સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.33

॥ઋષય ઊચુઃ॥
કિન્નામા ચ કિરાતોઽભૂત્કિં તેન વ્રતમાહિતમ્॥
તત્ત્વં કથય વિપ્રેંદ્ર પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામો યાથાતથ્યેન કથ્યતામ્॥
ન હ્યન્યો વિદ્યતે લોકે ત્વદ્વિના વદતાં વરઃ॥
તસ્માત્કથ ભો વિપ્ર સર્વં શુશ્રૂષતાં હિ નઃ

એવમુક્તસ્તદા તેન શૌનકેન મહાત્મના॥
કથયામાસ તત્સર્વં પુષ્કસેન કૃતં યત્

॥લોમશ ઉવાચ॥
આસીત્પુરા મહારૌદ્રશ્ચડોનામ દુરાત્મવાન્॥
ક્રૂરસંગો નિષ્કૃતિકો ભૂતાનાં ભયવાહકઃ

જાલેન મત્સ્યાન્દુષ્ટાત્મા ઘાતયત્યનિશં ખલુ॥
ભલ્લૈર્મૃગાઞ્છાપદાંશ્ચ કૃષ્ણસારાંશ્ચ શલ્લકાન્

ખડ્ગાંશ્ચૈવ ચ દુષ્ટાત્મા દૃષ્ટ્વા કાંશ્ચિચ્ચ પાપવાન્॥
પક્ષિણોઽઘાતયત્ક્રુદ્ધો બ્રાહ્મણાંશ્ચ વિશેષતઃ

લુબ્ધકો હિ મહાપાપો દુષ્ટો દુષ્ટજનપ્રિયઃ॥
ભાર્યા તથાવિધઆ તસ્ય પુષ્કસસ્ય મહાભયા

એવં વિહરતસ્તસ્ય બહુકાલોત્યવર્તત॥
ગતે બહુતિથેકાલે પાપૌઘનિરતસ્ય ચ

નિષંગે જલમાદાય ક્ષુત્પિપાસાર્દ્દિતો ભૃશમ્॥
એકદા નિશિ પાપીયાચ્છ્રીવૃક્ષોપરિ સંસ્થિતઃ॥
કોલં હંતું ધનુષ્પાણિર્જાગ્રચ્ચાનિમિષેણ હિ

માઘમાસેઽસિતાયાં વૈ ચતુર્દશ્યામથાગ્રતઃ॥
મૃગમાર્ગવિલોકાર્થી બિલ્વપત્રાણ્યપાતયત્

શ્રીવૃક્ષપર્ણાનિ બહૂનિ તત્ર સ ચ્છેદયામાસ રુષાન્વિતોપિ॥
શ્રીવૃક્ષમૂલે પરિવર્તમાને લિંગં તસ્યોપરિદૃષ્ટભાવઃ

વવર્ષ ગંડૂષજલં દુરાત્મા યદૃચ્છયા તાનિ શિવે પતંતિ॥
શ્રીવૃક્ષપર્ણાનિ ચ દૈવયોગાજ્જાતં ચ સર્વં શિવપૂજનં તત્

ગંડૂષવારિણા તેન સ્નપનં ચ કૃતં મહત્॥
બિલ્વપત્રૈરસંખ્યાતૈરર્ચનં મહત્કૃતમ્

અજ્ઞાનેનાપિ ભો વિપ્રાઃ પુષ્કસેન દુરાત્મના॥
માઘમાસેઽસિતે પક્ષે ચતુર્દશ્યાં વિધૂદયે

પુષ્કસોઽથ દુરાચારો વૉક્ષાદવતતાર સઃ॥
આગત્ય જલસંકાશં મત્સ્યાન્હંતું પ્રચક્રમે

લુબ્ધ કસ્યાપિ ભાર્યાભૂન્નામ્ના ચૈવ ઘનોદરી॥
દુષ્ટા સા પાપનિરતા પરદ્રવ્યાપહારિણી

ગૃહાન્નિર્ગત્ય સાયાહ્ને પુરદ્વારબહિઃ સ્થિતા॥
વનમાર્ગં પ્રપશ્યંતી પત્યુરાગમનેચ્છયા

ચિરાદ્ભર્તરી નાયાતે ચિન્તયામાસ લુબ્ધકી॥
અદ્ય સાયાહ્નવેલાયામાગતાઃ સર્વલુબ્ધકાઃ

તમઃ સ્તોમેન સંછન્નાશ્ચતસ્રો વિદિશો દિશઃ॥
રાત્રૌ યામદ્વયં યાતં કિં મતંગઃ સમાગતઃ

કિં વા કેસરલોભેન સિંહેનૈવ વિદારિતઃ॥
કિં ભુજંગફણારત્નહારી સર્પવિષાર્દિતઃ

કિં વા વરાહદંષ્ટ્રાગ્રઘાતૈઃ પંચત્વમાગતઃ॥
મધુલોભેન વૃક્ષાગ્રાત્સ વૈ પ્રપતિતો ભુવિ

ક્વાન્વેષયામિ પૃચ્છામિ ક્વ ગચ્છામિ ચ કં પ્રતિ॥
એવં વિલપ્ય બહુધા નિવૃત્તા સ્વં ગૃહં પ્રતિ

નૈવાન્નં નો જલં કિંચિન્ન ભુક્તં તદ્દિને તયા॥
ચિંતયંતી પતિં ચાપિ લુબ્ધકી ત્વયન્નિશામ્

અથ પ્રભાતે વિમલે પુષ્કસી વનમાયયૌ॥
અશનાર્થં ચ તસ્યાન્નમાદાય ત્વરિતા સતી

ભ્રમમાણાવને તસ્મિન્દદર્શ મહતીં નદીમ્॥
તસ્યાસ્તીરે સમાસીનં સ્વપતિં પ્રેક્ષ્ય હર્ષિતા

તદન્નં કૂલનઃ સ્થાપ્ય નદીં તર્તું પ્રચક્રમે॥
નિરીક્ષ્ય ચાથ મત્સ્યાન્સ જાલપ્રોતાન્સમાનયત્

તાવત્તયોક્તશ્ચણ્ડોઽસાવેહિ શીઘ્રં ચ ભક્ષય॥
અન્નં ત્વદર્થમાનીતમુપોષ્ય દિવસં મયા

કૃતં કિમદ્ય રે મંદ ગતેઽહનિ ચ કિં કૃતમ્॥
નાઽશિતં ચ ત્વયા મૂઢ લંઘિતેનાદ્ય પાપિના

નદ્યાં સ્નાતૌ તથા તૌ ચ દમ્પતી ચ શુચિ વ્રતૌ॥
યાવદ્ગતશ્ચ ભોક્તું સ તાવચ્છ્વા સ્વયમાગતઃ

તેન સર્વં ભક્ષિતં ચ તદન્નં સ્વયમેવ હિ॥
ચંડી પ્રકુપિતા ચૈવ શ્વાનં હંતુમુપસ્થિતા

આવયોર્ભક્ષિતં ચાન્નમનેનૈવ ચ પાપિના॥
કિં ચ ભક્ષયસે મૂઢ ભવિતાદ્ય વુભુક્ષિતઃ

એવં તયોક્તશ્ચણ્ડોઽસૌ બભાષે તાં શિવપ્રિયઃ॥
યચ્છુના ભક્ષિતં ચાન્નં તેનાહં પરિતોષિતઃ

કિમનેન શરીરેણ નશ્વરેણ ગતાયુષા॥
શરીરં દુર્લભં લોકે પૂજ્યતે ક્ષણભંગુરમ્

યે પુષ્ણંતિ નિજં દેહં સર્વભાવેન ચાહતાઃ॥
મૂઢાસ્તે પાપિનો જ્ઞેયા લોકદ્વયબહિષ્કૃતાઃ

તસ્માન્માનં પરિત્યજ્ય ક્રોધં ચ દુરવગ્રહમ્॥
સ્વસ્થા ભવ વિમર્શેન તત્ત્વબુદ્ધ્યા સ્થિરા ભવ

બોધિતા તેન ચંડી સા પુષ્કસેન તદા ભૃશમ્॥
જાગરાદિ ચ સંપ્રાપ્તઃ પુષ્કસોઽપિ ચતુર્દશીમ્

શિવરાત્રિપ્રસંગાચ્ચ જાયતે યદ્ધ્યસંશયમ્॥
તજ્જ્ઞાનં પરમં પ્રાપ્તઃ શિવરાત્રિપ્રસંગતઃ

યામદ્વયં ચ સંજાતમમાવાસ્યાં તુ તત્ર વૈ॥
આગતાશ્ચ ગણાસ્તત્ર બહવઃ શિવનોદિતાઃ

વિમાનાનિ બહૂન્યત્ર આગતાનિ તદંતિકમ્॥
દૃષ્ટાનિ તેન તાન્યેવ વિમાનાનિ ગણાસ્તથા

ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા પુષ્કસોઽપિ ચ તાન્પ્રતિ॥
કસ્માત્સમાગતા યૂયં સર્વે રુદ્રાક્ષધારિણઃ

વિમાનસ્થાશ્ચ કેચિચ્ચ વૃષારૂઢાશ્ચ કેચન॥
સર્વે સ્ફટિકસંકાશાઃ સર્વે ચંદ્રાર્દ્ધશેખરાઃ

કપર્દ્દિનશ્ચર્મપરીતવાસસો ભુજંગભોગૈઃ કૃતહારભૂષણાઃ॥
શ્રિયાન્વિતા રુદ્રસમાનવીર્યા યથાતથં ભો વદતાત્મનોચિતમ્

પુષ્કસેન તદા પૃષ્ટા ઊચુઃ સર્વે ચ પાર્પદાઃ॥
રુદ્રસ્ય દેવદેવસ્ય સંનમ્રાઃ કમલેક્ષણાઃ

॥ગણા ઊચુઃ॥
પ્રેષિતાઃ સ્મો વયં ચંડ શિવેન પરમેષ્ઠિના॥
આગચ્છ ત્વરિતો ભુત્વા સસ્ત્રીકો યા નમારુહ

લિંગાર્ચ્ચનં કૃતં યચ્ચ ત્વયા રાત્રૌ શિવસ્ય ચ॥
તેન કર્મવિપાકેન પ્રાપ્તોઽસિ શિવસન્નિધિમ્

તથોક્તો વીરભદ્રેણ ઉવાચ પ્રહસન્નિવ॥
પુષ્કસોઽપિ સ્વયા બુદ્ધ્યા પ્રસ્તાવસદૃશં વચઃ

॥પુષ્કસ ઉવાચ॥
કિં મયા કૃતમદ્યૈવ પાપિના હિંસકેન ચ॥
મૃગયારસિકેનૈવ પુષ્કસેન દુરાત્મના

પાપાચારો હ્યહં નિત્યં કથં સ્વર્ગં વ્રજામ્યહમ્॥
કથં લિંગાર્ચનમિદં કૃતમસ્તિ તદુચ્યતામ્

પરં કૌતુકમાપન્નઃ પૃચ્છામિ ત્વાં યથાતથમ્॥
કથયસ્વ મહાભાગ સર્વં ચૈવ યથાવિધિ

ઇત્યેવં પૃચ્છતસ્તસ્ય પુષ્કસસ્ય યથાવિધિ॥
કથયામાસ તત્સર્વં શિવધર્મ મુદાન્વિતઃ

॥વીરભદ્ર ઉવાચ॥
દેવદેવો મહાદેવો દેવાનાં પતિરીશ્વરઃ॥
પરિતુષ્ટોઽદ્ય હે ચંડ સ મહેશ ઉમાપતિઃ

પ્રાસંગિકતયા માઘે કૃતં લિંગાર્ચનં ત્વયા॥
શિવતુષ્ટિકરં ચાદ્ય પૂતોઽસિ ત્વં ન સંશયઃ॥
શિવરાત્ર્યાં પ્રસંગેન કૃતમર્ચનમેવ ચ

કોલં નિરીક્ષમાણેન બિલ્વપત્રાણિ ચૈવ હિ॥
ચ્છેદિતાનિ ત્વયા ચંડ પતિતાનિ તદૈવ હિ॥
લિંગસ્ય મસ્તકે તાનિ તેન ત્વં સુકૃતી પ્રભો

તતશ્ચ જાગરો જાતો મહાન્વૃક્ષોપરિ ધ્રુવમ્॥
તેનૈવ જાગરેણૈવ તુતોષ જગદીશ્વરઃ

છલેનૈવ મહાભાગ કોલસંદર્શનેન હિ॥
શિવરાત્રિદિને ચાત્ર સ્વપ્નસ્તે ન ચ યોષિતઃ

તેનોપવાસેન ચ જાગરેણ તુષ્ટો હ્યસૌ દેવવરો મહાત્મા॥
તવ પ્રસાદાય મહાનુભાવો દદાતિ સર્વાન્વરદો મહાંશ્ચ

એવમુક્તસ્તદા તેન વીરભદ્રેણ ધીમતા॥
પુષ્કસોઽપિ વિમાનાગ્ર્યમારુહોહ ચ પશ્યતામ્

ગણાનાં દેવતાનાં ચ સર્વેષાં પ્રાણિનામપિ॥
તદા દુંદુભયો નેદુર્ભેર્યસ્તૂર્યાણ્યનેકશઃ

વીણાવેણુમૃદંગાનિ તસ્ય ચાગ્રે ગતાનિ ચ॥
જગુર્ગંધર્વપતયો નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

વિદ્યાધરગણાઃ સર્વે તુષ્ટુવુઃ સિદ્ધચારણાઃ॥
ચામરૈવર્વીજ્યમાનો હિ ચ્છત્રૈશ્ચ વિવિધૈરપિ॥
મહોત્સવેન મહતા આનીતો ગંધમાદનમ્

શિવસાન્નિધ્યમાગચ્ચંડોસૌ તેન કર્મણા॥
શિવરાત્ર્યુપવાસેન પરં સ્થાનં સમાગમત્

પુષ્કસોઽપિ તથા પ્રાપ્તઃ પ્રસંગેન સદાશિવમ્॥
કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા યુક્તાઃ શિવાય પરમાત્મને

પુષ્પાદિકં ફલં ગંધં તાંબૂલં ભક્ષ્યમૃદ્ધિમત્॥
યે પ્રયચ્છંતિ લોકેઽસ્મિન્રુદ્રાસ્તે નાત્ર સંશયઃ

ચંડેન વૈ પુષ્કસેન સફલં તસ્ય ચાભવત્॥
પ્રસંગેનાપિ તેનૈવ કૃતં તચ્ચાલ્પબુદ્ધિના

॥ઋષય ઊચુઃ॥
કિં ફલં તસ્ય ચોદ્દેશઃ કેન ચૈવ પુના કૃતમ્॥
કસ્માદ્વ્રતમિદં જાતં કૃતં કેન પુરા વિભો

॥લોમશ ઉવાચ॥
યદા સૃષ્ટં જગત્સર્વં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના॥
કાલચક્રં તદા જાતં પુરા રાશિમન્વિતામ્

દ્વાદશ રાશયસ્તત્ર નક્ષત્રાણિ તથૈવ ચ॥
સપ્તવિંશતિસંખ્યાનિ મુખ્યાનિ xxxxxx સિદ્ધયે

એભિઃ સર્વં પ્રચંડં ચ રાશિભિરુડુભિસ્તથા॥
કાલચક્રાન્વિતઃ કાલઃ ક્રીડયન્સૃજતે જગત્

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યંતં સૃજત્ય વતિ હંતિ ચ॥
નિબદ્ધમસ્તિ તેનૈવ કાલેનૈકેન ભો દ્વિજાઃ

કાલો હિ બલવાઁલ્લોકે એક એવ ન ચાપરઃ॥
તસ્માત્કાલાત્મકં સર્વમિદં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

આદૌ કાલઃ કાલનાચ્ચ લોકનાયકનાયકઃ॥
તતો લોકા હિ સંજાતાઃ સૃષ્ટિશ્ચ તદનંતરમ્

સૃષ્ટેર્લવો હિ સંજાતો લવાચ્ચ ક્ષણમેવ ચ॥
ક્ષણાચ્ચ નિમિષં જાતં પ્રાણિનાં હિ નિરંતરમ્

નિમિષાણાં ચ ષષ્ટ્યા વૈ ફલ ઇત્યભિધીયતે॥
પંચદશ્યા અહોરાત્રૈઃ પક્ષૈત્યભિધીયતે

પક્ષાભ્યાં માસ એવ સ્યાન્માસા દ્વાદશ વત્સરઃ॥
તં કાલં જ્ઞાતુકામેન કાર્યં જ્ઞાનં વિચક્ષણૈઃ

પ્રતિપદ્દિનમારભ્ય પૌર્ણમાસ્યંતમેવ ચ॥
પક્ષં પૂર્ણો હિ યસ્માચ્ચ પૂર્ણિમેત્યભિધીયતે

પૂર્ણચંદ્રમસી યા તુ સા પૂર્ણા દેવતાપ્રિયા॥
નષ્ટસ્તુ ચંદ્રો યસ્યાં વા અમા સા કથિતા બુધૈઃ

અગ્નિષ્વાત્તાદિપિતૄણાં પ્રિયાતીવ બભૂવ હ॥
ત્રિંશદ્દિનાનિ હ્યેતાનિ પુણ્યકાલયુતાનિ ચ॥
તેષાં મધ્યે વિશેષો યસ્તં શ્રૃણુધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ

યોગાનાં વા વ્યતીપાત ઊડૂનાં શ્રવણસ્તથા॥
અમાવાસ્યા તિથીનાં ચ પૂર્ણિમા વૈ તથૈવ ચ

સંક્રાંતયસ્તથાજ્ઞેયાઃ પવિત્રા દાનકર્મણિ॥
તથાષ્ટમી પ્રિયા શંભોર્ગણેશસ્ય ચતુર્થિકા

પઞ્ચમી નાગરાજસ્ય કુમારસ્ય ચ ષષ્ઠિકા॥
ભાનોશ્ચ સપ્તમી જ્ઞેયા નવમી ચણ્ડિકાપ્રિયા

બ્રહ્મણો દશમી જ્ઞેયા રુદ્રસ્યૈકાદશી તથા॥
વિષ્ણુપ્રિયા દ્વાદશી ચ અંતકસ્ય ત્રયોદશી

ચતુર્દ્દશી તથા શંભોઃ પ્રિયા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ॥
નિશીથસંયુતા યા તુ કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દ્દશી॥
ઉપોષ્યા સા તિથિઃ શ્રેષ્ઠા શિવસાયુજ્યકારિણી

શિવરાત્રિતિથિઃ ખ્યાતા સર્વપાપપ્રણાશિની॥
અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્

બ્રાહ્મણી વિધવા કાચિત્પુરા હ્યાસીચ્ચ ચંચલા॥
શ્વપચાભિરતા સા ચ કામુકી કામહેતુતઃ

તસ્યાં તસ્ય સુતો જાતઃ શ્વપચસ્ય દુરાત્મનઃ॥
દુઃ સહો દુષ્ટનામાત્મા સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ

મહાપાપપ્રયોગાચ્ચ પાપમારભતે સદા॥
કિતવશ્ચ સુરાપાયી સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ

મૃગયુશ્ચ દુરાત્માસૌ કર્મચણ્ડાલ એવ સઃ॥
અધર્મિષ્ઠો હ્યસદ્વૃત્તઃ કદાચિચ્ચ શિવાલયમ્॥
શિવરાત્ર્યાં ચ સંપ્રાપ્તો હ્યુષિતઃ શિવસન્નિધૌ

શ્રવણં શૈવશાસ્ત્રસ્ય યદૃચ્છાજાતમંતિકે॥
શિવસ્ય લિંગરૂપસ્ય સ્વયંભુવો યદા તદા

સ એકત્રોષિતો દુષ્ટઃ શિવરાત્ર્યાં તુ જાગરાત્॥
તેન કર્મવિપાકેન પુણ્યાં યોનિમવાપ્તવાન્

ભુક્ત્વા પુણ્યતામાઁલ્લોકાનુષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ॥
ચિત્રાંગદસ્ય પુત્રોભૂદ્ભૂપાલેશ્વરલક્ષણઃ

નામ્ના વિચિત્રવીર્યોઽસૌ સુભગઃ સંદુરી પ્રિયઃ॥
રાજ્યં મહત્તરં પ્રાપ્ય નિઃસ્તંભો હિ મહાનભૂત્

શિવે ભક્તિં પ્રકુર્વાણઃ શિવકર્મપરોઽભવત્॥
શૈવશાસ્ત્રં પુરસ્કૃત્ય શિવપૂજનતત્પરઃ॥
રાત્રૌ જાગરણં યત્નાત્કરોતિ શિવસન્નિધૌ

શિવસ્ય ગાથા ગાયંસ્તુ આનંદાશ્રુકણાન્મુહુઃ॥
પ્રમુંચંશ્ચૈવ નેત્રાભ્યાં રોમાંચપુલકાવૃતઃ

આયુષ્યં ચ ગતં તસ્ય શિવધ્યાનપરસ્ય ચ॥
શિવો હિ સુલભો લોકે પશૂનાં જ્ઞાનનિનામપિ

સંસેવિતું સુખપ્રાપ્ત્યૈ હ્યેક એવ સદાશિવઃ॥
શિવરાત્ર્યુપવાસેન પ્રાપ્તો જ્ઞાનમનુત્તમમ્

જ્ઞાનાત્સર્વમનુપ્રાપ્તં ભૂતસામ્યં નિરંતરમ્॥
સર્વભૂતાત્મકં જ્ઞાત્વા કેવલં ચ સદા શિવમ્॥
વિના શિવેન યત્કિંચિન્નાસ્તિ વસ્ત્વત્ર ન ક્વચિત્

એવં પૂર્ણં નિષ્પ્રપંચં જ્ઞાનં પ્રાપ્નોતિ દુર્લભમ્॥
પ્રાપ્તજ્ઞાનસ્તદા રાજા જાતો હિ શિવવલ્લભઃ

મુક્તિં સાયુજ્યતાં પ્રાપ્તઃ શિવરાત્રેરુપોષણાત્॥
તેન લબ્ધં શિવાજ્જન્મ પુરા યત્કથિતં મયા

દાક્ષાયણીવીયો ગાચ્ચ જટાજૂટેન વિસ્તરાત્॥
ય ઉત્પન્નો મસ્તકાચ્ચ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ॥
વીરભદ્રેતિ વિખ્યાતો દક્ષયજ્ઞવિનાશનઃ

શિવરાત્રિવ્રતેનૈવ તારિતા બહવઃ પુરા॥
પ્રાપ્તાઃ સિદ્ધિં પુરા વિપ્રા ભરતાદ્યાશ્ચ દેહિનઃ

માંધાતા ધુન્ધુમારિશ્ચ હરિશ્ચન્દ્રાદયો નૃપાઃ॥
પ્રાપ્તાઃ સિદ્ધિમનેનેવ વ્રતેન પરમેણ હિ

તતો ગિરીશો ગિરિજાસમેતઃ ક્રીડાન્વિતોઽસૌ ગિરિરાજમસ્તકે॥
દ્યૂતં તથૈવાક્ષયુતં પરેશો યુક્તો ભવાન્યા સ ભૃશં ચકાર

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે શિવરાત્રિવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ