સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.4

॥લોમશ ઉવાચ॥
વિષ્ણુનોક્તં વચઃ શ્રુત્વા દક્ષો વચનમબ્રવીત્॥
વેદાનામપ્રમાણં ચ કૃતં તે મધુસૂદન

વૈદિકં કર્મ ચોત્સૃજ્ય કથં સેશ્વરતાં વ્રજેત્॥
તદુચ્યતાં મહાવિષ્ણો યેન ધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

દક્ષેણોક્તો મહાવિષ્ણુરુવાચ પરિસાંત્વયન્॥
ત્રૈગણ્યવિષયા વેદાઃ સંભવંતિ ન ચાન્યથા

વેદોદિતાનિ કર્માણિ ઈશ્વરેણ વિના કથમ્॥
સફલાનિ ભવિષ્યંતિ વિફલાન્યેવ તાનિ ચ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ઈશ્વરં શરણં વ્રઐજા॥
એવં બ્રુવતિ ગોવિન્દ આગતઃ સૈન્યસાગરઃ॥
વીરભદ્રેણ સદૃશો દદૃશુસ્તં તદા સુરાઃ

ઇંદ્રોપિ પ્રહસન્વિષ્ણુમાત્મવાદરતં તદા॥
વજ્રપાણિઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં યોદ્ધુકામોઽભવત્તદા

ભૃગુણાચારિતઃ શીઘ્રમુચ્ચાટનપરેણ હિ॥
તદા ગણાઃ સુરૈઃ સાર્ધં યુયુધુસ્તે ગણાન્વિતાઃ

શરતોમરનાગચૈર્જઘ્નુસ્તે ચ પરસ્પરમ્॥
નેદુઃશંખાશ્ચ બહુશસ્તસ્મિન્રણમહોત્સવે

તથા દુન્દુભયો નેદુઃ પટહા ડિંડિમાદયઃ॥
તેન શબ્દેન મહતાશ્લાઘ્યમાનાસ્તદા સુરાઃ॥
લોકપાલૈશ્ચ સહિતા જઘ્નુસ્તાઞ્છિવકિંકરાન્

ખડ્ગૈશ્ચાપિ હતાઃ કેચિદ્ગદાભિશ્ચ વિપોથિતાઃ॥
દેવૈઃ પરાજિતાઃ સર્વે ગણાઃ શતસહસ્રશઃ

ઇંદ્રાદ્યૌર્લોકપાલૈશ્ચ ગણાસ્તે ચ પરાઙ્ગમુખાઃ॥
કૃતાશ્ચ તત્ક્ષણાદેવ ભૃગોર્મંત્રબલેન હિ

ઉચ્ચાટનં કૃતં તેષાં ભૃગુણા યજ્વિના તદા॥
યજનાર્થં ચ દેવાનાં તુષ્ટ્યર્થં દીક્ષિતસ્ય ચ

તેનૈવ દેવા જયિનો જાતાસ્તત્ક્ષણમેવ હિ॥
સ્વાનાં પરાજયં દૃષ્ટ્વા વીરભદ્રો રુપાન્વિતઃ

ભૂતાન્પ્રેતાન્પિશાચાંશ્ચ કૃત્વા તાનેવ પૃષ્ઠતઃ॥
વૃષભસ્થાન્પુરસ્કૃત્ય સ્વયં ચૈવ મહાબલઃ॥
તીક્ષ્ણં ત્રિશૂલમાદાય પાતયામાસ તાન્રણે

દેવાન્યક્ષાન્પિશાચાંશ્ચ ગુહ્યકાન્રાક્ષસાં સ્તથા॥
શૂલઘાતૈશ્ચ તે સર્વે ગણા દેવાન્પ્રજઘ્નિરે

કેચિદ્દ્વિધાકૃતાઃ ખઙ્ગૈર્મુદ્ગરૈશ્ચાપિ પોથિતાઃ॥
પરશ્વધૈઃ ખંડશશ્ચ કૃતાઃ કેચિદ્રણાજિરે

શૂલૈર્ભિન્નાશ્ચ શતશઃ કેચિચ્ચ શકલીકૃતાઃ॥
એવં પરાજિતાઃ સર્વે પલાયનપરાયણાઃ

પરસ્પરં પરિષ્વજ્ય ગતાસ્તેપિ ત્રિવિષ્ટપમ્॥
કેવલં લોકપાલાશ્ચ ઇંદ્રાદ્યાસ્તસ્થુરુત્સુકાઃ॥
બૃહસ્પતિં પૃચ્છમાનાઃ કુતોસ્માકં જયો ભવેત્

બૃહસ્પતિરુવાચેદં સુરેંદ્રં ત્વરિતસ્તદા॥
॥બૃહસ્પતિરુવાચ॥
યદુક્તં વિષ્ણુના પૂર્વં તત્સત્યં જાતમદ્ય વૈ

અસ્તિ ચેદીશ્વરઃ કશ્ચિત્ફલરૂપ્યસ્ય કર્મ્મણઃ॥
કર્તારં ભજતે સોપિ ન હ્યકર્તુઃ પ્રભુર્હિસઃ

ન મંત્રૌષધયઃ સર્વે નાભિચારા ન લૌકિકાઃ॥
ન કર્માણિ ન વેદાશ્ચ ન મીમાંસાદ્વયં તથા

જ્ઞાતુમીશાઃ સંભવંતિ ભક્ત્યાજ્ઞેયસ્ત્વનન્યયા॥
શાંત્યા ચ પરયા તૃષ્ટ્યા જ્ઞાતવ્યો હિ સદાશિવઃ

તેન સર્વં સંભવંતિ સુખદુઃઝખાત્મકં જગત્॥
પરંતુ સંવદિષ્યામિ કાર્યાકાર્યવિવક્ષયા

ત્વમિંદ્ર બાલિશો ભૂત્વા લોકપાલૈઃ સહાદ્ય વૈ॥
આગતો બાલિશો ભૂત્વા ઇદાનીં કિં કરિષ્યસિ

એતે રુદ્રસહાયાશ્ચ ગણાઃ પરમશોભનાઃ॥
કુપિતાશ્ચ મહાભાગા ન તુ શેષં પ્રકુર્વતે

એવં બૃહસ્પતેર્વાક્યં શ્રુત્વા તેઽપિ દિવૌકસઃ॥
ચિંતામાપેદિરે સર્વે લોકપાલા મહેશ્વરાઃ

તતોઽબ્રવીદ્વીરભદ્રો ગણૈઃ પરિવૃતો ભૃશમ્॥
સર્વે યૂયં બાલિશત્વાદવદાનાર્થમાગતાઃ

અવદાનાનિ દાસ્યામિ તૃપ્ત્યર્થં ભવતાં ત્વરન્॥
એવમુક્ત્વા શિતૈર્બાણૈર્જઘાનાથ રુષાન્વિતઃ

તૈર્બાણૈર્નિહતાઃ સર્વે જગ્મુસ્તે ચ દિશો દશ

ગતેષુ લોકપાલેષુ વિદ્રુતેષુ સુરેષુ ચ॥
યજ્ઞવાટે સમાયાતો વીરભદ્રો ગણાન્વતઃ

તદા ત ઋષયઃ સર્વે સર્વમેવેશ્વરેશ્વરમ્॥
વિજ્ઞપ્તુકામાઃ સહસા ઊચુરેવં જનાર્દનમ્

રક્ષ યજ્ઞં હિ દક્ષસ્ય યજ્ઞોસિ ત્વં ન સંશયઃ॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનમૃષીણાં વૈ જનાર્દનઃ

યોદ્ધુકામઃ સ્થિતો યુદ્ધે વિષ્ણુરધ્યાત્મદીપકઃ॥
વીરભદ્રો મહાબાહુઃ કેશવં વાક્યમબ્રવીત્

અત્ર ત્વયાગતં કસ્માદ્વિષ્ણો વેત્ત્રા મહાબલમ્॥
દક્ષસ્ય પક્ષમાશ્રિત્ય કથં જેષ્યસિ તદ્વદ

દાક્ષાયણ્યા કૃતં યચ્ચ ન દૃષ્ટં કિં ત્વયાનઘ॥
ત્વં ચાપિ યજ્ઞે દક્ષસ્ય અવદાનાર્થમાગતઃ॥
અવદાનં પ્રયચ્છામિ તવ ચાપિ મહાભૂજ

એવમુક્ત્વા પ્રણમ્યાદૌ વિષ્ણું સદૃશરૂપિણમ્॥
વીરભદ્રોઽગ્રતો ભૂત્વા વિષ્ણું વાક્યમથાબ્રવીત્

યથા શંભુસ્તથા ત્વં હિ મમ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ॥
તથાપિ ત્વં મહાબાહો યોદ્ધુકામોઽગ્રતઃ સ્તિતઃ॥
નેષ્યામ્યપુનરાવૃત્તિં યદિ તિષ્ઠેસ્ત્વમાત્મના

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વીરભદ્રસ્ય ધીમતઃ॥
ઉવાચ પ્રહસન્દેવો વિષ્ણુઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

॥વિષ્ણુરુવાચ॥
રુદ્રતેજઃપ્રસૂતોસિ પવિત્રોઽસિ મહામતે॥
અનેન પ્રાર્થિતઃ પૂર્વં યજ્ઞાર્થં ચ પુનઃ પુનઃ

અહં ભક્તપરાધીનસ્તથા સોઽપિ મહેશ્વરઃ॥
તેનૈવ કારણેનાત્ર દક્ષસ્ય યજનં પ્રતિ

આગતોઽહં વીરભદ્ર રુદ્રકોપસમુદ્ભવ॥
અહં નિવારયામિ ત્વાં ત્વં વા માં વિનિવારય

ઇત્યુક્તવતિ ગોવિંદે પ્રહસ્ય સ મહાભુજઃ॥
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા ઇદમાહ જનાર્દનમ્

યથા શિવસ્તથા ત્વં હિ યથા ત્વં ચ તથા શિવઃ॥
સેવકાશ્ચ વયં સર્વે તવ વા શંકરસ્ય ચ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સોઽચ્યુતઃ સંપ્રહસ્ય ચ॥
ઇદં વિષ્ણુર્મહાવાક્યં જગાદ પરમેશ્વરઃ

યોધયસ્વ મહાબાહો મયા સાર્ધમશંકિતઃ॥
તવાસ્ત્રૈઃ પૂર્યમાણોઽહં ગચ્છામિ ભવનં સ્વકમ્

તથેત્યુક્ત્વા તુ વીરોઽસૌ વીરભદ્રો મહાબલઃ॥
ગૃહીત્વા પરમાસ્ત્રાણિ સિંહનાદૈર્જગર્જ હ

વિષ્ણુશ્ચાપિ મહાઘોષં શંખનાદં ચકાર સઃ॥
તચ્છ્રુત્વા યે ગતા દેવા રણં હિત્વાઽઽયયુઃ પુનઃ

વ્યૂહં ચક્રુસ્તદા સર્વે લોકપાલાઃ સવાસવાઃ॥
તદેન્દ્રેણ હતો નંદીવજ્રેણ શતપર્વણા

નંદીના ચ હતઃ શક્રસ્ત્રિશૂલેન સ્તનાંતરે॥
વાયુના ચ હતો ભૃંગી ભૃંગિણા વાયુરાહતઃ

શૂલેન સિતધારેણ સંનદ્ધો દણ્ડધારિણા॥
યમેન સહ સંગ્રામં મહાકાલો બલાન્વિતઃ

કુબેરેણ ચ સંગમ્ય કૂષ્માંડાનાં પતિઃ સ્વયમ્॥
વરુણેન સમં યુદ્ધં મુંડશ્ચૈવ મહાબલઃ

યુયુધે પરયાશક્ત્યા ત્રૈલોક્યં વિસ્મયન્નિવ॥
નૈરૃતેન સમાગમ્ય ચંડશ્ચબલવત્તરઃ

યુયુધે પરમાસ્ત્રેણ નૈરૃત્યં ચ વિડંબયન્॥
યોગિનીચક્રસંયુક્તો ભૈરવો નાયકો મહાન્

વિદાર્ય દેવાનખિલાન્પપૌ શોણિતમદ્બુતમ્॥
ક્ષેત્રપાલાસ્તથા ચાન્યે ભૂતપ્રમથગુહ્યકાઃ

સાકિની ડાકિની રૌદ્રા નવદુર્ગાસ્તથૈવ ચ॥
યોગિન્યો યાતુદાન્યશ્ચ તથા કૂષ્માંડકાદયઃ॥
નેદુઃ પપુઃ શોણિતં ચ બુભુજુઃ પિશિતં બહુ

ભક્ષ્યમાણં તદા સૈન્યં વિલોક્ય સુરરાટ્સ્વયમ્॥
વિહાય નંદિનં પશ્ચાદ્વીરભદ્રં સમાક્ષિપત્

વીરભદ્રો વિહાયૈવ વિષ્ણું દેવેન્દ્રમાસ્થિતઃ॥
તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ધોરં બુધાંગારકયોરિવ

વીરભદ્રં યદા શક્રો હંતુકામસ્ત્વરાન્વિતઃ॥
તાવચ્છંક્રં ગજસ્થં હિ પુરયામાસ માર્ગણૈઃ

વીરભદ્રો રુષાવિષ્ટો દુર્નિવાર્યો મહાબલઃ॥
તદેદ્રેંણાહતઃ શીઘ્રં વજ્રેણ શતપર્વણા

સગજં ચ સવજ્રં ચ વાસવં ગ્રસ્તુમુદ્યુતઃ॥
હાહાકારો મહા નાસીદ્ભૂતાનાં તત્ર પશ્યતામ્

વીરભદ્રં તતાભૂતં તથાભૂતં હંતુકામં પુરંદરમ્॥
તવ્રમાણસ્તદા વિષ્ણુર્વીરભદ્રાગ્રતઃ સ્થિતઃ

શક્રં ચ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા યોધયામાસ વૈ તદા॥
વીરભદ્રસ્ય વિષ્ણોશ્ચ યુદ્ધં પરમભૂત્તદા

શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્વિવિધાકારૈર્યોધયામાસતુસ્તદા॥
પુનર્નંદિનમાલોક્ય શક્રો યુદ્ધ વિશારદઃ

દ્વંદ્વયુદ્ધં સુતુમુલં દેવાનાં પ્રમથૈઃ સહ॥
પ્રમથા મથિતા દેવૈઃ સર્વે તે પ્રાદ્રવન્રણાત્

ગણાન્પરાઙ્મુખાન્દૃષ્ટ્વા સર્વે તે વ્યાધયો ભૃશમ્॥
રુદ્રકોપાત્સમુદ્ભૂતા દેવાશ્ચાપિ પ્રદુદ્રુવુઃ

જ્વરૈસ્તુ પીડિતાન્દેવાન્દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુર્હસન્નિવ॥
જીવગ્રાહેણ જગ્રાહ દેવાંસ્તાંશ્ચ પૃથક્પૃથક્

દેવાશ્ચિનૌ તદાહૂય વ્યાધીન્હંતું તદા ભૃતિમ્॥
દદૌ તાભ્યાં પ્રયત્નેન ગણયિત્વા સુબુદ્ધિમાન્

જ્વરાંશ્ચ સન્નિપાતાંશ્ચ અન્યે ભૂતદ્રુહસ્તદા॥
તાન્સર્વાન્નિગૃહીત્વાથ અશ્વિનૌ તૌ મુદાન્વિતૌ॥
વિજ્વરાનથ દેવાંશ્ચ કૃત્વા મુમુદતુશ્ચિરમ્

તૈર્જિતં યોગિનીચક્રં ભૈરવં વ્યાકુલીકૃતમ્॥
તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ પાતયામાસુઃ શરૈર્ભૂતગણાનપિ

સુરૈર્વિદ્રાવિતં સૈન્યં વિલોક્ય પતિતં ભુવિ॥
વીરભદ્રો રુપાવિષ્ટો વિષ્ણું વચનમબ્રવીત્

ત્વં શૂરોસિ મહાબાહો દેવાનાં પાલકો હ્યસિ॥
યુધ્યસ્વ માં પ્રયત્નેન યદિ તે મતિરીદૃશી

ઇત્યુક્ત્વા તં સમાસાદ્ય વિષ્ણું સર્વેશ્વરેશ્વરમ્॥
વવર્ષ નિશિતૈર્બાણૈર્વીરભદ્રો મહાબલઃ

તદા ચક્રેણ ભગવાન્વીરભદ્રં જઘાન સઃ॥
આયાંતં ચક્રમાલોક્ય ગ્રસિતં તત્ક્ષણાચ્ચ તત્

ગ્રસિતં ચક્રમાલોક્ય વિષ્ણુઃ પરપુરંજયઃ॥
મુખં તસ્ય પરામૃજ્ય વિષ્ણુનોદ્ગિલિતં પુનઃ

સ્વચક્રમાદાય મહાનુભાવો દિવં ગતોઽથો ભુવનૈકભર્તા॥
જ્ઞાત્વા ચ તત્સર્વમિદં ચ વિષ્ણુઃ કૃતી કૃતં દુષ્પ્રસહં પરેષામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે વીરભદ્રાદીનાં વિષ્ણ્વાદિભિઃ સહ યુદ્ધવર્ણનંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ