સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.3-2

॥સૂત ઉવાચ॥
એવં સ્થાનાનિ પુણ્યાનિ યાનિયાનીહ વૈ ભુવિ॥
નિરીક્ષંસ્તત્ર તત્રાહં નારદો વીરસત્તમ

વિચરન્મેદિનીં સર્વાં પ્રાપ્તોઽહમાશ્રમં ભૃગોઃ॥
યત્ર રેવાનદી પુણ્યા સપ્તકલ્પસ્મરા વરા

મહાપુણ્યા પવિત્રા ચ સર્વતીર્થમયી શુભા॥
પુનાનિ કીર્તનેનૈવ દર્શનેન વિશેષતઃ

તત્રાવગાહનાત્પાર્થ મુચ્યતે જંતુરંહસા॥
યથા સા પિઙ્ગલા નાડી દેહમધ્યે વ્યવસ્થિતા

ઇયં બ્રહ્માંડપિણ્ડસ્ય સ્થાને તસ્મિન્પ્રકીર્તિતા॥
તત્રાસ્તે શુક્લતીર્થાખ્યં રેવાયાં પાપનાશનમ્

યત્ર વૈ સ્નાનમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યા પ્રણશ્યતિ॥
તસ્યાપિ સન્નિધૌ પાર્થ રેવાયા ઉત્તરે તટે

નાનાવૃક્ષસમાકીર્ણં લતાગુલ્મોપશોભિતમ્॥
નાનાપુષ્પફલો પેતં કદલીખંડમંડિતમ્

અનેકાશ્વાપદાકીર્ણં વિહગૈરનુનાદિતમ્॥
સુગંધપુષ્પશોભાઢ્યં મયૂરરવનાદિતમ્

ભ્રમરૈઃ સર્વમુત્સૃજ્ય નિલીનં રાવસંયુતમ્॥
યથા સંસારમુત્સૃજ્ય ભક્તેન હરપાદયોઃ

કોકિલા મધુરૈઃ સ્વાનૈર્નાદયંતિ તથા મુનીન્॥
યથા કથામૃતાખ્યાનૈર્બ્રાહ્મણા ભવભીરુકાન્

યત્ર વૃક્ષા હ્લાદયંતિ ફલૈઃ પુષ્પૈશ્ચ પત્રકૈઃ॥
છાયાભિરપિ કાષ્ઠૈશ્ચ લોકાનિવ હરવ્રતાઃ

પુત્રપુત્રેતિ વાશંતે યત્ર પુત્રપ્રિયાઃ ખગાઃ॥
યથા શિવપ્રિયાઃ શૈવા નિત્યં શિવશિવેતિ ચ

એવંવિધં મુનેસ્તસ્ય ભૃગોરાશ્રમમંડલમ્॥
વિપ્રૈસ્ત્રૈવિદ્યસંયુક્તૈઃ સર્વતઃ સમલંકૃતમ્

ઋગ્યજુઃ સામનિર્ઘોપૈરારૂરિતદિગન્તરમ્॥
રુદ્રભક્તેન ધીરેણ યથૈવ ભુવનત્રયમ્

તત્રાહં પાર્થ સંપ્રાપ્તો યત્રાસ્તે મુનિસત્તમઃ॥
ભૃગુઃ પરમધર્માત્માતપસા દ્યોતિતપ્રભઃ

આગચ્છંતં તુ માં દૃષ્ટ્વા દીનં ચ મુદિતં તથા॥
અભ્યુત્થાનં કૃતં સર્વૈર્વિપ્રૈર્ભૃગુપુરોગમૈઃ

કૃત્વા સુસ્વાગતં દત્ત્વા અર્ઘાદ્યં ભૃગુણા સહ॥
આસનેષૂપવિષ્ટાસ્તે મુનીંદ્રા ગ્રાહિતા મયા

વિશ્રાંતં તુ તતો જ્ઞાત્વા ભૃગુર્મામપ્યુવાચહ॥
ક્વ ગંતવ્યં મુનિશ્રેષ્ઠ કસ્માદિહ સમાગતઃ

આગમનકારણં સર્વં સમાચક્ષ્વ પરિસ્ફુટમ્॥
તતસ્તં ચિંતયાવિષ્ટો ભૃગું પાર્થાહમબ્રુવમ્

શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ યદર્થમહામાગતઃ॥
મયા પર્યટિતા સર્વા સમુદ્રાંતા ચ મેદિની

દ્વિજાનાં ભૂમિદાનાર્થં માર્ગમાણઃ પદેપદે॥
નિર્દોષાં ચ પવિત્રાં ચ તીર્થેષ્વપિ સમન્વિતામ્

રમ્યાં મનોરમાં ભૂમિં ન પશ્યામિ કથંચન॥
॥ભૃગુરુવાચ॥
વિપ્રાણાં સ્થાપનાર્થાય મયાપિ ભ્રમતા પુરા

પૃથ્વી સાગરપર્યંતા દૃષ્ટા સર્વા તદાનઘ॥
મહીનામ નદી પુણ્યા સર્વતીર્થમયી શુભા

દિવ્યા મનોરમા સૌમ્યા મહાપાપપ્રણાશિની॥
નદીરૂપેણ તત્રૈવ પૃથ્વી સા નાત્ર સંશયઃ

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ દૃષ્ટાદૃષ્ટાનિ નારદ॥
તાનિ સર્વાણિ તત્રૈવ નિવસંતિ મહીજલે

સા સમુદ્રેણ સંપ્રાપ્તા પુણ્યતોયા મહાનદી॥
સંજાતસ્તત્ર દેવર્ષે મહીસાગરસંગમઃ

સ્તંભાખ્યં તત્ર તીર્થં તુ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્॥
તત્ર યે મનુજાઃ સ્નાનં પ્રકુર્વંતિ વિપશ્ચિતઃ

સર્વપાપવિનિર્મુક્તા નોપસર્પંતિ વૈ યમમ્॥
તત્રાદ્ભુતં હિ દૃષ્ટં મે પુરા સ્નાતું ગતેન વૈ

તદહં કીર્તયિષ્યામિ મુને શ્રૃણુ મહાદ્ભુતમ્॥
યાવત્સ્નાતું વ્રજામ્યસ્મિન્મહીસાગરસંગમે

તીરે સ્થિતં પ્રપશ્યામિ મુનીંદ્રં પાવકોપમમ્॥
પ્રાંશું વૃદ્ધં ચાસ્થિશેષં તપોલક્ષ્મ્યા વિભૂષિતમ્

ભુજાવૂર્ધ્વૌ તતઃ કૃત્વા પ્રરુદંતં મુહુર્મુહુઃ॥
તં તથા દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા દુઃખિતોઽહમથાભવમ્

સતાં લક્ષણમેતદ્ધિ યદ્દૃષ્ટ્વા દુઃખિતં જનમ્॥
શતસંખ્ય તસ્ય ભવેત્તથાહં વિલલાપ હ

અહિંસા સત્યમસ્તેયં માનુષ્યે સતિ દુર્લભમ્॥
તતસ્તમુપસંગમ્ય પર્યપૃચ્છમહં તદા

કિમર્થં રોદિશિ મુને શોકે કિં કારણં તવ॥
સુગુહ્યમપિ ચેદ્બૂહિ જિજ્ઞાસા મહતી હિ મે

મુનિસ્તતો મામવદદ્ભૃગો નિર્ભાગ્યવાનહમ્॥
તેન રોદિમિ મા પૃચ્છ દુર્ભાગ્યં ચાલપેદ્ધિ કઃ

તમહં વિસ્મયાવિષ્ટઃ પુનરેવેદમબ્રુવમ્॥
દુર્લભં ભારતે જન્મ તત્રાપિ ચ મનુષ્યતા

મનુષ્યત્વે બ્રાહ્મણત્વં મુનિત્વં તત્ર દુર્લભમ્॥
તત્રાપિ ચ તપઃસિદ્ધિઃ પ્રાપ્યૈતત્પંચકં પરમ્

કિમર્થં રોદિષિ મુને વિસ્મયોઽત્ર મહાન્મમ॥
એવં સંપૃચ્છતે મહ્યમેતસ્મિન્નેવ ચાંતરે

સુભદ્રોનામ નામ્ના ચ મુનિસ્તત્રાભ્યુપાયયૌ॥
સ હિ મેરું પરિત્યજ્ય જ્ઞાત્વા તીર્થસ્ય સારતામ્

કૃતાશ્રમઃ પૂજયતિ સદા સ્તંભેશ્વરં મુનિઃ॥
સોઽપ્યેવં મામિ વાપૃચ્છન્મુનિં રોદનકારણમ્

અથાહાચમ્ય સ મુનિઃ શ્રૂયતાં કારણં મુની॥
અહં હિ દેવશર્માખ્યો મુનિઃ સંયતવાઙ્મનાઃ

નિવસામિ કૃતસ્થાનો ગંગાસાગરસંગમે॥
તત્ર દર્શેતર્પયામિ સદૈવ ચ પિતૄનહમ્

શ્રાદ્ધાંતે તે ચ પ્રત્યક્ષા હ્યાશિષો મે વદંતિ ચ॥
તતઃ કદાચિત્પિતરઃ પ્રહૃષ્ટા મામથાબ્રવન્

વયં સદાત્ર ચાયામો દેવશર્મંસ્તવાંતિકે॥
સ્થાનેઽસ્માકં કદાચિત્ત્વં ન ચાયાસિ કુતઃ સુતઃ

સ્થાનં દિદૃક્ષુસ્તચ્ચાહં ન શક્તોઽસ્મિ નિવોદિતુમ્॥
તતઃ પરમમિત્યુક્ત્વા ગતવાન્પિતૃભિઃ સહ

પિતૄણાં મંદિરં પુણ્યં ભૌમલોકસમાસ્થિતમ્॥
તત્રતત્ર સ્થિતશ્ચાહં તેજોમણ્ડલદુર્દૃશાન્

દૃષ્ટ્વાગ્રતઃ પૂજયાઢ્યાનપૃચ્છં સ્વાન્પિતૄનિતિ॥
કે હ્યમી સમુપાયાંતિ ભૃશં તૃપ્તા ભૃશાર્ચિતાઃ॥
ભૃશંપ્રમુદિતા નૈવ તથા યૂયં યથા હ્યમી

॥પિતર ઊચુઃ॥
ભદ્રં તે પિતરઃ પુણ્યાઃ સુભદ્રસ્ય મહામુનેઃ॥
તર્પિતાસ્તેન મુનિના મહીસાગરસંગમે

સર્વતીર્થમયી યત્ર નિલીના હ્યુદધૌ મહી॥
તત્ર દર્શે તર્પયતિ સુભદ્રસ્તાનમૂન્સુત

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં લજ્જિતોઽહં ભૃશંતદા॥
વિસ્મિતશ્ચ પ્રણમ્યૈતાન્પિતૄન્સ્વં સ્થાનમાગતઃ

યથા તથા ચિંતિતં ચ તત્ર યાસ્યામ્યહં શ્ફુટમ્॥
પુણ્યો યત્રાપિ વિખ્યાતો મહીસાગરસંગમઃ

કૃતાશ્રમશ્ચ તત્રૈવ તર્પયિષ્યે નિજાન્પિતૄન્॥
દર્શેદર્શે યથા ચાસૌ સ્તુત્યનામા સુભદ્રકઃ

કિં તેન નનુ જાતેન કુલાંગારેણ પાપિના॥
યસ્મિઞ્જીવત્યવિ નિજાઃ પિતરોઽન્યસ્પૃહાકરાઃ

ઇતિ સંચિંત્ય મુદિતો રુચિં ભાર્યામથાબ્રવુમ્॥
રુચે ત્વયા સમાયુક્તો મહીસાગગરસંગમમ્

ગત્વા સ્થાસ્યામિ તત્રૈવ શીઘ્રં ત્વં સમ્મુખીભવ॥
પતિવ્રતાસિ શુદ્ધાસિકુલીનાસિ યશસ્વિનિ॥
તસ્માદેતન્મમ શુભે કર્તુમર્હસિ ચિંતિતમ્

॥રુચિરુવાચ॥
હતા તસ્ય જનિર્નાભૂત્કથં પાપ દુરાત્મના

શ્મશાનસ્તંભ યેનાહં દત્તા તુભ્યં કૃતંત્વાય॥
ઇહ કંદફલાહારૈર્યત્કિં તેન ન પૂર્યતે

નેતુમિચ્છસિ માં તત્ર યત્ર ક્ષારોદકં સદા॥
ત્વમેવ તત્ર સંયાહિ નંદંતુ તવ પૂર્વજાઃ

ગચ્છ વા તિષ્ઠ વા વૃદ્ધ વસ વા કાકવચ્ચિરમ્॥
તથા બ્રુવન્ત્યાં તસ્યાં તુ કર્ણાવસ્મિ પિધાય ચ

વિપુલં શિષ્યમાદિશ્ય ગૃહ એકોઽત્ર આગતઃ॥
સોઽહં સ્નાત્વાત્ર સંતર્પ્ય પિતૄઞ્છ્રદ્ધાપરાયણઃ

ચિંતાં સુવિપુલાં પ્રાપ્તો નરકે દુષ્કૃતી યથા॥
યદિ તિષ્ઠામિ ચાત્રૈવ અર્ધદેહધરો હ્યહમ્

નરો હિ ગૃહિણીહીનો અર્ધદેહ ઇતિ સ્મૃતઃ॥
યથાત્મના વિના દેહે કાર્યં કિંચિન્ન સિધ્યતિ

અનયોર્હિ ફલં ગ્રાહ્યં સારતા નાત્ર કાચન॥
અર્ધદેહી ચ મનુજસ્ત્વસંસ્પૃશ્યઃ સતાંમતઃ

અનયોર્હિફલં ગ્રાહ્યં સારતા નાત્ર કાચન॥
અર્ધદેહી ચ મનુજસ્ત્વસંસ્પૃશ્યઃ સતાંમતઃ

ઔત્તાનપાદિરસ્પૃશ્ય ઉત્તમો હિ સુરૈઃ કૃતઃ॥
અથ ચેત્તત્ર સંયામિ ન મહીસાગરસ્તતઃ

યામિ વા તત્કથં પાદૌ ચલતો મે કથંચન॥
એતસ્મિન્મે મનો વિદ્ધં ખિદ્યતેઽજ્ઞાનસંકટે

અતોઽહમતિમુહ્યામિ ભૃશં શોચામિ રોદિમિ॥
ઇતિશ્રુત્વા વચસ્તસ્ય ભૃશં રોમાંચપૂરિતમ્

સાધુસાધ્વિત્યથોવાચ તં સુભદ્રોઽપ્યહં તથા॥
દણ્ડવચ્ચ પ્રણમિતો મહીસાગરસઙ્ગમમ્

ચિન્તયાવશ્ચ મનસિ પ્રતીકારં મુનેરુભૌ॥
યો હિ માનુષ્યમાસાદ્ય જલબુદ્બુદભંગુરમ્

પરાર્થાય ભવત્યેષ પુરુષોઽન્યે પુરીષકાઃ॥
તતઃ સંચિંત્ય પ્રાહેદં સુભદ્રો મુનિસત્તમમ્

મા મુને પરિખિદ્યસ્વ દેવશર્મન્સ્થિરો ભવ॥
અહં તે નાશયિષ્યામિ શોકં સૂર્યસ્તમો યથા

ગમિષ્યામ્યાશ્રમં ત્વં ચ નાત્રાપિ પરિહાસ્યતે॥
શ્રૃણુ તત્કારણં તુભ્યં તર્પયિષ્યે પિતૄનહમ્

॥દેવશર્મોવાચ॥
એવં તે વદમાનસ્ય આયુરસ્તુ શતં સમાઃ॥
યદશક્યં મહત્કર્મ કર્તુમિચ્છસિ મત્કૃતે

હર્ષસ્થાને વિષાદશ્ચ પુનર્માં બાધતે શ્રૃણુ॥
અપિ વાક્યં શુભં સન્તો ન ગૃહ્ણન્તિ મુધા મુને

કથમેતન્મહત્કર્મ કારયામિ મુધાવદ॥
પુનઃ કિંચિત્પ્રવક્ષ્યામિ યથા મે નિષ્કૃતિર્ભવેત્

શાપિતોઽસિ મયા પ્રાણૈર્યથા વચ્મિ તથા કુરુ॥
અહં સદા કરિષ્યામિ દર્શે ચોદ્દિશ્યતે પિતૄન્

શ્રાદ્ધં ગંગાર્ણવે ચાત્ર મત્પિતૄણાં ત્વમાચર॥
અહં ચૈવાપિ તપસઃ સંચિતસ્યાપિ જન્મના॥
ચતુર્ભાગં પ્રદાસ્યામિ એવમેવૈતદાચર

॥સુભદ્ર ઉવાચ॥
યદ્યેવં તવ સંતોષસ્ત્વેવમસ્તુ મુનીશ્વર॥
સાધૂનાં ચ યથા હર્ષસ્તથા કાર્યં વિજાનતા

॥ભૃગુરુવાચ॥
દેવશર્મા તતો હૃષ્ટો દત્ત્વા પુણ્યં ત્રિવાચિકમ્॥
ચતુર્થાશં યયૌ ધામ સ્વં સુભદ્રોઽપિ ચ સ્થિતઃ

એવંવિધો નારદાસૌ મહી સાગરસંગમઃ॥
યમનુસ્મરતો મહ્યં રોમાંચોઽદ્યાપિ વર્તતે

॥નારદ ઉવાચ॥
ઇતિ શ્રુત્વા ફાલ્ગુનાહં હર્ષગદ્ગદયા ગિરા॥
મૃતોમૃત ઇવા વોચં સાધુસાધ્વિતિ તંભૃગુમ્

યૂયં વયં ગમિષ્યામો મહીતીરં સુશોભનમ્॥
આવામીક્ષાવહે સર્વં સ્થાનકં તદનુત્તમમ્

મમ ચૈવં વચઃ શ્રુત્વા ભૃગુઃ સહ મયયયૌ॥
સમસ્તં તુ મહાપુણ્યં મહીકૂલં નિરીક્ષિતમ્

તદ્દૃષ્ટ્વા ચાતિહૃષ્ટોહમાસં રોમાંચકંચુકઃ॥
અબ્રવં મુનિશાર્દૂલં હર્ષગદ્ગદયા ગિરા

ત્વત્પ્રસાદાત્કરિષ્યામિ ભૃગો સ્થાનમનુત્તમમ્॥
સ્વસ્થાનં ગમ્યતાં બ્રહ્મન્નતઃ કૃત્યં વિચિંતયે

એવં ભૃગું ચાસ્મિવિસર્જયિત્વા કલ્લોલકોલાહલકૌતુકીતટે॥
અથોપવિશ્યેદમચિંતયં તદા કિં કૃત્યમાત્માનમિવૈકયોગી

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારીકાખંડે નારદાર્જુનસંવાદે મહીસાગરસંગમતીર્થમાહાત્મ્યે તૃતીયોઽધ્યાયઃ