સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.41

॥કરધમ ઉવાચ॥
કેચિચ્છિવં સમાશ્રિત્ય વિષ્ણુમાશ્રિત્ય વેધસમ્॥
વર્ણયંતિ પરે મોક્ષં ત્વં તુ કસ્માત્તુ મન્યસે

॥મહાકાલ ઉવાચ॥
અપારવૈભવા દેવાસ્ત્રયોઽપ્યેતે નરર્ષભ॥
યોગીંદ્રાણામપિ ત્વત્ર ચેતો મુહ્યતિ કિં મમ

પુરા કિલૈવં મુનયો નૈમિષારણ્યવાસિનઃ॥
સંદિહ્યાંતઃ શ્રેષ્ઠતાયાં બ્રહ્મલોકમુપાગમન્

તસ્મિન્ક્ષણે વિરિંચોઽપિ શ્લોકં પ્રહ્વોઽબ્રવીત્કિલ॥
અનંતાય નમસ્તસ્મૈ યસ્યાંતો નોપલભ્યતે

મહેશાય ચ ભક્તે દ્વૌ કૃપાયેતાં સદા મયિ॥
તતઃ શ્રેષ્ઠં ચ તં મત્વા ક્ષીરોદં મુનયો યયુઃ

તત્ર યોગેશ્વરઃ શ્લોકં પ્રબુધ્યન્નમુમબ્રવીત્॥
બ્રહ્માણં સર્વભૂતેષુ પરમં બ્રહ્મરૂપિણમ્

સદાશિવં ચ વંદે તૌ ભવેતાં મંગલાય મે॥
તતસ્તે વિસ્મિતા વિપ્રા અપસૃત્ય યયુઃ પુનઃ

કૈલાસે દદૃશુઃ સ્થાણું વદંતં ગિરિજાં પ્રતિ॥
એકાદશ્યાં પ્રનૃત્યાનિ જાગરે વિષ્ણુસદ્મનિ

સદા તપસ્યાં ચરામિ પ્રીત્યર્થં હરિવેધસોઃ॥
શ્રુત્વેતિ ચાપસૃત્યૈવ ખિન્નાસ્તે મુનયોઽબ્રુવન્

યદ્વા દેવા ન સંયાંતિ પારં યે ચ પરસ્પરમ્॥
તત્સૃષ્ટસૃષ્ટસૃષ્ટેષુ ગણના કાઽસ્મદાદિષુ

ઉત્તમાધમમધ્યત્વમમીષાં વર્ણયંતિ યે॥
અસત્યવાદિનઃ પાપાસ્તે યાંતિ નિરયં ધ્રુવમ્

એવં તે નિશ્ચિયામાસુર્નૈમિષેયા સ્તપસ્વિનઃ॥
સત્યમેતચ્ચ રાજેંદ્ર મમાપીદં મતં સ્ફુટમ્

જાપકાનાં સહસ્રાણિ વૈષ્ણવાનાં તથૈવ ચ॥
શૈવાનાં ચ વિધિં વિષ્ણું સ્થાણું ચાપ્યન્વમૂમુચન્

તસ્માદ્યસ્ય મનોરાગો યસ્મિન્દેવે ભવેત્સ્ફુટમ્॥
સ તં ભજેદ્વિપાપઃ સ્યાન્મમેદં મતમુત્તમમ્

॥કરંધમ ઉવાચ॥
કાનિ પાપાનિ વિપ્રેંદ્ર યૈસ્તુ સંમૂઢચેતસઃ॥
ન વેદેષુ ન ધર્મેષુ રતિમાપદ્યતે મનઃ

॥મહાકાલ ઉવાચ॥
અધર્મભેદા વિજ્ઞેયાશ્ચિત્તવૃત્તિપ્રભેદતઃ॥
સ્થૂલાઃ સૂક્ષ્મા અસૂક્ષ્માશ્ચ કોટિભેદૈરનેકશઃ

તત્ર યે પાપનિચયાઃ સ્થૂલા નરકહેતવઃ॥
તે સમાસેન કથ્યંતે મનોવાક્કાયસાધનાઃ

તુ. મહાભારત અનુશાસન ૧૩.૨
પરસ્ત્રીદ્રવ્યસંકલ્પશ્ચેતસાનિષ્ટચિંતનમ્॥
અકાર્યાભિનિવેશશ્ચ ચતુર્દ્ધા કર્મ માનસમ્

અનિબદ્ધપ્રલાપિત્વમસત્યં ચાપ્રિયં ચ યત્॥
પરાપવાદપૈશુન્યં ચતુર્ધા કર્મ વાચિકમ્

અભક્ષ્યભક્ષણં હિંસા મિથ્યા કામસ્ય સેવનમ્॥
પરસ્વાનામુપાદાનં ચતુર્ધા કર્મ કાયિકમ્

ઇત્યેતદ્દ્વાદશવિધં કર્મ પ્રોક્તં ત્રિસંભવમ્॥
અસ્ય ભેદાન્પુનર્વક્ષ્યે યેષાં ફલમનંતકમ્

યે દ્વિષંતિ મહાદેવં સંસારાર્ણવતારકમ્॥
સુમહાત્પાતકોપેતાસ્તે યાંતિ નરકાગ્નિષુ

મહાંતિ પાતકાન્યાહુર્નિરંતરફલાનિ ષટ્‌॥
નાભિનંદંતિ યે દૃષ્ટ્વા શંકરં ન સ્તુવંતિ યે

યથેષ્ટચેષ્ટા નિઃશંકાઃ સંતિષ્ઠંતિ રમંતિ ચ॥
ઉપચારવિનિર્મુક્તાઃ શિવસ્ય ગુરુસંનિધૌ

શિવાચારં ન મન્યંતે શિવભક્તાન્દ્વિષંતિ ષટ્॥
ગુરુમાર્ત્તમશક્તં વા વિદેશપ્રસ્થિતં તથા

અરિભિઃ પરિભૂતં વા યસ્ત્યજતિ સ પાપકૃત્॥
તદ્ભાર્યાપુત્રમિત્રેષુ યશ્ચાવજ્ઞાં કરોતિ વા

ઇત્યેતત્પાતકં જ્ઞેયં ગુરુનિંદાસમં મહત્॥
બ્રહ્મઘ્નશ્ચ સુરાપશ્ચ સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ

મહાપાતકિનસ્ત્વેતે તત્સંસર્ગી ચ પંચમઃ॥
ક્રોધાદ્દ્વેષાદ્ભયાલ્લોભાદ્બ્રાહ્મણસ્ય વદંતિ યે

મર્માંતિકં મહાદોષં બ્રહ્મઘ્નઃ સ પ્રકીર્તિતઃ॥
બ્રાહ્મણં યઃ સમાહૂય યાચમાનમકિંચનમ્

પશ્ચાન્નાસ્તીતિ યો બ્રૂયાત્સ ચ વૈ બ્રહ્મહા સ્મૃતઃ॥
યશ્ચ વિદ્યાભિમાનેન નિસ્તેજયતિ સદ્દ્વિજમ્

ઉદાસીનઃ સભામધ્યે બ્રહ્મહા સ પ્રકીર્તિતઃ॥
મિથ્યાગુણૈઃ સ્વમાત્માનં નયત્યુત્કર્ષતાં બલાત્

વિરુદ્ધં ગુરુભિઃ સાર્ધં બ્રહ્મઘ્નઃ સ પ્રકીર્તિતઃ॥
ક્ષુત્તૃષ્ણાતપ્તદેહાનાં દ્વિજાનાં ભોક્તુમિચ્છતામ્

યઃ સમાચરતે વિઘ્નં તમાહુર્બ્રહ્મગાતકમ્॥
પિશુનઃ સર્વલોકાનાં છિદ્રાન્વેષણતત્પરઃ

ઉદ્વેગજનનઃ ક્રૂરઃ સ ચ વૈ બ્રહ્મહા સ્મૃતઃ॥
ગવાં તૃષાભિભૂતાનાં જલાર્થમુપસર્પતામ્

યઃ સમાચરતે વિઘ્નં તમાહુર્બ્રહ્મઘાતકમ્॥
પરદોષં પરિજ્ઞાય નૃપકર્ણે જપેત યઃ

પાપીયાન્પિશુનઃ ક્રૂરસ્તમાહુર્બ્રહ્મઘાતકમ્॥
ન્યાયેનોપાર્જિતં વિપ્રૈસ્તદ્દ્રવ્યહરણં ચ યત્

છદ્મના વા બલાદ્વાપિ બ્રહ્મહત્યાસમં મતમ્॥
અધીત્ય યશ્ચ શાસ્ત્રાણિ પરિત્યજતિ મૂઢધીઃ

સુરાપાનસમં જ્ઞેયં જીવનાયૈવ વા પઠેત્॥
અગ્નિહોત્રપરિત્યાગઃ પંચયજ્ઞોપકર્મણામ્

માતૃપિતૃપરિત્યાગઃ કૂટસાક્ષી સુહૃદ્વધઃ॥
અભક્ષ્યભક્ષણં વન્યજંતૂનાં કામ્યયા વધઃ

ગ્રામં વનં ગવાવાસં યશ્ચ ક્રોધેન દીપયેત્॥
ઇતિ ઘોરાણિ પાપાનિ સુરાપાનસમાનિ ચ

દીનસર્વસ્વહરણં નરસ્ત્રીગજવાજિનામ્॥
ગોભૂરત્નસુવર્ણાનામૌષધીનાં રસસ્ય ચ

ચંદનાગરુકર્પૂરકસ્તૂરીપટ્ટવાસસામ્॥
હસ્તન્યાસાપહરણં સ્કમસ્તેયસમં સ્મૃતમ્

કન્યાનાં વરયોગ્યાનામદાનં સદૃશે વરે॥
પુત્રમિત્રકલત્રેષુ ગમનં ભગિનીષુ ચ

કુમારીસાહસં ઘોરમંત્યજસ્ત્રીનિષેવણમ્॥
સવર્ણાયાશ્ચ ગમનં ગુરુતલ્પસમં સ્મૃતમ્

દ્વિજાયાર્થં પ્રતિશ્રુત્ય ન પ્રયચ્છતિ યઃ પુનઃ॥
ન ચ ચસ્મારયતે વિપ્રં તુલ્યં તદુપપપાતકમ્

અભિમાનોતિકોપશ્ચ દાંભિકત્વં કૃતઘ્નતા॥
અત્યંતવિષયાસક્તિઃ કાર્પણ્યં શાઠ્યમત્સરમ્

ભૃત્યાનાં ચ પરિત્યાગઃ સાધુબંધુતપસ્વિનામ્॥
ગવાં ક્ષત્રિયવૈશ્યાનાં સ્ત્રીશૂદ્રાણાં ચ તાડનમ્

શિવાશ્રમતરૂણાં ચ પુષ્પારામવિનાશનમ્॥
અયાજ્યાનાં યાજનં ચાપ્યયાચ્યાનાં ચ યાચનમ્

યજ્ઞારામતડાગાદિદારાપત્યસ્ય વિક્રયઃ॥
તીર્થયાત્રોપવાસાનાં વ્રતાયતનકર્મણામ્

સ્ત્રીધનાન્યુપજીવંતિ સ્ત્રીભિરત્યંતનિર્જિતાઃ॥
અરક્ષણં ચ નારીણાં મદ્યપસ્ત્રીનિષેવણમ્

ઋણાનામપ્રદાનં ચ મિથ્યાઘૃદ્ધ્યુપજીવનમ્॥
નિંદિતાનાં ધનાદાનં સાદ્વીકન્યોક્તિદૂષણમ્

વિષમારણયંત્રાણાં પ્રોયગો મૂલકર્મણામ્॥
ઉચ્ચાટનાભિચારાશ્ચ રાગવિદ્વેષણક્રિયા

જિહ્વાકામોપભો ગાર્થં યસ્યારંભઃ સ્વકર્મસુ॥
મૂલ્યેનાધ્યાપયેદ્યસ્તુ મૂલ્યેનાધીયતે ચ યે

વ્રાત્યતા વ્રતસંત્યાગઃ સર્વાહારનિષેવણમ્॥
અસચ્છાસ્ત્રાભિગમનં શુષ્કતર્કાવ લંબનમ્

દેવાગ્નિગુરુસાધૂનાં નિંદા ગોબ્રાહ્મણસ્ય ચ॥
પ્રત્યક્ષં વા પરોક્ષં વા રાજ્ઞાં મંડલિનામપિ

ઉત્સન્નપતૃદેવેજ્યાઃ સ્વકર્મત્યાગિનશ્ચ યે॥
દુઃશીલા નાસ્તિકાઃ પાપા ન સદા સત્યવાદિનઃ

પર્વકાલે દિવા ચાપ્સુ વિયોનૌ પશુયોનિષુ॥
રજસ્વલાસ્વયોનૌ ચ મૈથુનં યઃ સમાચરેત્

સ્ત્રીપુત્રમિત્રસુહૃદામાશાચ્છેદકરાશ્ચ યે॥
જનસ્યાપ્રિયવક્તારઃ ક્રૂરાઃ સમયભેદિનઃ

ભેત્તા તડાગકૂપાનાં સંક્રમાણાંરસસ્ય ચ॥
એકપંક્તિસ્થિતાનાં ચ પાકભેદં કરોતિ યઃ

ઇત્યેતૈશ્ચ નરાઃ પાપૈરુપપાતકિનઃ સ્મૃતાઃ॥
યુક્તાસ્તદુનકૈઃ પાપૈઃ પાપિનસ્તાન્નિબોધ મે

યે ગોબ્રાહ્મણકન્યાનાં સ્વામિમિત્રતપસ્વિનામ્॥
અન્તરં યાંતિ કાર્યેષુ તે સ્મૃતાઃ પાપિનો નરાઃ

પરશ્રિયાભિતપ્યંતે હીનાં સવંતિ યે સ્ત્રિયામ્॥
પંક્ત્યર્થં યે ન કુર્વંતિ દાનયજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ

ગોષ્ઠાગ્નિજલરથ્યાસુ તરુચ્છાયાનગેષુ ચ॥
ત્યજંતિ યે પુરીષાદ્યમારામાયતનેષુ ચ

ગીતવાદ્યરતા નિત્યા મત્તાઃ કિલકિલાપરાઃ॥
કૂટવેષક્રિયાચારાઃ કૂટસંવ્યવહારિણઃ

કૂટશાસનકર્તારઃ કૂટયુદ્ધકરાશ્ચ યે॥
નિર્દયોઽતીવ ભૃત્યેષુ પશૂનાં દમનશ્ચ યઃ

મિથ્યાપ્રસાદિતો વાક્યમાકર્ણયતિ યઃ શનૈઃ॥
ચપલશ્ચાપિ માયાવી શઠો મિથ્યાવિનીતકઃ

યો ભાર્યાપુત્રમિત્રાણિ બાલવૃદ્ધકૃશાતુરાન્॥
ભૃત્યાનતિથિબંધૂંશ્ચ ત્યક્ત્વાશ્નાતિ બુભુક્ષિતાન્

યઃ સ્વયં મૃષ્ટમશ્નાતિ વિપ્રાયાન્યત્પ્રયચ્છતિ॥
વૃથાપાકઃ સ વિજ્ઞેયો બ્રહ્મવાદિવિગર્હિતઃ

નિયમાન્સ્વયમાદાય યે ત્યજંત્યજિતેંદ્રિયાઃ॥
યે તાડયંતિ ગાં નિત્યં વાહયંતિ મુહુર્મુહુઃ

દુર્બલાન્નૈવ પુષ્ણંતિ પ્રણષ્ટાર્થા દ્વિષંતિ ચ॥
પીડયન્ત્યભિચારેણ સક્ષતાન્વાહયંતિ ચ

તેષા મદત્ત્વા ચાશ્રંતિ ચિકિત્સંતિ ન રોગિણઃ॥
અજાવિકો માહિષિકઃ સમુદ્રી વૃષલીપતિઃ

હીનવર્ણાત્મવૃત્તિશ્ચ વૈદ્યો ધર્મધ્વજી ચ યઃ॥
યશ્ચ શાસ્ત્રમતિક્રમ્ય સ્વેચ્છયૈવાહરેત્કરમ્

સદા દણ્ડરુચિર્યશ્ચ યો વા દણ્ડરુચિર્ન હિ॥
ઉત્કોચકૈરધિકૃતૈસ્તસ્કરૈસ્ચ પ્રપીડ્યતે

યસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રજા રાષ્ટ્રે પચ્યતે નરકેષુ સઃ॥
અચૌરં ચૌરવત્પશ્યેચ્ચૌરં વાઽચૌરરૂપિણમ્

આલસ્યોપહતો રાજા વ્યસની નરકં વ્રજેત્॥
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ પાપાન્યાહુઃ પુરાવિદઃ

યદ્વાતદ્વા પરદ્રવ્યમપિ સર્ષપમાત્રકમ્॥
અપહૃત્ય નરઃ પાપો નારકી નાત્ર સંશયઃ

એવમાદ્યૈર્નરઃ પાપૈરુત્ક્રાન્તૈઃ સમનંતરમ્॥
શરીરં યાતનાર્થાય પૂર્વાકારમવાપ્નુયાત્

તસ્માત્ત્રિવિધમપ્યેતન્નારકીયં વિવર્જયેત્॥
સદાશિવં ચ શરણં વ્રજેત્સચ્છ્રદ્ધયા યુતઃ

નમસ્કારઃ સ્તુતિઃ પૂજા નામસંકીર્તનં તથા॥
સંપર્કાત્કૌતુકાલ્લોભાન્ન તસ્ય વિફલં ભવેત્

॥કરંધમ ઉવાચ॥
સંક્ષેપાચ્છિવપૂજાયા વિધાનં વક્તુમર્હસિ॥
કૃતેન યેન મનુજઃ શિવપૂજાફલં લભેત્

॥મહાકાલ ઉવાચ॥
પ્રાતર્મધ્યાહ્નસાયાહ્ને શંકરં સર્વદા ભજેત્॥
દર્શનાત્સ્પર્શનાન્મર્ત્યઃ કૃતતૃત્યો ભવેત્સ્ફુટમ્

આદૌ સ્નાનં પ્રકુર્વિત ભસ્મસ્નાનમથાપિ વા॥
આપદ્ગતઃ કણ્ઠસ્નાનં મન્ત્રસ્નાનમથાપિ વા

આવિકં પરિદધ્યાચ્ચ તતો વાસઃ સિતં ચ વા॥
ધાતુરક્તમથો નવ્યં મલિનં સંધિતં ન ચ

ઉત્તરીયં ચ સંદધ્યાદ્વિના તન્નિષ્ફલાર્ચનમ્॥
ભસ્મત્રિપુણ્ડ્રધારી ચ લલાટે હૃતિ ચાંસયોઃ

પૂજયેદ્યો મહાદેવં પ્રીતઃ પશ્યતિ તં મુહુઃ॥
સર્વદોષાન્બહિઃ ક્ષિપ્ય શિવાયતનમાવિશેત્

પ્રવિશ્ય ચ પ્રણમ્યેશં તતો ગર્ભગૃહં વિશેત્॥
પાણી પ્રક્ષાલ્ય તચ્ચિત્તો નિર્માલ્યમવરોપયેત્

યેન રુદ્રાયતે ભક્ત્યા કુરુતે માર્જનક્રિયામ્॥
તસ્માન્માર્જયતે ત્વેવં સ્થાણુનૈતત્પરસ્પરમ્

રુદ્રભક્ત્યા ચ સંતિષ્ઠેનમાલિન્યં માર્જયેત્તતઃ॥
ભક્તિર્દેવસ્ય તિષ્ઠેન્ન માલિન્યં માર્જતઃ સદા

ગડુકાન્પૂરયેત્પશ્ચાન્નિર્મલેન જલેન વૈ॥
ગડુકાસ્તુ સમાઃ સર્વે સર્વે ચ શુભદર્શનાઃ

નિર્વ્રણાઃ સૌમ્યરૂપાશ્ચ સર્વે ચોદકપૂરિતાઃ॥
વસ્ત્રપૂતજલૈઃ પૂર્ણાગન્ધધૂપૈશ્ચ વાસિતાઃ

ક્ષાલિતાઃ પૂરિતા નીતાઃ ષડક્ષરજપેન ચ॥
ગડુકાષ્ચશતં કુર્યાદથવાપ્યષ્ટવિંશતિઃ

અષ્ટાદશાપિ ચતુરસ્તતોન્યૂનં ન કારયેત્॥
પયો દધિ ઘૃતં ચૈવ ક્ષૌદ્રમિક્ષુરસં તથા

એવં સર્વં ચ તદ્દ્રવ્યં વામતઃ સંન્યસેદ્ભવાત્॥
તતો બહિર્વિનિષ્ક્રમ્ય પૂજયેત્પ્રતિહારકાન્

સર્વેષાં વાચકા મન્ત્રાઃ કથ્યંતેઽતઃ પરં ક્રમાત્

ૐગં ગણપતયે નમઃ॥ ૐક્ષાં ક્ષેત્રપાલાય નમઃ॥ ૐગં ગુરુભ્યો નમઃ॥ ઇતિ આકાશે॥ ૐકૌં કુલદેવ્યૈ નમઃ॥ ૐ નંદિને નમઃ॥ ૐમહાકાલાય નમઃ॥ ૐધાત્રે વિધાત્રૈ નમઃ॥
તતઃ પ્રવિસ્ય લિંગાચ્ચ કિઞ્ચિદ્દક્ષિણતઃ શુચિઃ॥
ઉદઙ્મુખઃ ક્ષણં ધ્યાયેત્સમકાયાસનસ્થિતઃ

દર્ભાદિભિઃ પરિવૃતં મધ્યપદ્માર્કમંડલમ્॥
સોમમણ્ડલમધ્યસ્થં ધ્યાયેદ્વૈ વહ્નિમંડલમ્

તન્મધ્યે વિશ્વરૂપં ચ વામાદ્યષ્ટાદિશક્તિકમ્॥
પંચવક્ત્રં દશભુજં ત્રિનેત્રં ચંદ્રભૂષિતમ્

વામાંકગિરિજં દેવં ધ્યાયેત્સિદ્ધૈઃ સ્તુતં મુહુઃ॥
તતઃ પૂર્વં પ્રદદ્યાચ્ચ પાદ્યાર્ઘં શંભવે નૃપ

પાનીયમક્ષતા દર્ભા ગંધપૂષ્પં સસર્પિષમ્॥
ક્ષીરં દધિ મધુ પુનર્નવાંગોઽર્ઘઃ પ્રકીર્તિતઃ

તતઃ શ્રદ્ધાર્દ્રચિત્તસ્ય સ્નાનં લિંગસ્ય ચાચરેત્॥
ગૃહીત્વા ગડુકં પૂર્વં મલસ્નાનં સમાચરેત્

અર્દ્ધેન સ્નાપયેત્પૂર્વં કુર્યાચ્ચ મલઘર્ષણમ્॥
સર્વેણ સ્નાપયેત્પશ્ચાત્પૂજયેત્સ્નાપયેત્તતઃ

પ્રણમ્ય ચ તતો ભક્ત્યા સ્નાપયેન્મૂલમંત્રતઃ॥
ૐહૂં વિશ્વમૂર્તયે શિવાય નમ॥
ઇતિ દ્વાદશાક્ષરો મૂલમંત્રઃ

વારિક્ષરદધિક્ષૌદ્રઘૃતેનેક્ષુરસેન ચ॥
સ્નાપયેન્મૂલમન્ત્રેણ જલધૂપાર્ચનાત્પૃથક્

ગડુકૈઃ સ્નાપયેત્સર્વૈઃ સ્નાતં ગન્ધૈર્વિરૂક્ષયેત્

વિરૂક્ષિતં તતઃ સ્નાપ્ય શ્રીખણ્ડેન વિલેપયેત્॥
પૂજયેદ્વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્વિધિના યેન તચ્છૃણુ

આગ્નેયપાદે॥ ૐધર્માય નમઃ॥ નૈરૃતકે॥ ૐજ્ઞાનાય નમઃ॥ વાયવ્યે॥ ૐવૈરાગ્યાય નમઃ॥ ઈશાનપાદે॥ ૐઐશ્વર્યાય નમઃ॥ પૂર્વપાદે॥ ૐઅધર્માય નમઃ॥ દક્ષિણે॥ ૐઅજ્ઞાનાય નમઃ॥ પશ્ચિમે॥ ૐઅવૈરાગ્યાય નમઃ॥ ઉત્તરે ૐઅનૈશ્વર્યાય નમઃ॥ ૐઅનન્તાય નમઃ॥ ૐપદ્માય નમઃ ૐઅર્કમણ્ડલા નમઃ॥ ૐસોમમણ્ડલાય નમઃ॥ ૐવહ્નિમણ્ડલા નમઃ॥ ૐવામાજ્યેષ્ઠાદિપંચમન્ત્રશક્તિભ્યો નમઃ॥ ૐપરમપ્રકૃત્યૈ દેવ્યૈ નમઃ॥ ૐઈશાનતત્પુરુષાઘોરવામદેવસદ્યોજાતપઞ્ચવક્ત્રાય રુદ્રસાધ્યવસ્વાદિત્યવિશ્વેદેવાદિદેવવિશ્વરૂપાય અણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જજરાયુજરૂપસ્થાવરજઙ્ગમમૂર્તયે પરમેશ્વરાય ૐહૂં વિશ્વમૂર્તયે શિવાય નમસ્ત્રિશૂલધનુઃખડ્ગકપાલદણ્ડકુઠારેભ્યઃ

તતો જલાધારમુખે ચણ્ડીશ્વરાય નમઃ॥
એવં સંપૂજ્ય વિધિવત્તતોઽર્ઘં સંનિવેશયેત્

પાનીયમક્ષતાઃ પુષ્પમેતૈર્યુક્તં ફલોત્તમૈઃ॥
ગૃહાણાર્ઘ્યં મહાદેવ પૂજાસંપૂર્તિહેતવે

અર્ઘાદનંતરં શક્તઃ પૂજયેદ્વસુપૂજયા॥
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં ક્રમાત્પશ્ચાન્નિવેદયેત્

ઘણ્ટાં ચ વાદયેત્તત્ર તતો નીરાજનં ચરેત્॥
ભ્રામયેદ્દેવદેવસ્ય શંખવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ

નીરાજનં ચ યઃ પશ્યે દ્દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ॥
સ મુચ્યેત્પાતકૈઃ સર્વૈઃ કિં પુનર્યઃ કરિષ્યતિ

નૃત્યં ગીતં ચ વાદ્યં ચ અલીકમપિ યશ્ચરેત્॥
તસ્ય તુષ્યેદનંતંહિ ગીતવાદ્યફલં યતઃ

સ્તોત્રૈસ્તતશ્ચ સંસ્તૂય દણ્ડવત્પ્રણમેદ્ભુવિ॥
ક્ષમાપયેચ્ચ દેવેશં સુકૃતં કુકૃતં ક્ષમ

ય એવં યજતે રુદ્રમસ્મિઁલ્લિંગે વિશેષતઃ॥
પિતરં પિતામહં ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહમ્

સર્વાત્પાપાત્સમુત્તાર્ય રુદ્રલોકે વસેચ્ચિરમ્॥
એવં માહેશ્વરો ભૂત્વા સદાચારવ્રતસ્થિતઃ

પશુપાશવિમોક્ષાર્થં પૂજયેત્તન્મના યદિ॥
ય એવં યજતે રુદ્રં તેનૈતત્તર્પિતં જગત્

કિં ત્વેતત્સફલં રાજન્નાચારયો ન લંઘયેત્॥
આચારાત્ફલતે ધર્મો હ્યાચારાત્સ્વર્ગમશ્નુતે

આચારાલ્લભતે હ્યાયુરાચારો હંત્યલક્ષણમ્॥
યજ્ઞદાનતપાંસીહ પુરુષસ્ય ન ભૂતયે

ભવન્તિ યઃ સદાચારં સમુલ્લંઘ્ય પ્રવર્તતે॥
તસ્ય કિઞ્ચિત્સમુદ્દેશં વક્ષ્યે તં શ્રૃણુ પાર્થિવ

ત્રિવર્ગસાધને યત્નઃ કર્તવ્યો ગૃહમેધિના॥
તત્સંસિદ્ધૌ ગૃહસ્થસ્ય સિદ્ધિરત્ર પરત્ર ચ

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેન ધર્માર્થૌ ચાપિ ચિન્તયેત્॥
સમુત્થાય તથાચમ્ય દંતધાવનપૂર્વકમ્

સન્ધ્યામુપાસીત બુધઃ સંશાંતઃ પ્રયતઃ શુચિઃ॥
પૂર્વાં સન્ધ્યાં સનક્ષત્રાં પશ્ચિમાં સદિવાકરામ્

ઉપાસીત યથાન્યાયં નૈનાં જહ્યાદનાપદિ॥
વર્જયેદનૃતં ચાસત્પ્રલાપં પરુષં તથા

અસત્સેવાં હ્યસદ્વાદં હ્યસચ્છાસ્ત્રં ચ પાર્થિવ॥
આદર્શદર્શનં દંતધાવનં કેશસાધનમ્

દેવાર્ચનં ચ પૂર્વાહ્ણે કાર્યાણ્યાહુર્મહર્ષયઃ॥
પાલાશમાસનં ચૈવ પાદુકે દંતધાવનમ્॥
વર્જયેદાસનં ચૈવ પદા નાકર્ષયેદ્બુધઃ

જલમગ્નિં ચ નિનયેદ્યગપન્ન વિચક્ષણઃ

પાદૌ પ્રસારયેન્નૈવ ગુરુદેવાગ્નિસંમુખૌ॥
ચતુષ્પથં ચૈત્યતરું દેવાગારં તથા યતિમ્

વિદ્યાધિકં ગુરું વૃદ્ધં કુર્યાદેતાન્પ્રદક્ષિણાન્

આહારનીહારવિહારયોગાઃ સુસંવૃતા ધર્મવિદાનુકાર્યાઃ॥
વાગ્બુદ્ધિવીર્યાણિ તપસ્તથૈવ વાર્તાયુષી ગુપ્તતમે ચ કાર્યે

ઉભે મૂત્રપુરીષે તુ દિવા કુર્યાદુદઙ્મુખઃ॥
દક્ષિણાભિમુખો રાત્રૌ હ્યેવમાયુર્ન રિષ્યતે

પ્રત્યગ્નિં પ્રતિ સૂર્યં ચ પ્રતિ ગાં વ્રતિનં પ્રતિ॥
પ્રતિ સોમોદકં સન્ધ્યાં પ્રજ્ઞા નશ્યતિ મેહતઃ

ભોજને શયને સ્થાને ઉત્સર્ગે મલમૂત્રયોઃ॥
રથ્યાચંક્રમણે ચાર્દ્રપઞ્ચકશ્ચાચમેત્સદા

ન નદ્યાં મેહનં કુર્યાન્ન શ્મશાને નભસ્મનિ॥
ન ગોમયે ન કૃષ્ટે ચ નૈવાલૂને ન શાડ્વલે

ઉદ્ધૃત્તાભિસ્તથાદ્ભિસ્તુ શૌચં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ॥
અંતર્જલાદ્દેવકુલાદ્વલ્મીકાન્મૂષકસ્થલાત્

અપવિદ્ધાપશૌચાશ્ચ વર્જયેત્પંચ મૃત્તિકાઃ॥
ગન્ધલેપાપહરણં શૌચં કુર્યાત્તથા બુધઃ

નાત્માનં તાડયેન્નૈવ દદ્યાદ્દુઃ ખેભ્ય એવ ચ॥
ઉભાભ્યામપિ પાણિભ્યાં કણ્ડૂયેન્નાત્મનઃ શિરઃ

રક્ષેદ્દારાંસ્ત્યજેદીષ્યાં તાસુ નિષ્કારણં બુધઃ॥
સૂર્યાસ્તં ન વિનાકાશ્ચિત્ક્રિયા નૈવાચરેત્તથા

અદ્રોહેણૈવ ભૂતાનામલ્પદ્રોહેણ વા પુનઃ॥
શિવચિત્તોર્જયોદ્વિત્તં ન ચાતિકૃપણો ભવેત્

નેર્ષ્યુઃ સ્યાન્ન કૃતઘ્નઃ સ્યાન્ન પરદ્રોહકર્મધીઃ॥
ન પાણિપાદચપલો ન નેત્રચપલોઽનૃજુઃ

ન ચ વાગઙ્ગચપલો ન ચાશિષ્ટસ્ય ગોચરઃ॥
ન શુષ્કવાદં કુર્વીત શુષ્ક્રવૈરં તથૈવ ચ

ઉપાયૈઃ સાધયેદર્થાન્દણ્ડસ્ત્વગતિકા ગતિઃ॥
ભિન્નાશનં ભિન્નશય્યાં વર્જયેદ્ભિન્નભાજનમ્

અંતરેણ ન ગચ્છેન દ્વયોર્જ્વલનલિંગયોઃ॥
નાગ્ન્યોર્ન વિપ્રયોશ્ચૈવ ન દંપત્યોર્નૃપોત્તમ

ન સૂર્યવ્યોમયોર્નૈવ હરસ્ય વૃષભસ્ય ચ॥
એતેષામંતરં કુર્વન્યતઃ પાપમવાપ્નુયાત્

નૈકવસ્ત્રશ્ચ ભુંજીત નાગ્નૌ હોમમથાચરેત્॥
ન ચાર્ચયેદ્દ્વિજાન્નૈવ કુર્યાદ્દેવાર્ચનં બુધઃ

ખંડનં પેષણં માર્ષ્ટિં જલસંશોધનં તથા॥
રંધનં ભોજનં સ્વાપ ઉત્થાનં ગમનં ક્ષુતમ્

કાર્યારંભં સમાપ્તિં ચ વચઃ પ્રોચ્ય તથા પ્રિયમ્॥
પિબઞ્જિઘ્રન્સ્પૃશઞ્છૃણ્વન્વિવક્ષુર્મૈથુનં તથા

શુચિત્વં ચ જપં સ્થાણું યઃ કુર્યાદ્વિંશતિં તથા॥
માહેશ્વરઃ સ વિજ્ઞેયઃ શેષોન્યો નામધારકઃ

સ વૈ રુદ્રમયો ભૂત્વા તતશ્ચાંતે શિવં વ્રજેત્॥
પરસ્ત્રિયં નાભિભાષેત્તથા સંભાષયેદ્યદિ

માતઃ સ્વસરથો પુત્રિ આર્યેતિ ચ વદેદ્બુધઃ॥
ઉચછિષ્ટો નાલભેત્કિંચિન્ન ચ સૂર્યં વિલોકયેત્

નેન્દું ન તારકાશ્ચૈવ નાદયેન્નાત્મનઃ શિરઃ॥
સ્વસ્રા દિહિત્રા માત્રા વા નૈકાંતાસન માચરેત્

દુર્જયો હીંદ્રિયગ્રામો મુહ્યતે પંડિતોઽપિ સન્॥
ગુરુમભ્યાગતં ગેહે સ્વયમુત્થાય યત્નતઃ

આસનં કલ્પયેત્તસ્ય કુર્યાત્પાદાભિવંદનમ્॥
નોદક્છિરાઃ સ્વપેજ્જાતુ ન ચ પ્રત્યક્છિરા બુધઃ

શિરસ્યગસ્ત્યમાધાય તથૈવ ચ પુરંદરમ્॥
ઉદક્યાદર્શનં સ્પર્શં વર્જ્યં સંભાષણં તથા

નાપ્સુ મૂત્રં પુરીષં વા મૈથુનં વા સમાચરેત્॥
કૃત્વા વિભવતો દેવમનુષ્યર્ષિસમર્ચનામ્

પિતૄણાં ચ તતઃ શેષં ભોક્તું માહેશ્વરોઽર્હતિ॥
વાગ્યતઃ શુચિરાચાંતઃ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખોઽપિ વા

અન્તર્જાનુશ્ચ તચ્ચિત્તો ભુઞ્જીતાન્નમકુત્સયન્॥
નોપઘાતં વિના દોષાન્ન તસ્યોદાહરેદ્બુધઃ

નગ્નસ્નાનં ન કુર્વીત ન શયીત વ્રજેત વા॥
દુષ્કૃતં ન ગુરોર્બ્રૂયાત્ક્રુદ્ધં ચૈનં પ્રસાદયેત્

પરિવાદં ન શ્રૃમુયાદન્યેષામપિ જલ્પતામ્॥
સદા ચા કર્ણયેદ્ધમાસ્ત્યક્ત્વા કૃત્યશતાન્યપિ

નિત્યં નિત્યં હિ સંમાર્ષ્ટિ ગેહદર્પણયોરિવ॥
શુક્લાયાં ચ ચતુર્દશ્યાં નક્તભોજી સદા ભવેત્

તિસ્રો રાત્રીર્ન શક્તશ્ચેદેવં માહેશ્વરો ભવેત્॥
સંયાવકૃશરામાંસં નાત્માનમુપસાધયેત્

સાયંપ્રાતશ્ચ ભોક્તવ્યં કૃત્વા હ્યતિથિ ભોજનમ્॥
સ્વપ્નાધ્યયનભોજ્યાનિ સંધ્યયોશ્ચ વિવર્જયેત્

ભુંજાનઃ સંધ્યયોર્મોહાદસુરાવસથો ભવેત્॥
સ્નાતો ન ધૂનયેત્કેશાન્ક્ષુતે નિષ્ઠીવિતેઽધ્વનિ

આલભેદ્દક્ષિણં કર્ણં સર્વભૂતાનિ ક્ષામયેત્॥
ન ચાપિ નીલીવાસાઃ સ્યાન્ન વિપર્યસ્તવસ્ત્રધૃક્

વર્જ્યં ચ મલિનં વસ્ત્રં દશાભિશ્ચ વિવર્જિતમ્॥
પ્રક્ષાલ્ય મુખહસ્તૌ ચ પાદૌ ચાપ્યુપવિશ્ય ચ

અંતજાનુસ્ત્રિરાચામેદ્દિર્મુખં પરિમાર્જયેત્॥
તોયેન સ્પર્શયેત્ખાનિ સ્વમૂર્ધાનં તથૈવ ચ

આચમ્ય પુનરાચમ્ય ક્રિયાઃ કુર્વીત સર્વશઃ॥
ક્ષુતે નિષ્ઠીવિતે ચૈવ દંતલગ્ને તથૈવ ચ

પતિતાનાં ચ સંભાષે કુર્યાદાચમનિક્રિયામ્॥
અધ્યેતવ્યા ત્રયી નિત્યં ભવિતવ્યં વિપશ્ચિતા

ધર્મતો ધનમાહાર્ય યષ્ટવ્યં ચાપિ યત્નતઃ॥
હીનેભ્યોપિ ન યુંજીત ત્વંકારં કર્હિચિદ્બધઃ॥
ત્વંકારો વા વધો વાપિ ગુરૂણામુભયં સમમ્

સત્યં વાચ્યં નિત્યમૈત્રેણ ભાવ્યં કાર્યં ત્યાજ્યં નિત્યમાયાસકારિ॥
લોકેઽમુષ્મિન્યદ્દિનં સ્યાત્તથાસ્મિન્નાત્મા યોગે યેજનીયો ગભીરૈઃ

તીર્થસ્નાનૈઃ સોપવાસૈર્વ્રતૈશ્ચ પાત્રે દાનૈર્હોમજપ્યૈશ્ચયજ્ઞૈઃ॥
ભવાર્ચનૈર્દેવપૂજાવિશેષૈરાત્મા નિત્યં શોધનીયો મલાક્તઃ

યત્રાપિ કુર્વતો નાત્મા જુગુપ્સામેતિ પાર્થિવ॥
તત્કર્તવ્યસમસંગેન યન્નગોપ્યં મહાજને

ઇતિ તે વૈ સમુદ્દેશઃ કીર્તિતઃ કિંચિદેવ ચ॥
શેષઃ સ્મૃતિપુરાણેભ્યસ્ત્વયા શ્રોતવ્ય એવ ચ

એવમાચરતો ધર્મં મહેશસ્ય ગૃહે સતઃ॥
ધર્માર્થકામસંપ્રાપ્તૌ પરત્રેહ ચ શોભનમ્

એવં નાનાવિધાન્ધર્માન્મહાકાલસ્ય ફાલ્ગુન॥
વદતો ધ્વનિરાકાશે સુમહાનભ્યજાયત

યાવત્પશ્યંતિ યે તત્ર સમાજગ્મુઃ શ્રૃણુષ્વ તાન્॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ સ્વયં રુદ્રો દે વી રુદ્રગણાસ્તથા

ઇંદ્રાદયસ્તથા દેવા વસિષ્ઠાદ્યા મુનીશ્વરાઃ॥
તુંબરુપ્રવરાશ્ચાપિ ગંધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

તાન્મહેશમુખાન્સર્વાન્મહાકાલો મહામતિઃ॥
અર્ચયામાસ બહુધા ભક્ત્યુદ્રેકાતિપૂરિતઃ

તતો બ્રહ્માદિભિર્દેવૈર્વરે રત્નમયાસને॥
ઉપવિષ્ટોઽભિષિક્તશ્ચ મહીસાગરસંગમે

તતો દેવ્યા સમાલિંગ્ય નીત્વોત્સંગં સ્વકં મુદા॥
પુત્રત્વે કલ્પિતઃ પાર્થ મહાકાલો મહામતિઃ

ઉક્તઞ્ચ યાવદ્બ્રહ્માણ્ડમિદમાસ્તે શિવવ્રત॥
તાવત્તિષ્ઠ શિવસ્થાને શિવવચ્છિવભક્તિતઃ

દેવેન ચ વરો દત્તસ્ત્વલ્લિંગં યોઽર્ચયિષ્યતિ॥
જિતેન્દ્રિયઃ શુચિર્ભૂત્વા ઊર્ધ્વં મલ્લોકમેષ્યતિ

દર્શનં સ્તવનં પૂજા પ્રણામશ્ચ તતો જપઃ॥
દાનં ચાત્ર કૃતં લિંગે મમાતિતૃપ્તિકારણમ્

ઇત્યુક્તે વિસ્મિતા દેવાઃ સાધુ સાધ્વિતિ તે જગુઃ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુમુખાશ્ચૈવ મહાકાલં પ્રતુષ્ટુવુઃ

તતઃ સુરૈઃસ્તૂયમાનો વંદ્યમાનશ્ચ ચારણૈઃ॥
નૃત્યદ્ભિરપ્સરોભિશ્ચ કીતૈર્ગંધર્વજૈઃ શુભૈઃ

કોટિકોટિગણૈશ્ચૈવ સ્તુવદ્ભિઃ સર્વતો વૃતઃ

મહાકાલો રુદ્રભવનં ગતો ભવપુરસ્સરઃ॥
એવમેતન્મહાલિંગમુત્પન્નં કુરુનંદન

કૂપશ્ચાપિ સરઃ પુણ્યં મહાકાલસ્ય સિદ્ધિદમ્॥
અત્ર યે મનુજાઃ પાર્થ લિંગસ્યારાધને રતાઃ

મહાકાલઃ સમાલિંગ્ય તાઞ્છિવાય નિવેદયેત્॥
એતદત્યદ્ભુતં લિંગં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

દૃષ્ટં સ્પૃષ્ટં પૂજિતં ચ ગતાસ્તે ભવસદ્મ તત્ એવમેતાનિ લિંગાનિ સપ્ત જાતાનિ ફાલ્ગુન

યે શ્રૃણ્વંતિ ગૃણંત્યેતત્તેપિ ધન્યા નરોત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે શ્રીમહાકાલમાહાત્મ્યે મહાકાલકરંધમસંવાદે શિવપૂજનવિધિનિત્યકર્તવ્યધર્મનિરૂપણપૂર્વકમહાકાલશિવલોકપ્રાપ્તિવર્ણનંનામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ