સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.39

॥નારદ ઉવાચ॥
સહસ્રસપ્તત્યુચ્છ્રાયે પાતાલાનિ પરસ્પરમ્॥
અતલં વિતલં ચૈવ નિતલં ચ રસાતલમ્

તલાતલં ચ સુતલં પાતાલં ચાપિ સપ્તમમ્॥
કૃષ્ણશુક્લારુણાઃ પીતાઃ શર્કરાશૈલકાંચનાઃ

ભૂમયો યત્ર કૌરવ્ય વરપ્રાસાદશોભિતાઃ॥
તેષુ દાનવદૈતેયનાગાશ્ચૈવ સહસ્રસઃ

સ્વર્લોકાદપિ રમ્યાણિ દૃષ્ટાનિ બહુશો મયા॥
આહ્લાદકારિણો નાનામણ્યો યત્ર પન્નગઃ

દૈત્યદાનવકન્યાભિર્મહારૂપાભિરન્વિતે॥
પાતાલે કસ્ય ન પ્રીતિર્વિમુક્તસ્યાપિ જાયતે

યત્ર નોષ્ણં ન વા શીતં ન વર્ષં દુઃખમેવ ચ॥
ભક્ષ્યભોજ્યમહાભોગકાલો યત્રાપિ જાયતે

પાતાલે સપ્તમે ચાસ્તિ લિંગં શ્રીહાટકેશ્વરમ્॥
બ્રહ્મણા સ્થાપિતં પાર્થ સહસ્રયોજનોચ્છ્રિતમ્

હાટકસ્ય તુ લિંગસ્ય પ્રાસાદો યોજનાયુતઃ॥
સર્વરત્નમયો દિવ્યો નાનાશ્ચયવિભૂષિતઃ

તચ્ચાર્યંતિ તલ્લિંગં નાનાનાગેન્દ્રસત્તમાઃ॥
તદધસ્તાજ્જલં ભૂરિ તસ્યાધો નરકાઃ સ્મૃતાઃ

પાપિનો યેષુ પાત્યંતે તાઞ્છૃણુષ્વ મહામતે॥
કોટયઃ પંચપંચાશદ્રાજાનશ્ચૈકવિંશતિ

રૌરવઃ શૂકરો રોધસ્તાલો વિશસનસ્તથા॥
મહાજ્વાલસ્તપ્તકુમ્ભો લવણોથ વિમોહકઃ

રુધિરાંધો વૈતરણી કૃમિશઃ કૃમિભોજનઃ॥
અસિપત્રવનં કૃષ્ણો લાલાભક્ષ્યશ્ચ દારુમઃ

તથા પૂયવહઃ પાપો વહ્નિજ્વાલોઽપ્યધઃશિરાઃ॥
સંદંશઃ કૃષ્ણસૂત્રશ્ચ તમશ્ચાવીચિરેવચ

શ્વભોજનો વિસૂચિશ્ચાપ્યવીચિશ્ચ તથાઽપરઃ॥
કૂટસાક્ષી રૌરવં ચ રોધં ગોવિપ્રરોધકઃ

સુરાપઃ સૂકરં યાતિ તાલં મિથ્યામ નુષ્યહા॥
ગુરુતલ્પી તપ્તકુમ્ભં તપ્તલોહં ચ ભક્તહા

ગુરૂણામવમંતા યચો મહાજ્વાલે નિપાત્યતે॥
લવણં શાસ્ત્રહંતા ચ નિર્મર્યાદો વિમોહકે

કૃમિભક્ષ્યે દેવદ્વેષ્ટા કૃમિશે તુ દુરિષ્ટકૃત્॥
પિતૃદેવાત્પૂર્વમશ્રલ્લાઁલાભક્ષ્યે પ્રયાતિ ચ

મિથ્યાજીવવિરોધી વિશસને કૂટશસ્ત્રકૃત્॥
અધોમુખે હ્યસદ્ગ્રાહી એકાશી પૂયવાહકે

માર્જ્જારકુક્કુટશ્વાનપક્ષિપોષ્ટા પ્રયાતિ ચ॥
બધિરાંધગૃહક્ષેત્રતૃણધાન્યાદિજ્વાલકઃ

નક્ષત્રરંગજીવી ચ યાતિ વૈતરણીં નરઃ॥
ધનયૌવનમત્તો યો ધનહા કૃષ્ણમેતિ સઃ

અસિપત્રવનં યાતિ વૃક્ષચ્છેદી વૃથૈવ યત્॥
કુહકાજીવિનઃ સર્વે વહ્નિજ્વાલે પતંતિ તે

પરસ્ત્રીં ચ પરાન્નં ચ ગચ્છન્સંદંશમેતિ ચ॥
દિવાસ્વપ્નપરા યે વ્રતલોપપરાશ્ચ યે

શરીરમદમત્તાશ્ચ યાંતિ ચૈતે શ્વભોજનમ્॥
શિવં હરિં ન મન્યંતે યાંત્યવીચિનમેવ ચ

ઇત્યેવમાદિભિઃ પાપૈરશાસ્ત્રૌઘસ્ય સેવનૈઃ॥
પતંત્યેવ મહાઘોરનરકેષુ સહસ્રશઃ

તસ્માદ્ય ઇચ્છેદેતેભ્યો વિમોક્ષં બુદ્ધિમાન્નરઃ॥
શ્રુતિમાર્ગેણ તેનાર્ચ્યૌ દેવૌ હરિહરાવુભૌ

નરકાણામધોભાગે સ્થિતઃ કાલાગ્નિસંજ્ઞકઃ॥
તદધો હટ્ટકશ્ચૈવ અનંતસ્તદધઃ સ્મૃતઃ

યસ્યૈતત્સકલં વિશ્વં મૂર્ધાગ્રે સર્ષપાયતે॥
ઇત્યનંતપ્રભાવાત્સ હ્યનંત ઇતિ કીર્ત્યતે

દિશાં ગજાસ્તત્ર પદ્મકુમુદાંજનવામનાઃ॥
તદધોંઽડકટાહશ્ચ એકવીરાસ્તિ તત્ર ચ

ચતુર્લક્ષસહસ્રાણિ નવતિશ્ચ શતાનિ ચ॥
એતનૈવ પ્રમાણેન ઉદકં ચ તતઃ સ્મૃતમ્

તદધો નરકાઃ કોટ્યો દ્વિકોટ્યોઽગ્નિસ્તતો મહાન્॥
ચત્વારિંશત્સહસ્રૈશ્ચ તદધસ્તમ ઉચ્યતે

ચત્વારિંશ્ચ્ચકોટ્યસ્તુ ચતસ્રશ્ચ તતઃ પરાઃ॥
એકોનનવતિર્લક્ષાઃ સહસ્રાશીતિરેવ ચ

તદધોંઽડકટાહોથ કોટિમાત્રસ્તથાપરઃ॥
દેવી યુક્તા કપાલીશા દંડહસ્તેન ચાપિ સા

દેવીનાં કોટિકોટીભિઃ સંવૃતા તત્ર પાલિની॥
સંકર્ષણસ્ય નિઃશ્વાસપ્રેરિતો દાહકોઽનલઃ

કાલાગ્નિં પ્રેરયત્યેવ કલ્પાંતે દહ્યતે જગત્॥
એવંવિધમધઃસૂત્રં નિર્મિતં ચાત્ર ભારત

મધ્યસૂત્રે કટાહે ચ પાલકાંસ્તાઞ્છૃણુષ્વ મે॥
વસુધામા સ્થિતઃ પૂર્વે શંખપાલશ્ચ દક્ષિણે

તક્ષકેશઃ સ્થિતઃ પશ્ચાદુત્તરે કેતુમાનિતિ॥
હરસિદ્ધિઃ સુપર્ણાક્ષી ભાસ્કરા યોગનંદિની

કોટિકોટી યુતા દેવી દેવીનાં પાલયત્યદઃ॥
એવમેતન્મહાશ્ચર્યં બ્રહ્માંડં સ્થાપિતં ચ યૈઃ

નમામિ તાનહં નિત્યં બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાન્॥
વિષ્ણુલોકો રુદ્રલોકો બહિશ્ચાસ્માત્પ્રકીર્ત્યતે

તં ચ વર્ણયિતું બ્રહ્મા શક્તો નૈવાસ્મદાદયઃ॥
વિમુક્તા યત્ર સંયાંતિ નિત્યં હરિહરવ્રતાઃ

બ્રહ્માંડં સંવૃતં હ્યેતત્કટાહેન સમંતતઃ॥
કપિત્થસ્ય યથા બીજં કટાહેન સુસંવૃતમ્

દશોત્તરેણ પયસા વૃતં તચ્ચાપિ તેજસા॥
તેજશ્ચ વાયુના વાયુર્નભ સાહંતયા ચ તત્

અહંકારશ્ચ મહતા તં ચાપિ પ્રકૃતિઃ પરા॥
દશોત્તરાણિ સર્વાણિ ષડાહુઃ સપ્તમં ચ તત્

પ્રાકૃતં ચરણં પાર્થ તદનંતં પ્રકીર્તિતમ્॥
અંડાનાં તુ સહસ્રાણાં સહસ્રાણ્યયુતાનિ ચ

ઈદૃશાનાં તથા ચાત્ર કોટિકોટિશતાનિ ચ॥
સર્વાણ્યેવંવિધાન્યેવ યાદૃશં કીર્તિતંત્વિદમ્

યસ્યૈવં વૈભવં પાર્થ તં નમામી સદાશિવમ્॥
અહો મંદઃ સ પાપાત્મા કો વા તસ્માદચેતનઃ

ય એવંવિધસંમોહતારકં ન શિવં ભજેત્॥
અથ તે કીર્થયિષ્યામિ કાલમાનં નિબોધ તત્

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પંચ ચાહુસ્ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્કલા હિ॥
ત્રિંશત્કલાશ્ચાપિ ભવેન્મુહુર્ત્તં તત્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની ઉભે ચ

દિવસે પંચ કાલાઃ સ્યુસ્ત્રિમુહૂર્તાઃ શ્રૃણુષ્વ તાન્॥
પ્રાતસ્તતઃ સંગવશ્ચ મધ્યાહ્નશ્ચાપરાહ્ણકઃ

સાયાહ્નઃ પંચમશ્ચાપિ મુહૂર્તા દશ પંચ ચ॥
અહોરાત્રાઃ પંચદશ પક્ષ ઇત્યભિધીયતે

માસઃ પક્ષદ્વયેનોક્તો દ્વૌ માસૌ ચાર્કજાવૃતુઃ॥
ઋતુત્રયં ચાપ્યયનં દ્વેયને વર્ષમુચ્યતે

ચતુર્ભેદં માસમાહુઃ પંચભેદં ચ વત્સરમ્॥
સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ

ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયોઽસૌ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ॥
પંચમશ્ચ યુગોનામ ગણનાનિશ્ચયો હિ સઃ

માસેન ચ મનુષ્યાણામહોરાત્રં ચ પૈતૃકમ્॥
કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહઃ પ્રોક્તઃ શુક્લપક્ષશ્ચ શર્વરી

માનુષેણ ચ વર્ષેણ દૈવિકો દિવસઃ સ્મૃતઃ॥
અહસ્તત્રો દગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્

વર્ષેણ ચૈવ દેવાનાં મતઃ સપ્તર્ષિવાસરઃ॥
સપ્તર્ષીણાં ચ વર્ષેણ ધ્રૌવશ્ચ દિવસઃ સ્મૃતઃ

મનુષ્યાણાં ચ વર્ષાણિ લક્ષાસપ્તદશૈવ તુ॥
અષ્ટાવિંશતિસહસ્રાણિ કૃતં ત્રેતાયુગં તતઃ

લક્ષદ્વાદશસાહસ્રષણ્નવત્યધિકાઃ પરાઃ॥
અષ્ટૌ લક્ષાશ્ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ ચ દ્વાપરઃ

ચતુર્લક્ષં તુ દ્વાત્રિંશત્સહસ્રાણિ કલિઃ સ્મૃતઃ॥
ચતુર્ભિરેતૈર્દેવાનાં યુગામિત્યભિધીયતે

આયુર્મનોર્યુગાનાં ચ સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ॥
ચતુર્દશમનૂનાં ચ કાલેન બ્રહ્મણો દિનમ્

યુગાનાં ચ સહસ્રેણ સ ચ કલ્પઃ શ્રૃણુષ્વ તાન્॥
ભવોદ્ભવસ્તપભવ્ય ઋતુર્વહ્નિર્વરાહકઃ

સાવિત્ર આસિકશ્ચાપિ ગાંધારઃ કુશિકસ્તથા॥
ઋષભશ્ચ તથા ખડ્ગો ગાંધારીયશ્ચ મધ્યમઃ

વૈરાજશ્ચ નિષાદશ્ચ મેઘવાહનપંચમૌ॥
ચિત્રકો જ્ઞાન આકૂતિર્મોનો દંશશ્ચ બૃંહકઃ

શ્વેતો લોહિતરક્તૌ ચ પીતવાસાઃ શિવઃ પ્રભુઃ॥
સર્વરૂપશ્ચ માસોઽયમેવં વર્ષશતાવધિઃ

પૂર્વાર્ધમપરાર્ધં ચ બ્રહ્મમાનમિદં સ્મૃતમ્॥
વિષ્ણોશ્ચ શંકરસ્યાપિ નાહં શક્તશ્ચ વર્ણને

ક્વાહમલ્પમતિઃ પાર્થ ક્વાપરૌ હરિત્ર્યંબકૌ॥
દેવિકેનૈવ માનેન પાતાલેષ્વપિ ગણ્યતે

ઇતિ તે સૂચિતં બુદ્ધ્યા શ્રૃણુ તત્પ્રાકૃતં પુનઃ

ઇતિ વૈધાત્રવ્યવસ્થિતિઃ॥
॥શ્રીનારદ ઉવાચ॥
ઋષભોનામ યન્નામ્ના નાનાપાષંડ કલ્પનાઃ॥
કલૌ પાર્થ ભવિષ્યંતિ લોકાનાં મોહનાત્મિકાઃ

તસ્ય પુત્રસ્તુ ભરતઃ શતશ્રૃંગસ્તુ તત્સુતઃ॥
તસ્ય પુત્રાષ્ટકં જાતં તથૈકાચ કુમારિકા

ઇંદ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ચ તામ્રદ્વીપો ગભસ્તિમાન્॥
નાગઃ સૌમ્યશ્ચ ગાંધર્વો વરુણશ્ચ કુમારિકા

વદનં ચાપિ કન્યાયાઃ પાર્થ બર્કરિકાકૃતિ॥
શ્રૃણુ તત્કારણં સર્વં મહાશ્ચર્યસમન્વિતમ્

મહીસાગરપર્યંતં વૃક્ષરાજિવિરાજિતે॥
જાલીગુલ્મલતાકીર્ણે સ્તંભતીર્થસ્ય સંનિધૌ

અજાસમજતો મધ્યાત્કાચિદેકા ચ બર્કરી॥
ભ્રાંતા સતી સમાયાતા પ્રદેશે તત્ર દુશ્ચરે

ઇતસ્તતો ભ્રમંતિ સા જાલિમધ્યે સમંતતઃ॥
નિર્ગંતું નૈવ શક્નોતિ ક્ષુત્પિપાસાર્દિતા શુભા

વિલગ્ના જાલિમધ્યે તુ તતઃ પંચત્વમાગતા॥
કાલેન કિયતા તસ્ય ત્રુટિત્વા શિરસો હ્યધઃ

પપાત શનિદર્શે ચ મહીસાગરસંગમે॥
સર્વતીર્થમયે તત્ર સર્વપાપપ્રમોચને

શિરસ્તુ તદવસ્થં હિ સમગ્રં તત્ર સંસ્થિતમ્॥
જાલિગુલ્માવલગ્નં ચ તસ્યા નૈવાપતજ્જલે

શેષકાયપ્રપાતેન મહીસાગરસંગમે॥
તત્તીર્થસ્ય પ્રભાવેન બર્કરીસા કુરૂદ્વહ

શકશ્રૃંગસ્ય વૈ રાજ્ઞઃ સિંહલેષ્વભવત્સુતા॥
મુખં બર્કરિકાતુલ્યં વ્યક્તં તસ્યા વ્યજાયત

દિવ્યનારી શુભાકારા શેષકાયે બભૌ શુભા॥
પૂર્વં તસ્યાપ્યપુત્રસ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રશતોપમા

પુત્રી જાતા પ્રમોદેન સ્વજનાનંદવર્ધિની॥
તતસ્તસ્યા વિલોક્યાથ મુખં વર્કરિકાકૃતિ

વિસ્મયં સમનુપ્રાપ્તાઃ સર્વે તે રાજપૂરુષાઃ॥
વિષાદં પરમાપન્નો રાજા સાંતઃપુરસ્તદા

ખિન્નાઃ પ્રકૃતયઃ સર્વાસ્તાદૃગ્રૂપવિલોકનાત્॥
તત્કિમિત્યેતદાશ્ચર્યમૂચુઃ પૌરાઃ સુવિસ્મિતાઃ

તતઃ સા યૌવનં પ્રાપ્તા સાક્ષાદ્દેવસુતોપમા॥
સ્વમુખં દર્પણે વીક્ષ્યસ્મૃતઃ પૂર્વો ભવસ્તયા

તત્તીર્થસ્ય પ્રભાવેણ માતૃપિત્રોર્નિવેદિતમ્॥
વિષાદો નૈવ કર્તવ્યો મદર્થે તાત નિશ્ચિતમ્

મા શોકં કુરુ મે માતઃ પૂર્વજન્માર્જિતં ફલમ્॥
તતઃ પૂર્વં સ્વવૃત્તાંતમુક્ત્વા સા ચ કુમારિકા

પૂર્વજન્મોદ્ભવઃ કાયસ્યસ્યા યત્રાપતત્તથા॥
ગમનાય તમુદ્દેશં વિજ્ઞપ્તૌ પિતરૌ તયા

અહં તાત ગમિષ્યામિ મહીસાગરસંગમમ્॥
ભવામિ તત્ર સંપ્રાપ્તા યથા કુરુ તથા નૃપ

તતઃ પિત્રા પ્રતિજ્ઞાતં શતશ્રૃંગેણ તત્તથા॥
તસ્યાઃ સંવાહનં ચક્રે રાજા પોતૈઃ સરત્નકૈઃ

સ્તંભતીર્થં તતઃ સાઽપિ પ્રાપ્ય પોતાર્યસંયુતા॥
ભૂરિદાનં તતશ્ચક્રે દાનં સર્વસ્વલક્ષણમ્

જાલિગુલ્માંતરેઽન્વિષ્ય તતો દૃષ્ટં નિજં શિરઃ॥
અસ્થિચર્માવશેષં ચ તદાદાય પ્રયત્નતઃ

દગ્ધ્વા સંગમસાંનિધ્યે ક્ષિપ્તાન્યસ્થીનિ સંગમે॥
તતસ્તીર્થપ્રભાવેણ મુખં જાતં શશિપ્રભમ્

ન તાદૃગ્દેવકન્યાનાં ન તાદૃઙનાગયોષિતામ્॥
ન તાદૃઙમર્ત્યનારીણાં તસ્યા યાદૃઙમુખં મુખમ્

સુરાસુરનરાઃ સર્વે તસ્યા રૂપેણ મોહિતાઃ॥
બહુધા પ્રાર્થયંત્યેનાં ન સા વરમભીપ્સતિ

કષ્ટં તયા મુદા તત્ર પ્રારબ્ધં દુશ્ચરં તપઃ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે દેવદેવો મહેશ્વરઃ

પ્રત્યક્ષતાં ગતસ્તસ્યૈ વરદોઽસ્મીતિ ચાબ્રવીત્॥
તતસ્તં પૂજયિત્વા ચ કુમારી વાક્યમબ્રવીત્

યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ॥
સાંનિધ્યં ક્રિયતામત્ર સર્વકાલં હિ શંકર

એવમસ્ત્વિતિ શર્વેણ પ્રોક્તે હૃષ્ટા કુમારિકા॥
યત્ર દગ્ધં શિરસ્તસ્યા બર્કર્યાઃ કુરુસત્તમ

બર્કરેશઃ શિવસ્તત્ર તયા સંસ્થાપિતસ્તદા॥
મન્મુખાન્મહાદાશ્ચર્યં શ્રુત્વેદં ચ તલાતલાત્

સ્વસ્તિકોનામ નાગેંદ્રઃ કુમારીં દ્રષ્ટુમાગતઃ॥
શિરસા ગચ્છતા તેન યત્રોત્ક્ષિપ્તા ચ ભૂરભૂત્

ઈશાને બર્કરેશસ્ય કૂપોઽભૂત્સ્વસ્તિકાભિધઃ॥
પૂરિતો ગંગયા પાર્થસર્વતીર્થફલપ્રદઃ

દૃષ્ટ્વા ચ સ્થાપિતં લિંગં શિવસ્તુષ્ટો વરં દદૌ॥
યેષાં મૃતશરીરાણામત્ર દાહઃ પ્રજાયતે

ક્ષિપ્યંતેબ્ધૌ તથા સ્થીનિ તેષાં સ્યાદક્ષયા ગતિઃ॥
તે સ્વર્ગે સુચિરં કાલં વસિત્વાત્ર સમાગતાઃ

રાજાનઃ સર્વસંપૂર્ણાઃ સપ્રતાપા ભવંતિ તે॥
બર્કરેશં ચ યો ભક્ત્યા સંપૂજયતિ માનવઃ

સ્નાત્વાર્ણવમહીતોયે તસ્ય સ્યાન્મનસેપ્સિતમ્॥
કાર્તિકે ચ ચતુર્દ્દેશ્યાં કૃષ્ણાયાં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

કૂપે સ્નાનં નરઃ કૃત્વા સંતર્પ્ય ચ પિતૄન્નિજાન્॥
પૂજયેદ્બર્કરેશં યઃ સર્પપાપૈઃ સ મુચ્યતે

એવં લબ્ધ્વા વરાન્સર્વાન્સા પુનઃ સિંહલં યયૌ॥
શતશ્રૃઙ્ગાય પિત્રે ચ વૃત્તાંતં સ્વં ન્યવેદયત્

તચ્છ્રુત્વા વિસ્મિતો રાજા લોકાઃ સર્વે ચ ફાલ્ગુન॥
પ્રશશંસુર્મહીતીર્થમાજગ્મુશ્ચ કૃતાદરાઃ

સ્નાત્વા દત્ત્વા ચ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ તે તતઃ॥
સિંહલં ચ યયુર્ભૂયસ્તીર્થમાહાત્મ્યહર્ષિતાઃ

અનિચ્છંત્યાં કુમાર્યાં ચ વરં દ્રવ્યં ચ પાર્થિવઃ॥
તથાન્યદપિ પ્રીત્યાસૌ યદ્દદૌ નૃપતિઃ શ્રૃણુ

ઇદં ભારતખંડં ચ નવધૈવ વિભજ્ય સઃ॥
દદાવષ્ટૌ સ્વપુત્રાણાં કુમાર્યૈ નવમં તથા

તેષાં વિભેદાન્વક્ષ્યામિ પર્વતૈરુપશોભિતાન્॥
પુત્રનામાનિ વર્ષાણિ પર્વતાંશ્ચ શ્રૃણુષ્વ મે

મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ॥
વિંધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તાત્ર કુલપર્વતાઃ

મહેન્દ્રપરતશ્ચૈવ ઇન્દ્રદ્વીપો નિગદ્યતે॥
પારિયાત્રસ્ય ચૈવાર્વાક્ખણ્ડં કૌમારિકં સ્મૃતમ્

સહસ્રમેકમેકં ચ સર્વખણ્ડાન્યમૂનિ ચ॥
નદીનાં સંભવં ચાપિ સંક્ષેપાચ્છૃણુ ફાલ્ગુન

વેદસ્મૃતિમુખા નદ્યઃ પારિયાત્રોદ્ભવા મતાઃ॥
નર્મદાસરસાદ્યાશ્ચ નદ્યો વિંધ્યાદ્વિનિર્ગતાઃ

શતદ્રૂચન્દ્રભાગાદ્યા ઋક્ષપર્વતસંભવાઃ॥
ઋષિકુલ્યાકુમાર્યાદ્યાઃ શુક્તિમત્પાદસંભવાઃ

તાપી પયોષ્ણી નિર્વિધ્યા કાવેરી ચ મહીનદી॥
કૃષ્ણા વેણી ભીમરથી સહ્યપાદોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ

કૃતમાલાતામ્રપર્ણીપ્રમુખા મલયોદ્ભવાઃ॥
ત્રિસામઋષ્યકુલ્યાદ્યા મહેન્દ્રપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ

એવં વિભજ્ય પુત્રેભ્યઃ કુમાર્યૈ ચ મહીપતિઃ॥
શતશૃંગો ગિરં ગત્વા ઉદીચ્યાં તપ્તવાંસ્તપઃ

તત્ર તપ્ત્વા તપો ઘોરં બ્રહ્મલોકં જગામ સઃ॥
શતશ્રૃંગો નૃપશ્રેષ્ઠઃ શતશ્રૃંગે નગોત્તમે

યત્ર જાતોઽસિ કૌતેય પાંડોસ્ત્વં સોદરૈઃ સહ॥
કુમારી ચ મહાભાગા સ્તંભતીર્થસ્થિતા સતી

ખંડોદ્ભવેન દ્રવ્યેણ તેપે દાનાનિ યચ્છતી॥
તતઃ કેનાપિ કાલેન ભ્રાતૃભ્યોઽષ્ટભ્ય એવ ચ

મહાવીર્યબલોત્સાહા જાતા નવ નવાત્મજાઃ॥
તે સમેત્ય સમાગમ્ય કુમારીં પ્રોચિરે તતઃ

કુલદેવી ત્વમસ્માકં પ્રસાદં કુરુ નઃ શુભે॥
અષ્ટૌ ખણ્ડાનિ ચાસ્માકં વિભજ્ય સ્વયમેવ ચ॥
દેહી દ્વાસપ્તતીનાં નો વિભેદઃ સ્યાદ્યથા ન નઃ

ઇત્યુક્તા સર્વધર્મજ્ઞા વિજ્ઞાને બ્રહ્મણા સમા॥
દ્વાસપ્તતિવિભેદૈઃ સા નવ ખંડાન્યચીકરત્

તેષાં નામાનિ ગ્રામાંશ્ચ પત્તનાનિ ચ ફાલ્ગુન॥
વેલાકૂલાનિ સંખ્યાં ચ વક્ષ્યામિ તવ તત્ત્વતઃ

કોટિશ્ચતસ્રો ગ્રામાણાં નીવૃદાસીચ્ચ મંડલે॥
સાર્ધકોટિદ્વયગ્રામૈર્દેશો બાલાક જચ્યતે

સપાદકોટિર્ગ્રામાણાં પુરસાહણકે વિદુઃ॥
લક્ષાશ્ચત્વાર એવાપિ ગ્રામાણામંધકે સ્મૃતાઃ

એકો લક્ષશ્ચ નેપાલે ગ્રામાણાં પરિકીર્તિતઃ॥
ષટ્‌ત્રીંશલ્લક્ષમાનં તુ કાન્યકુબ્જે પ્રકીર્તિતમ્

દ્વાસપ્તતિસ્તથા લક્ષા ગ્રામા ગાજણકે સ્મૃતાઃ॥
અષ્ટાદશ તથા લક્ષા ગ્રામાણાં ગૌડદેશકે

કામરૂપે ચ ગ્રામાણાં નવલક્ષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ॥
ડાહલે વેદસંજ્ઞે તુ ગ્રામાણાં નવલક્ષકમ્

નવૈવ લક્ષા ગ્રામાણાં કાંતિપુરે પ્રકીર્તિતાઃ॥
નવલક્ષાસ્તથા ચૈવ માચિપુરે પ્રકીર્તિતાઃ

ઓડ્ડિયાણે તથા દેશે નવલક્ષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ॥
જાલંધરે તથા દેશે નવલક્ષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

લોહપૂરે તથા દેશે લક્ષાઃ પ્રોક્તા નવૈવ ચ॥
ગ્રામાણાં સપ્તલક્ષં ચ પાંબીપુરે પ્રકીર્તિતમ્

ગ્રામાણાં સપ્તલક્ષં ચ રટરાજે પ્રકીર્તિતમ્॥
હરીઆલે ચ ગ્રામાણાં લક્ષપંચકસંમિતમ્

સાર્ધલક્ષત્રયં પ્રોક્તં દ્રડસ્ય વિષયે તથા॥
સાર્ધલક્ષત્રયં પ્રોક્તં તથાવંભણવાહકે

એકવિંશતિસાહસ્રં ગ્રામણાં નીલપૂરકે॥
તથામલવિષયે પાર્થ ગ્રામમાણામેકલક્ષકમ્

નરેંદુનામદેશે તુ લક્ષમેકં સપાદકમ્॥
અતિલાંગલદેશે ચ લક્ષઃ પ્રોક્તઃ સપાદકઃ

લક્ષાષ્ટાદશસાહસ્રં નવતી દ્વે ચ માલવે॥
સયંભરે તથા દેશે લક્ષઃ પ્રોક્તઃ સપાદકઃ

મેવાડે ચ તથા પ્રોક્તો લક્ષશ્ચૈકઃસપાદકઃ॥
અશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ વાગુરિઃ પરિકીર્તિતઃ

ગ્રામસપ્તતિસાહસ્રો ગુર્જરાત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ॥
તથા સપ્તતિસાહસ્રઃ પાંડર્વિષય એવ ચ

જહાહુતિસહસ્રાણિ દ્વાચત્વારિંશદેવ ચ॥
અષ્ટષાષ્ટસહસ્રાણિ પ્રોક્તં કાશ્મીરમંડલમ્

ષષ્ટિત્રિંશત્સહસ્રાણિ ગ્રામાણાં કૌંકણે વિદુઃ॥
ચતુર્દશશતં દ્વે ચ વિંશતીલઘુકૌંકણમ્

સિંધુઃ સહસ્રદશકે ગ્રામાણાં પરિકીર્તિતઃ

ચતુર્દશશતે દ્વે ચ વિંશતિઃ કચ્છમંડલમ્॥
પંચપંચાશત્સહસ્રં ગ્રામાઃ સૌરાષ્ટ્રમુચ્યતે

એકવિંશતિસહસ્રો લાડદેશઃ પ્રકીર્તિતઃ॥
અતિસિંધુશ્ચ ગ્રામાણાં દશસહસ્ર ઉચ્યતે॥
તથા ચાશ્વમુખં પાર્થ દશસાહસ્રમુચ્યતે

સહસ્રદશકં ચાપિ એકપાદઃ પ્રકીર્તિતઃ

તથૈવ દશસાહસ્રો દેશઃ સૂર્યમુખઃ સ્મૃતઃ॥
એકબાહુસ્તથા દેશો દશસાહસ્રમુચ્યતે

સહસ્રદશકં ચૈવ સંજાયુરિતિ દેશકઃ॥
શિવનામા તથા દેશઃ સહસ્રદશકઃ સ્મૃતઃ॥
સહસ્રાણિ દશ ખ્યાતં તથા કાલહયંજયઃ

લિંગોદ્ભવસ્તથા દેશઃ સહસ્રાણિ દશૈવ ચ॥
ભદ્રશ્ચ દેવભદ્રશ્ચ પ્રત્યેકં દશકૌ સ્મૃતૌ

ષટ્‌ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ સ્મૃતૌ ચટવિરાટકૌ॥
ષટ્‌ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ યમકોટિઃ પ્રકીર્તિતા

અષ્ટાદશ તથા કોટ્યો રામકો દેશ ઉચ્યતે॥
તોમરશ્ચાપિ કર્ણાટો યુગલશ્ચ ત્રયસ્ત્વિમે

સપાદલક્ષગ્રામાણાં પ્રત્યેકં પરિકીર્તિતઃ॥
પંચલક્ષાશ્ચ ગ્રામાણાં સ્ત્રીરાજ્યં પરિકીર્તિતમ્

પુલસ્ત્યવિષયશ્ચાપિ દશલક્ષક ઉચ્યતે॥
પ્રત્યેકં લક્ષદશકૌ દેશૌ કાંબોજકોશલૌ

ગ્રામાણાં ચ ચતુર્લક્ષો બાલ્હિકઃ પરિકીર્ત્યતે॥
ષટ્‌ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ લંકાદેશઃ પ્રકીર્તિતઃ

ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ કુરુદેશઃ પ્રકીર્તિતઃ॥
સાર્ધલક્ષસ્તથા પ્રોક્તઃ કિરાતવિજયો જયઃ

પંચ પ્રાહુસ્તથા લક્ષાન્વિદર્ભાયાં ચ ગ્રામકાન્॥
ચતુર્દશસહસ્રાણિ વર્ધમાનં પ્રકીર્તિતમ્

સહસ્રદશકં ચાપિ સિંહલદ્વીપમુચ્યતે॥
ષટ્‌ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ ગ્રામાણાં પાંડુદેશકઃ

લક્ષૈકં ચ તથા પ્રોક્તં ગ્રામાણાં તુ ભયાણકમ્॥
ષટ્‌ષષ્ટિં ચ સહસ્રાણિ દેશો માગધ ઉચ્યતે

ષષ્ટિસહસ્રાણિ તથા ગ્રામાણાં પાંગુદેશકઃ॥
ત્રિંશત્સાહસ્ર ઉક્તશ્ચ ગ્રામાણાં ચ વરેંદુકઃ

પંચવિંશતિસાહસ્રં મૂલસ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્॥
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ ગ્રામાણાં યાવનઃ સ્મૃતઃ

ચત્વાર્યેવ સહસ્રાણિ પક્ષબાહુરુદીર્યતે॥
દ્વાસપ્તતિરમી દેશાઃ ગ્રામસંખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

એવં ભરતખંડેઽસ્મિન્ષણ્ણવત્યેવ કોટયઃ॥
દ્વાસપ્તતિસ્તથા લક્ષાઃ પત્તનાનાં પ્રકીર્તિતાઃ

ષટ્‌ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ વેલાકૂલાનિ ભારત॥
એવં વિભજ્ય ખંડાનિ ભ્રાતૃવ્યાણાં દદૌ નવ

આત્મીયમપિ સા દેવી અનિચ્છુષ્વપિ તેષુ ચ॥
યતો માન્યેતિ ભગિની પ્રતિ ક્રુધ્યંતિ ભ્રાતરઃ

ભ્રાતૄન્પ્રતિ ભગિની ચ વિચાર્યૈવ દદૌ શુભા॥
તત્કૃત્વા સાનુમાન્યૈતાન્સ્તંભતીર્થમુપાગતા

તદા તેષુ ચ દેશેષુ ચતુર્વર્ગસ્ય સાધનમ્॥
સર્વેષાં પ્રવરં પ્રોક્તં કુમારીશ્વરમેવ ચ

તત્રાપિ ગુપ્તક્ષેત્રં ચ વેદૈતત્સા કુમારિકા॥
ગુપ્તક્ષેત્રે કુમારેશં પૂજયંતિ મહાવ્રતા

તસ્થૌ સ્નાયંતી ષટ્‌સુ ચૈવાપિ સંગમે॥
તતઃ કાલપ્રકર્ષાચ્ પ્રાસાદે સ્કંદનિર્મિતે

જીર્ણે નવ્યં સ્વર્ણમયં પ્રાસાદં સાપ્યકારયત્॥
તતસ્તુષ્ટો મહાદેવસ્તસ્યા ભક્ત્યાતિતોષિતઃ

કુમારલિંગાદુત્થાય પ્રત્યક્ષસ્તામવોચત॥
ભદ્રે તવાહં ભક્ત્યા ચ વિજ્ઞાનેન ચ તોષિતઃ

જીર્ણઃ પુનરુદ્ધૃતોઽયં પ્રાસાદસ્તેન તોષિતઃ॥
તવ નામ્ના ચ વિખ્યાતો ભવિષ્યામિ કુમારિકે

કર્તા ચાપિ તથોદ્ધર્તા દ્વૌ વૈ સમફલૌ સ્મૃતૌ॥
કુમારેશઃ કુમારીશ ઇતિ વક્ષ્યંતિ માં તતઃ

બર્કરેશે ચ યે દત્ત વરા દત્તાઃ સદૈવ તે॥
તવાપિ પ્રાપ્તઃ કાલશ્ચ સમીપે વરવર્ણિનિ

અભર્તૃકાયા નાર્યાશ્ચ ન સ્વર્ગો મોક્ષ એવ ચ॥
યથૈવ વૃદ્ધકન્યાયાઃ સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે

તસ્માત્ત્વમત્ર તીર્થે ચ મહાકાલમિતિ સ્મૃતમ્॥
સિદ્ધિં ગતં વૃણુ ભદ્રે પતિત્વે વરવર્ણિનિ

તતઃ સા રુદ્રવાક્યેન વરયામાસ તં પતિમ્॥
રુદ્રલોકં યયૌ ચાપિ મહાકાલસન્વિતા

તત્ર તાં પાર્વતી પ્રાહ સમાલિંગ્ય પ્રહર્ષિતા॥
યસ્માત્ત્વયા ચિત્રવચ્ચ લિખિતા પૃથિવી શુભે

ચિત્રલેખેતિનામ્ના ત્વં તસ્માદ્ભવ સખી મમ॥
તતઃ સખી સમભવચ્ચિત્રલેખેતિ સા શુભા

યયાનિરુદ્ધઃ કથિત ઉષાયાઃ પતિરુત્તમઃ॥
યોગિનીનાં વરિષ્ઠા યા મહાકાલસ્ય વલ્લભા

અપ્સુસા વાર્ષિકં બિંદું પૂર્ણે વર્ષશતે પપૌ॥
તપશ્ચરંતી તસ્માત્સા પ્રોચ્યતે ચાપ્સરા દિવિ

એવંવિધા કુમારી સા લિંગમેતદ્ધિ ફાલ્ગુન॥
સ્થાપયામાસ શિવદં બર્કરેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

તસ્માદત્ર નૃણાં દાહશ્ચાસ્થિક્ષેપશ્ચ ભારત॥
પ્રયાગાદધિકૌ પ્રોક્તૌ મહેશસ્ય વચો યથા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે બર્કરેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ