥
વનમધ્યે મયા કુંડં કૃતં દર્ભશલાકયા

કામરૂપભવં કુંડં વૃક્ષાસ્તે ચાપિ ભારત॥
સંલીનાસ્તન્મહાશ્ચર્યં મમાજાયત ચેતસિ

માઘમાસસ્ય શુક્લાયાં સપ્તમ્યાં સ્ત્રી નરોઽપિ વા॥
સ્નાનં કુંડે શુભં કૃત્વા ભટ્ટાદિત્યં પ્રપશ્યતિ

તસ્યાનંતં ભવેત્પુણ્યં રથં યશ્ચ પ્રપૂજયેત્॥
રથયાત્રાં ચ કુરુતે યસ્મિન્યસ્મિન્નસૌ પથિ

યે ચ પશ્યંતિ લોકાસ્તે ધન્યાઃ સર્વે ન સંશયઃ॥
પુત્રધાન્યધનૈર્યુક્તા નીરુજસ્તેજસાઽન્વિતાઃ

ભવિષ્યંતિ નરાસ્તે યે કારયંતિ રથોત્સવમ્॥
ગંગાદિસર્વતીર્થેષુ યત્ફલં કીર્તિતં બુધૈઃ

ભટ્ટાદિત્યસ્ય કુંડે ચ તત્ફલં સપ્તમીદિને॥
તત્ર કુંડે ચ યઃ સ્નાત્વા સૂર્યાર્ઘ્યં પ્રયચ્છતિ॥
કપિલા ગોશતસ્યાસૌ દત્તસ્ય ફલમશ્નુતે

॥અર્જુર ઉવાચ॥
વાસુદેવાદયઃ સર્વે વદંત્યેવં મહામુને

ભાસ્કરાર્ઘં વિના પાતઃ કૃતં સર્વં ચ નિષ્ફલમ્॥
તસ્યાહં શ્રોતુમિચ્છામિ વિધિં વિધિવિદાં વર

॥નારદ ઉવાચ॥
યથા બ્રહ્માદયો દેવા યચ્છંત્યર્ઘં મહાત્મને॥
ભાસ્કરાય શ્રૃણુ ત્વં તં વિધિં સર્વાઘનાશનમ્

પ્રથમં તાવત્પ્રત્યુષે ઉદિતે સૂર્યે શુચિર્ભૂત્વા ગોમયકૃતમંડલસ્યોપરિ રક્તચંદનેન મંડલકં કૃત્વા તતસ્તામ્રપાત્રે રક્તચંદનોદકશ્વેતચંદનાદિદ્રવ્યૈઃ પ્રપૂરણં કૃત્વા તન્મધ્યે હેમાક્ષતદૂર્વાદધિસર્પીષિ પરિક્ષિપ્ય સ્થાપયેત્

સ્વશરીરમાલભેત્ અનેન મંત્રેણ॥
ૐખખોલ્કાય નમઃ॥
સપ્તવારાનુચ્ચાર્ય સ્થાતવ્યમ્॥
તેન શુદ્ધિરુપસંજાયતે દેહસ્યાર્ચાર્હતા ભવતિ॥
પશ્ચાદાસનસ્થં દેવં સવિતારં મંડલમધ્યે દ્વાદશાત્મકં સુરાદિભિઃ સંપૂજ્યમાનં ધ્યાત્વા પૂર્વોક્તમર્ઘપાત્રં શિરસિ કૃત્વા ભૂમૌ જાનુની નિપાત્ય સૂર્યાભિમુખસ્તદ્ગતમનાભૂત્વાર્ઘમંત્રમુદાહરેત્॥
તદુચ્યતે સૂર્યવક્ત્રાદ્વિનિર્ગતમિતિ

યસ્યોચ્ચારણશબ્દેન રથં સંસ્થાપ્ય ભાસ્કરઃ॥
પ્રતિગૃહ્ણાતિ ચૈવાર્ઘ્યં વરમિષ્ટં ચ યચ્છતિ

ૐયસ્યાહુઃ સપ્ત ચ્છંદાંસિ રથે તિષ્ઠંતિ વાજિનઃ॥
અરુણઃ સારથિર્યસ્ય રથવાહોઽગ્રતઃ સ્થિતઃ

જયા ચ વિજયા ચૈવ જયંતી પાપનાશની॥
ઇડા ચ પિંગલા ચૈવ વહંતોઽશ્વમુખાસ્તથા

ડિંડિશ્ચ શેષનાગશ્ચ ગણાધ્યક્ષસ્તથૈવ ચ॥
સ્કંદરેવંતતાર્ક્ષ્યાશ્ચ તથા કલ્માષપક્ષિણૌ

રાજ્ઞી ચ નિક્ષુભા દેવી લલિતા ચૈવ સંજ્ઞિકા॥
તથા યજ્ઞભુજો દેવા યે ચાન્યે પરિકીર્તિતાઃ

એભિઃ પરિવૃતો યોઽસાવધરોત્તરવાસિભિઃ॥
તમહં લોકકર્તારમાહ્વયામિ તમોપહમ્

અમ્મયો ભગવાન્ભાનુરમું યજ્ઞં પ્રવર્તયન્॥
ઇદમર્ઘ્યં ચ પાદ્યં ચ પ્રગૃહાણ નમોનમઃ

॥આવાહનમ્॥
સહસ્રકિરણ વરદ જીવનરૂપ તે નમઃ॥
ઇતિ સાંનિધ્યકરણમ્॥
ૐવષટ્ ઇત્યુચ્ચાર્ય સૂર્યસ્ય ચરણયુગલં પશ્યન્ ભુવિ પદ્મ્યાં પાત્રીં નિર્વાપયેત્ પાદ્યં તદુચ્યતે॥
એવં પાદ્યં દત્ત્વા બદ્ધાંજલિઃ સુસ્વાગતમિતિ કુર્યાત્॥
સ્વાગતં ભગવન્નેહિ મમ પ્રસાદં વિધાય આસ્યતામ્॥
ઇહ ગૃહાણ પૂજાં ચ પ્રસાદં ચ ધિયા કુરુ॥
તિષ્ઠ ત્વં તાવદત્રૈવ યાવત્પૂજાં કરોમ્યહમ્

એવં વિજ્ઞાપનં દદ્યાદનેન મંત્રેણ કમલાસનમ્॥
તત્કમલાસનં કમલનંદન ઉપાવિશતિ॥
આસન ઉપવિષ્ટસ્ય શેષાં પૂજાં નિયોજયેત્ અનેન વિધાનેન॥
ૐસોમમૂર્તિક્ષીરોદપતયે નમઃ॥
ઇતિ ક્ષીરાદિસ્નપનમ્॥
ૐભાસ્કરાય નીરવ સિને નમઃ॥
॥ઇતિ જલસ્નાનમ્॥
તતો વાસોયુગં શુભ્રં દદ્યાત્ અનેન મંત્રેણ॥
ઇદં વાસોયુગં સૂર્ય ગૃહાણ કૃપયા મમ॥
કટિભૂષણમેકં તે દ્વિતીયં ચાંગપ્રાવરણમ્

તતો યજ્ઞોપવીતં દદ્યાત્ અનેન મંત્રેણ॥
સૂત્રતંતુમયં શુદ્ધં પવિત્રમિદમુત્તમમ્॥
યજ્ઞોપવીતં દેવેશ પ્રગૃહાણ નમોઽસ્તુ તે

તતો યથાશક્તિ શ્વેતમુકુટમુદ્રિકાદિભૂષણાનિ દદ્યાત્ અનેન મંત્રેણ॥
મુકુટો રત્નનદ્ધોઽયં મુદ્રિકાં ભૂષણાનિ ચ॥
અલંકારં ગૃહણેમં મયા ભક્ત્યા સમર્પિતમ્

એવમલંકારં નિવેદ્ય પશ્ચાત્કેશરકુંકુમકર્પૂરરક્તચંદનમિશ્રમનુલેપનં દદ્યાત્

ૐતવાતિપ્રિય વૃક્ષાણાં રસોઽયં તિગ્મદીધિતે॥
સ તવૈવોચિતઃ સ્વામિન્ગૃહાણ કૃપયા મમ

તતશ્ચંપકજપાકરવીરકર્ણકકેસરકોકનદાદિભિઃ પૂજાં કુર્યાત્

ૐવનસ્પતિરસો દિવ્યો ગંધાઢ્યો ગંધ ઉત્તમઃ॥
આહારઃ સર્વદેવાનાં ધૂપોઽયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

॥શલ્લકીધૂપમંત્રઃ॥
તતઃ પાયસાદિનિષ્પન્નં નૈવેદ્યં નિવેદયેદનેન મંત્રેણ॥
નૈવેદ્યમમૃતં સર્વભૂતાનાં પ્રાણવર્ધનમ્॥
પૂર્ણપાત્રે મયા દત્તં પ્રતિગૃહ્ણ પ્રસીદ મે

તતઃ શૌચોદકતાંબૂલદીપારાર્તિકશીતલિકાપુનઃ પૂજાદિ નિવેદ્ય યથાશક્ત્યા સ્તુત્વા સુકૃતં દુષ્કૃતં વા ક્ષમસ્વેતિ પ્રોચ્ય વિસર્જયેત્॥
તતો ભૂયો નમસ્ય હેમવસ્ત્રોપવીતાલંકારાન્ બ્રાહ્મણાય નિવેદ્ય નિર્માલ્યં સંહૃત્યાંભસિ નિક્ષિપેત્

॥ઇત્યર્ઘ્યદાનવિધિઃ॥
ય એવં ભાસ્કરાયાર્ઘ્યં મૂર્તૌ મંડલકેઽપિ વા॥
નિત્યં નિવેદયેત્પ્રાતઃ સ્યાદ્રવેરાત્મવત્પ્રિયઃ

અનેન વિધિના કર્ણો ભાસ્કરાર્ઘ્યં પ્રયચ્છતિ॥
તતઃ સૂર્યસ્ય પાર્થાસાવાત્મવદ્વલ્લભો મતઃ

અશક્તશ્ચેન્નિત્યમેકમર્ઘ્યં દદ્યાદ્દિવાકૃતે॥
તતોઽત્ર રથસપ્તમ્યાં કુંડે દેયઃ પ્રયત્નતઃ

અશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય સૂર્યલોક મવાપ્નુયાત્॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દાતવ્યોઽર્ઘોઽત્ર ભારત

એવંવિધસ્ત્વસૌ દેવો ભટ્ટાદિત્યોઽત્ર તિષ્ઠતિ॥
ભૂયાનતોઽપિ બહુશઃ પાપહા ધર્મવર્ધનઃ

દિવ્યમષ્ટવિધં ચાત્ર સદ્યઃ પ્રત્યયકારકમ્॥
પાપાનાં ચોપભુક્તં હિ યથા પાર્થ હલાહલમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે સાગરસંગમે ભટ્ટાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ