સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.36

॥નારદ ઉવાચ॥
એવં દૃષ્ટ્વા ક્ષિતૌ તાનિ લિંગાનિ હરસૂનુના॥
હરિબ્રહ્મેંદ્રપ્રમુખા દેવાઃ પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્

અહો ધન્યઃ કુમારોઽયં મહીસાગરસંગમે॥
યેન ચત્વારી લિંગાનિ સ્તાપિતાનિ સુદુર્લભે

વયમપ્યત્ર શુદ્ધ્યર્થં તોષાર્થં સ્કન્દરુદ્રયોઃ॥
સાધ્વર્થે ચાત્મલાભાય કુર્મો લિંગપરંપરામ્

અથવા કોટિશો દેવા મુનયો નૈવ સંખ્યયા॥
સર્વે ચેત્સ્થાપયિષ્યંતિ લિંગાન્યત્ર મહીતટે

પૂજા તેષાં કતં ભાવિ બહુત્વાચ્ચાત્ર પઠ્યતે॥
યસ્ય રાષ્ટ્રે રુદ્રલિંગં પૂજ્યતે નૈવ શક્તિતઃ

તસ્ય સીદતિ તદ્રાષ્ટ્રં દુર્ભિક્ષવ્યાધિતસ્કરૈઃ॥
સંભૂય સ્થાપયિષ્યામો લિંગમેકં તતઃ શુભમ્

ઇતિ કૃત્વા મતિં સર્વે પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં મહેશ્વરાત્॥
પ્રહર્ષિતા સુહશ્ચૈવ હરિબ્રહ્મમુખાઃ સુરાઃ

ભૂમિભાગં શુભં વીક્ષ્ય વિજને લિંગમુત્તમમ્॥
સ્થાપયામાસુરથ તે સ્વયં બ્રહ્મવિનિર્મિતમ્

સિદ્ધાર્થૈઃ સ્તાપિતં યસ્મા દ્દેવૈર્બ્રહ્માદિભિઃ સ્વયમ્॥
સિદ્ધેશ્વરમિતિ પ્રાહ નામ લિંગસ્ય વૈ ગુહઃ

સર્વૈર્દેવૈસ્તત્ર લિંગે ખાનિતં સર ઉત્તમમ્॥
સર્વતીર્થોદકૈઃ શુભ્રૈઃ પૂરિતં ચ મહાત્મભિઃ

એતસ્મિન્નંતરે પાર્થ પાતાલાચ્છેષનંદનઃ॥
કુમુદોનામ આગત્ય પ્રાહ શેષાહિપન્નગાન્

અસ્મિંસ્તારકયુદ્ધે તુ પ્રલંબોનામ દાનવઃ॥
પલાયિત્વા સ્કંદભીત્યા પાપઃ પાતાલમાવિશત્

સ વો વસૂનિ પુત્રાંશ્ચ ભાર્યાઃ કન્યા ગૃહાણિ ચ॥
વિધ્વંસયતિ નાગેંદ્રાઃ શીઘ્રં ધાવતધાવત

શેષાત્મજસ્ય તદ્વાક્યં કુમદસ્ય નિશમ્યતે॥
ઔત્સુક્યમાપુર્નાગેંદ્રા યામયામેતિ વાદિનઃ

તાન્નિવાર્ય તતઃ સ્કંદઃ ક્રુદ્ધઃ શક્તિમથાદદે॥
પાતાલાય મુમોચાથ પ્રોચ્ય દૈત્યો નિહન્યતામ્

તતઃ સ્કંદભુજોત્સૃષ્ટા ભુવં નિર્ભિદ્ય વેગતઃ॥
પ્રવિષ્ટા સહસા શક્તિર્યથા દૈવં નરં પ્રતિ

સા તં હત્વા પ્રલંબં ચ કોટિભિર્દશભિર્વૃતમ્॥
નંદયિત્વા ગતા નાગાઞ્જલકલ્લોપૂર્વિકા

યાંત્યા શક્ત્યા તયા પાર્થ યત્કૃતં વિવરં ભુવિ॥
પાતાલગંગાતોયેન પૂરિતં પાપહારિણા

તસ્ય નામ દદૌ સ્કંદઃ સિદ્ધકૂપ ઇતિ સ્મૃતઃ॥
કૃષ્માષ્ટમ્યાં ચતુર્દશ્યામુપવાસી નરઃ સ્વયમ્

સ્નાત્વા કૂપેઽર્ચયેદીશં સિદ્ધેશ્વરમનન્યધીઃ॥
પ્રભૂતભવસંભૂતપાપં તસ્ય વિલીયતે

સિદ્ધકુંડે ચ યઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ॥
સર્વકલ્મષનિર્મુક્તો ભક્તિયોગ્યો ભવેભવે

વૃશ્ચાપ્યક્ષયસ્તસ્ય તુષ્ટો રુદ્રો વરં દદૌ॥
પ્રયાગ વટતુલ્યોઽયમેતત્સત્યં ન સંશયઃ

અત્રાગત્ય મહાભાગઃ ક્ષાદ્ધં કુર્યાત્સુભક્તિતઃ॥
પિતૄણામક્ષયં તચ્ચ સર્વેષાં પિંડપાતનમ્

તતો બ્રહ્માદયો દેવાઃ સ્કંદેન સહિતાસ્તદા॥
સિદ્ધાંબિકાં મહાશક્તિં પ્રાર્થયામાસુરીશ્વરીમ્

ત્વયાવિષ્ટો હિ ભગવાન્મત્સ્યરૂપી જનાર્દનઃ॥
જગદુદ્ધારણાર્થાય ચક્રે કર્મામ્યનેકશઃ

ઇતિ તાં પ્રાર્થયામાસુરત્ર ત્યાજ્યં ન તે શુભે॥
અત્ર સ્થિતાઃ સર્વ ઇમે ક્ષેત્રપાલા મહાબલાઃ

અષ્ટમ્યાં વા ચતુર્દશ્યાં બલિપુષ્પૈશ્ચ ત્વાં શુભે॥
યે પૂજયંતિ તે પાલ્યાઃ સર્વાપત્સુ ચ યા સદા

એવમુક્તા સિદ્ધમાતા તથેતિ પ્રત્યપદ્યત॥
સ્થાપયામાસુરથ તાં લિંગાદુત્તરભાગતઃ

તતઃ ક્ષેત્રપતીન્દેવાશ્ચતુઃષષ્ટિં મહેશ્વરમ્॥
સિદ્ધેયં નામ ક્ષેત્રસ્ય રક્ષાર્થં નિદધુઃ સ્વયમ્

ત્વાં ચ યે પૂજયિષ્યંતિ કાર્યારભેષુ સર્વદા॥
વર્ષે વર્ષે રાજમાષબલિના ચ વિશેષતઃ

તાનસૌ પાલયેત્તુષ્ટઃ પિતા લોકાનિવ સ્વકાન્॥
સિદ્ધિકૃતો દેવાસ્તત્ર સિદ્ધિવિનાયકમ્

કપર્દિતનયં પ્રાર્થ્ય સ્થાપયાચક્રિરે મુદા॥
તં ચ યે પૂજયંત્યત્ર કાર્યારંભેષુ સર્વદા

તેષાં સિદ્ધિં દદાત્યેષ પ્રબલો વિઘ્નરાડ્ભવઃ॥
યદ્યત્ર પૂજયેદ્યસ્તુ સતતં સિદ્ધસપ્તકમ્

પશ્યેદ્વા સ્મરતે વાપિ સર્વદોષૈર્વિમુચ્યતે॥
સિદ્ધેશ્વરઃ સિદ્ધવટશ્ચ સાક્ષાત્સિદ્ધાંબિકા સિદ્ધવિનાયકશ્ચ॥
સિદ્ધેયક્ષેત્રાધિપતિશ્ચ સિદ્ધસરસ્તથા સિદ્ધકૂપશ્ચ સપ્ત

અત્ર તુષ્ટો દદૌ રુદ્રઃ સુરાણાં દુર્લભાન્વરાન્॥
વૈશાખમાસસ્યાષ્ટમ્યાં કૃષ્ણાયાં સિદ્ધકૂપકે

સ્નાત્વા પિંડાન્વટે કૃત્વા પૂજયન્માં ચ સિદ્ધભાક્॥
સદા યોઽભ્યર્ચયેન્માં ચ બ્રહ્મચારી જિતેંદ્રિયઃ

અષ્ટાવિષ્ટકરા નિત્યં ભવેયુસ્તસ્ય સિદ્ધયઃ॥
મંત્રજાપ્યં બલિં હોમમત્ર યઃ કુરુતે નરઃ

એકચિત્તઃ શુચિર્ભૂત્વા સોઽભૂષ્ટાં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્॥
સમાહિતમનાશ્ચાથ સિદ્ધેશં યસ્તુ પશ્યતિ

તસ્ય સિદ્ધિર્ભવત્યેવ વિઘ્નૈર્યદિ ન હન્યતે॥
સિદ્ધાંબિકા મહાદેવી હ્યત્ર સંનિહિતાસ્તિ યા

સિદ્ધિદા સાધકેંદ્રાણાં મહાવિદ્યાં જપંતિ યે॥
ધીરેભ્યો બ્રહ્મચારિભ્યઃ સત્યચિત્તેભ્ય એવ ચ

મંત્રજાપ્યાદ્દદાત્યેષા સર્વસિદ્ધીર્યથોપ્સિતાઃ॥
પાતાલસ્ય બિલં ચૈતદ્ગુહશક્ત્યા કૃતં મહત્

સિદ્ધાં બિકાપ્રસાદેન વિઘ્નક્ષેત્રપયોર્મમ॥
પ્રત્યક્ષં ભવિતા યત્ર નાનાશ્ચર્યાણિ ભૂરિશઃ

અત્ર સિદ્ધિં પ્રયાસ્યંતિ કોટિશઃ પુરુષાઃ સુરાઃ॥
વિદ્યાધરત્વં દેવત્વં ગંધર્વત્વં ચ નાગતા

યક્ષત્વં ચામરત્વં ચ પ્રાપ્સ્યંત્યત્ર ચ સાધકાઃ॥
અત્ર વૈ વિજયોનામ સ્થંડિલસ્ય પ્રભાવતઃ

સિદ્ધાંબિકાં સમારાધ્ય સિદ્ધિમાપ્સ્યતિ દુર્લભામ્॥
યો માં દ્રક્ષ્યતિ ચાત્રસ્થં યશ્ચ માં પૂજયિષ્યતિ॥
વાદપ્રચારતો વાપિ પુણ્યાવાપ્તિર્ભવિષ્યતિ

॥નારદ ઉવાચ॥
ત્ર્યંબકેણ વરેષ્વેવં દત્તેષ્વપિ સુરોત્તમાઃ

પ્રહૃષ્ટાઃ સમપદ્યંત ગાથાં ચેમાં જગુસ્તદા॥
તેન યજ્ઞૈર્જપૈઃસ્તોત્રૈસ્તપો ભિસ્તોષિતા વયમ્

સર્વે દેવાઃ સિદ્ધિલિંગં યો નરઃ પૂજયિષ્યતિ॥
સર્વકામફલાવાપ્તિરિત્યેવં શંકરોઽબ્રવીત્

ઇત્યુક્ત્વા તે જયં પ્રાપ્તાઃ સ્કંદેન સહિતાઃ સુરાઃ॥
કારાય્યં રમ્યપ્રાસાદાન્રમ્યૈસ્તારકસંભવૈઃ

ચતુર્વર્ગફલાવાપ્તિં દત્ત્વા ક્ષેત્રસ્ય સંયયુઃ॥
કેચિત્સ્કંદં પ્રશંસંતસ્તીર્થમન્યે હરિં પરે

કેચિલ્લિંગાનિ પંચાપિ યુદ્ધં કેચિદ્દિવં યયુઃ॥
તતોંઽતરિક્ષે ચાલિંગ્ય મહાસેનં હરોઽબ્રવીત્

સપ્તમે મારુતસ્કંધે વ સ નિત્યં પ્રિયાત્મજ॥
કાર્યેષ્વહં ત્વયા પુત્ર સંપ્રષ્ટવ્યઃ સદૈવ હિ

દર્શનાન્મમ ભક્ત્યા ચ શ્રેયઃ પરમવાપ્સ્યસિ॥
સ્તંભતીર્થે ચ વત્સ્યેઽહં ન વિમોક્ષ્યામિ કર્હિચિત્

ઇત્યુક્ત્વા વિસસર્જૈનં પરિષ્વજ્ય મહેશ્વરઃ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુમુખાંશ્ચૈવ ભક્ત્યા તૈરભિનંદિતઃ

વિસર્જિતાઃ સુરાજગ્મુઃ સ્વાનિસ્વાન્યાલયાનિ ચ॥
શર્વો જગામ કૈલાસં સ્કંધં વૈ સપ્તમં ગુહઃ

ઇત્યેતત્કથિતં પાર્થ લિંગપંચકસંભવમ્॥
યઃ પઠેત્સ્કંદસંબદ્ધાં કથાં મર્ત્યો મહામતિઃ

શ્રૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાપિ સ ભવેત્કીર્તિમાન્નરઃ॥
બહ્વાયુઃ સુભગઃ શ્રીમાન્કાંતિમાઞ્છુભદર્શનઃ

ભૂતેભ્યો નિર્ભયશ્ચાપિ સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ॥
શુચિર્ભૂત્વા પુમાન્યશ્ચ કુમારેશ્વરસન્નિધૌ

શ્રૃણુયાત્સ્કંદચરિતં મહાધનપતિર્ભવેત્॥
બાલાનાં વ્યાધિદુષ્ટાનાં રાજદ્વારોપસેવિનામ્

ઇદં તત્પરમં ધન્યં સર્વદોષહરં સદા॥
તનુક્ષયે ચ સાયુજ્યં ષણ્મુખસ્ય વ્રજેન્નરઃ

વરમેનં દદુર્દેવાઃ સ્કંદસ્યાથ ગતા દિવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે પંચલિંગોપાખ્યાનસમાપ્તિવર્ણનંનામ ષટ્‌ત્રિંશોઽધ્યાયઃ