સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.32-2

॥નારદ ઉવાચ॥
શ્રુત્વૈતં સંસ્તવં દૈત્યઃ સંઘુષ્ટં દેવબંદિભિઃ॥
સસ્માર બ્રહ્મણો વાક્યં વધં બાલાદુપસ્થિતમ્

શ્રુત્વા સ ક્લિન્નસર્વાંગો દ્વાઃસ્થં રાજા વચોઽબ્રવીત્॥
અમાત્યાન્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ શીઘ્રમાનય મા ચિરમ્

તતસ્તે રાજવચનાત્કાલનેમિ મુખાગતાઃ॥
પ્રાહ તાંસ્તારકો દૈત્યઃ કિમિદં વો વિચેષ્ટિતમ્

યૈઃ શત્રુસંભવા વાર્તા કાપિ ન શ્રીવિતસ્ત્વહમ્॥
મદિરાકામમત્તાનાં મંત્રિત્વં વો ન યુજ્યતે॥
હિતં મન્ત્રયતે રાજ્ઞસ્તેન મંત્રી નિગદ્યતે

॥અમાત્યા ઊચુઃ॥
કો જાનાતિ સુરાન્દીનાન્દૈત્યાનામિતિ નો મતિઃ

મા વિષીદ મહારાજ વયં જેષ્યામહે સુરાન્॥
બાલાદપિ ભયં કિં વા લજ્જાયૈ ચિંતિતં ત્વિદમ્

સર્વમેતત્સુસાધ્યં ચ ભેરી સંતાડ્યતાં દૃઢમ્॥
તતો દૈત્યેન્દ્રવચનાત્સંનાહજનની તદા

ભૃશં સંતાડિતા ભેરી કંપયામાસ સા જગત્॥
સ્મરણાદ્દૈત્યરાજસ્ય પર્વતેભ્યો મહાસુરાઃ

નિમ્નગાભ્યઃ સમુદ્રેભ્યઃ પાતાલેભ્યોંઽબરાદપિ॥
સહસા સમનુપ્રાપ્તા યુગાંતાનલસપ્રભાઃ

કોટિકોટિસહસ્રૈસ્તુ પરાર્ધૈર્દશભિઃ શતૈઃ॥
સેનાપતિઃ કાલનેમિઃ શીઘ્રં દેવાનુપાયયૌ

ચતુર્યોજનવિસ્તીર્ણે નાનાશ્ચર્યસમન્વિતે॥
રથે સ્થિતો મનાગ્દીનસ્તારકઃ સમદૃશ્યત

એતસ્મિન્નંતરે પાર્થ ક્રુદ્ધૈઃ સ્કન્દસ્ય પાર્ષદૈઃ॥
પ્રાકારઃ પાતિતઃ સર્વો ભગ્નાન્યુપવનાનિ ચ

તતશ્ચચાલ વસુધા દેવી સવનકાનના॥
જજ્વાલ ખં સનક્ષત્રં પ્રમૂઢં ભુવનં ભૃશમ્

તમોભૂતં જગચ્ચસીદ્ગૃધ્રૈર્વ્યાપ્તં નભોઽભવત્॥
તતો નાનાપ્રહરણં પ્રલયાંબુદસન્નિભમ્

કાલનેમિમુખં પાર્થ અદૃશ્યત મહદ્બલમ્॥
તદ્ધિ ઘોરમસંખ્યેયં જગર્જ વિવિધા ગિરઃ

અભ્યદ્રવદ્રણે દેવાન્ભગવંતં ચ શંકરમ્॥
વિનદદ્ભિસ્તતો દૈત્યૈન્દેવાનીકં મહાયુધૈઃ

પર્વતૈશ્ચ શતઘ્નીભિરાયસૈઃ પરિધૈરપિ॥
ક્ષણેન દ્રાવિતં સર્વં વિમુખં ચાપ્યદૃશ્યત

અસુરૈર્વધ્યમાને તુ પાવકૈરિવ કાનનમ્॥
અપતદ્દાવભૂમિષ્ઠ મહાદ્રુમવનં યથા

તે ભિન્નાસ્થિશિ રોદેહાઃ પ્રાદ્રવંત દિવૌકસઃ॥
ન નાથમધ્યગચ્છંત વધ્યમાના મહાસુરૈઃ

અથ તદ્વિદ્રુતં સૈન્યં દૃષ્ટ્વાઃ પુરંદરઃ॥
આશ્વાસયન્નુવાચેદં બલવદ્દાનવાર્દિતમ્

ભયં ત્યજત ભદ્રં વઃ શુરાઃ શસ્ત્રાણિ ગૃહ્ણત॥
કુરુધ્વં વિક્રમે બુદ્ધિ મા ચ કાચિદ્વ્યથાસ્તુ વઃ

એષ કાલાનલપ્રખ્યો મયૂરં સમુપસ્થિતઃ॥
રક્ષિતા વો મહાસેનઃ કથં ભીતિસ્તથાપિ વઃ

શક્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા સમાશ્વસ્તા દિવોકસઃ॥
દાનવાન્પ્રત્યયુધ્યંત શક્રં કૃત્વા વ્યપાશ્રયમ્

કાલનેમિર્મહેન્દ્રેણ સંયુગે સમયુજ્યત॥
સહસ્રાક્ષૌહિણીયુક્તો જંભકઃ શંકરેણ ચ

કુજંભો વિષ્ણુના ચૈવ તાવત્ય ક્ષૌહિણીવૃતઃ॥
અન્યે ચ ત્રિદશાઃ સવ મરુતશ્ચ મહાબલાઃ

પ્રત્યયુધ્યંતં દૈત્યેંદ્રેઃ સાધ્યાશ્ચ વસુભિઃ સહ॥
તતો બહુવિધં યુદ્ધં કાલનેમિર્વિધાયચ

ઉત્સૃજ્ય સહસા પાર્થ ઐરાવણશિરઃસ્થિતઃ॥
સ તુ પાદપ્રહારેણ મુષ્ટિના ચૈવ તં ગજમ્

શક્રં ચ ચઘ્ને વિનદન્પેતતુસ્તાવુભૌ ભુવિ॥
તતઃ શક્રં સમાદાય કાલનેમિર્વિચેતસમ્

રથમાશ્રિત્ય ભૂયોપિ તારકાભિમુખો યયૌ॥
અથ ક્રુદ્ધં તદા દેવૈઃ સહસા ચાંતકાદિભિઃ

હ્રિયતે હ્રિયતે રાજા ત્રાતા કોઽપિ ન વિદ્યતે॥
એતસ્મિન્નંતરે શર્વં પિનાકધનુષશ્ચ્યુતૈઃ

બાણૈઃ સસૈન્યં કૃત્વા ચ જંભકં ગૃધ્રમોદનમ્॥
કાલનેમિં સમાગમ્ય રથસ્થો વાક્યમબ્રવીત્

કિમેતેન મહેન્દ્રેણ મયા યુધ્યસ્વ દાનવ॥
વીરંમન્ય સુદુર્બુદ્ધે તતો જ્ઞાસ્યસિ વીરતામ્

॥કાનેમિરુવાચ॥
નગ્નેન સહ કો યુધ્યેદ્ધતેનાપિ ચ યેન વા॥
શંસત્સુ દૈત્યવીરાણામુપહાસઃ પ્રજાયતે

આત્મનસ્તુ સમં કિંચિદ્વિલોક્ય સુદુર્મતે॥
તદાકર્ણ્ય ચ સાવજ્ઞં વચઃ શર્વો વિસિષ્મિયે

તતઃ કુમારઃ સહસા મયૂરસ્થોઽભ્યધાવત॥
કુજંભં સાનુગં હત્વા વાસુદેવોપ્યધાવત

તતો હરિઃ સ્કંદમાહ કિમેતેન તવ પ્રભો॥
દૈત્યાધમેન પાપેન મુહૂર્તં પશ્ય મે બલમ્

એવમુક્ત્વા નિવાર્યૈનં કેશવો ગરુડસ્થિતઃ॥
શાર્ઙ્ગકોદંડનિર્મુક્તૈર્બાણૈર્દૈત્યમવાકિરત્

સ તૈર્બાણૈસ્તાડ્યમાનો વજ્રૈરિવ મહાસુરઃ॥
વિમુચ્ય વાસવં ક્રુદ્ધો બાણાંસ્તાન્વ્યધમચ્છરૈઃ

યાન્યાન્બાણાન્હરિર્દિવ્યાનસ્ત્રાણિ ચ મુમોચ હ॥
નિવારયતિ દૈત્યસ્તાન્પ્રહસઁલ્લીલયૈવ ચ

તતઃ કૌમોદકીં ગૃહ્ય ક્ષિપ્રકારી જનાર્દનઃ॥
મુમોચ સૈન્યનાથાય સારથિં ચ વ્યચૂર્ણયત્

તતો રથાદવપ્લુત્ય વિવૃત્ય વદનં મહત્॥
ગરુડં ચંચુનાદાય સ વિષ્ણું ક્ષિપ્તવાન્મુખે

તતોઽભૂત્સર્વદેવાનાં વિમોહો જગતામપિ॥
ચચાલ વસુધા ચેલુઃ પર્વતાઃ સપ્ત ચાર્ણવાઃ

કાલનેમિર્નશ્ચૈવ પ્રાનૃત્યત મહારણે॥
અસંમૂઢસ્તતો વિષ્ણુસ્ત્વરાકાલ ઉપસ્થિતે

કુક્ષિં વિદાર્ય ચક્રેણ ભાસ્કરોઽભાદિવોદિતઃ॥
બહિર્ભૂતો હરિશ્ચૈનં મહોયિત્વા સ્વનિન્દયા

પાતાલસ્ય તલં નિન્યે તત્ર શિશ્યે સ કાષ્ઠવત્॥
તતશ્ચક્રેણ દૈત્યાનાં નિહતા દશકોટ્યઃ

પ્રમોદિતાસ્તથા દેવા વિમોહાસ્તત્ક્ષણાદ્બભુઃ॥
તતઃશર્વસ્તમાલિંગ્ય સાધુસાધુ જનાર્દન

ત્વયા યદ્વિહિતં કર્મ તત્કર્તાન્યો ન વિદ્યતે॥
મહિષાદ્યાઃ સુદુર્જેયા દેવ્યા યે વિનિપતિતાઃ

તેષામતિબલો હ્યેષ ત્વયા વિષ્ણો વિનિર્જિતઃ॥
તારકામયસંગ્રામે વધ્યસ્તેસૌ જનાર્દન

કંસરૂપઃ પુનસ્તેઽયં હંતવ્યોઽષ્ટમજન્મનિ॥
એવં પ્રશંસમાનાસ્તે વાસુદેવં જગદ્ગુરુમ્

શસ્ત્રજાલૈર્લબ્ધસંજ્ઞાન્દૈત્યસૈન્યાનનાશયત્॥
તાનિ દૈત્યશરીરાણિ જર્જરાણિ મહાયુધૈઃ

અપતન્ભૂતલે પાર્થ ચ્છિન્નાભ્રાણીવ સર્વશઃ॥
તતસ્તદ્દાનવં સૈન્યં હતનાથમભૂત્તદા

દેવૈઃ સ્કંદાનુગૈશ્ચૈવ કૃતં શસ્ત્રૈઃ પરાઙ્મુખમ્॥
અથો ક્રુષ્ટં તદા હૃષ્ટૈઃ સર્વૈર્દેવૈર્મુદાયુતૈઃ

સંહતાનિ ચ સર્વાણિ તદા તૂર્યાણ્યવાદયન્॥
અથ ભગ્નં બલં પ્રેક્ષ્ય હતવીરં મહારણે

દેવાનાં ચ મહામોદં તારકઃ પ્રાહ સારથિમ્॥
સારથે પશ્ય સૈન્યાનિ દ્રાવ્યમાણાનિ મે સુરૈઃ

યેસ્માભિસ્તૃણવદ્દૃષ્ટાઃ પશ્ય કાલસ્ય ચિત્રતામ્॥
તન્મે વાહય શીઘ્રં ત્વં રથમેનં સુરાન્પ્રતિ

પશ્યંતુ મે બલં બાહ્વોર્દ્રવંતુ ચ સુરાધમાઃ॥
બ્રુવન્નેવં સારથિં સ વિધુન્વન્સુમહદ્ધનુઃ

ક્રોધ રક્તેક્ષણો રાજા દેવસૈન્યં સમાવિશત્॥
આગચ્છમાનં તં દૃષ્ટ્વા હરિઃ સ્કંદમથાબ્રવીત્

કુમાર પશ્ય દૈત્યેંદ્રં કાલં યદ્વદ્યુગાત્યયે॥
અયં સ યેન તપસા ઘોરેણારાધિતઃ શિવઃ

અયં સ યેન શક્રાદ્યાઃ કૃતા મર્કાઃ સમાર્બુદમ્॥
અયં સ સર્વશસ્ત્રૈગૈર્યોઽસ્માભિર્ન જિતો રણે

નાવજ્ઞયા પ્રદ્રષ્ટવ્યસ્તારકોઽયં મહાસુરઃ॥
સપ્તમં હિ દિનં તેઽદ્ય મધ્યાહ્નોઽયં ચ વર્તતે

અર્વાગસ્તમનાદેનં જહિ વધ્યોઽન્યથા નહિ॥
એવમુક્ત્વા સ શક્રાદીંસ્ત્વરિતઃ કેશવોઽબ્રવીત્

આયાસયત દૈત્યેંદ્રં સુખવધ્યો યથા ભવેત્॥
તતસ્તે વિષ્ણુવચનાદ્વિનદન્તો દિવૌકસઃ

તમાસાદ્ય શરવ્રાતૈર્મુદિતાઃ સમવાકિરન્॥
પ્રહસન્નિવ દેવાંસ્તાન્દ્રાવયામાસ તારકઃ

યથા નાસ્તિકદુર્વૃત્તો નાનાશાસ્ત્રોપદેશકાન્॥
સોઢું શક્તા ન તે વીરં મહતિ સ્યંદને સ્થિતમ્

મહાપસ્મારસંક્રાંતં યથૈવાપ્રિયવાદિનમ્॥
વિધૂય સકલાન્દેવાન્ક્ષણમાત્રેણ તારકઃ

આજગામ કુમારાય વિધુવન્સ મહાધનુઃ॥
આગચ્છમાનં તં દૃષ્ટ્વા સ્કંદઃ પ્રત્યુદ્યયૌ તતઃ

તસ્યારક્ષદ્ભવઃ પાર્શ્વં દક્ષિણં ચૈવ તં હરિઃ॥
પૃષ્ઠે ચ પાર્ષદાસ્તસ્ય કોટિશોઽર્બદશસ્તથા

તતસ્તૌ સુમહાયુદ્ધે સંસક્તૌ દેવદૈત્યયૌઃ॥
ધર્માધર્માવિવોદગ્રૌ જગદાશ્ચર્યકારકૌ

તતઃ કુમારમાસાદ્ય લીલયા તારકોઽબ્રવીત્॥
અહો બાલાતિબાલસ્ત્વં યત્ત્વં ગીર્વાણવાક્યતઃ

આસાદયસિ માં યુદ્ધે પતંગ ઇવ પાવકમ્॥
વધેન તવ કો લાભો મમ મુક્તોઽસિ બાલક

પિષ ક્ષીરં ગૃહાણેમં કંદુકં ક્રીડ લીલયા॥
એવમુક્તઃ પ્રહસ્યાહ તારકં યોગિનાં ગુરુઃ

શિશુત્વં માવમંસ્થા મે શિશુઃ કષ્ટો ભુજંગમઃ॥
દુષ્પ્રેક્ષ્યો ભાસ્કરો બાલો દુઃસ્પર્શોઽલ્પોઽપિ પાવકઃ

અલ્પાક્ષરો ન મંત્રઃ કિં સસ્ફુરો દૈત્ય દૃશ્યતે॥
એવમુક્ત્વા દૈત્યમુક્તં ગૃહીત્વા કંદુકં ચ તમ્

તસ્મિઞ્છક્ત્યસ્ત્રમાદાય દૈત્યાય પ્રમુમોચ હ॥
તસ્ય તેન પ્રહારેમ રથશ્ચૂર્ણિકૃતોઽભવત્

ચતુર્યોજનમાત્રો યો નાનાશ્ચર્યસમન્વિતઃ॥
ગરુડસ્ય સુતા યે ચ શીર્યમાણે રથોત્તમે

મુક્તાઃ કથંચિદુત્પત્ય સાગરાંતરમાવિશન્॥
તતઃ ક્રુદ્ધસ્તારકશ્ચ મુદ્ગરં ક્ષિપ્તવાન્ગુહે

વિંધ્યાદ્રિમિવ તં સ્કંદો ગૃહીત્વા તં વ્યતાડયત્॥
સ્થિરે તસ્યોરસિ વ્યૂઢે મુદ્ગરઃ શતધાઽગમત્

મેને ચ દુર્જયં દૈત્યસ્તદા ષડ્વદનં રણે॥
ચિંતયામાસ બુદ્ધ્યા ચ પ્રાપ્તં તદ્બ્રહ્મણો વચઃ

તં ભીતમિવ ચાલક્ષ્ય દૈત્યવીરાશ્ચ કોટિશઃ॥
નદંતોઽતિમહાસેનં નાનાશસ્ત્રૈરવાકિરન્

ક્રુદ્ધસ્તેષુ તતઃ સ્કંદઃ શક્તિં ઘોરામથાદદે॥
અભ્યસ્યમાને શક્ત્યસ્ત્રે સ્કંદનામિતતેજસા

ઉલ્કાજાલં મહાઘોરં પપાત વસુધાતલે॥
ચાલ્યમાના તથા શક્તિઃ સુઘોરા ભવસૂનુના

તતઃ કોટ્યો વિનિષ્પેતુઃ શક્તીનાં ભર્તર્ષભ॥
સ શક્ત્યસ્ત્રેણ બલવાન્કરસ્થેનાહનત્પ્રભુઃ

અષ્ટૌ પદ્માનિ દૈત્વાનાં દશકોટિશતાનિ ચ॥
તથા નિયુતસાહસ્રં વાહનં કોટિરેવ ચ

હ્રંદોદરં ચ દૈત્યેંદ્રં નિખર્વૈર્દશભિર્વૃતમ્॥
તત્રાકુર્વન્સુતુમુલં નાદં વધ્યેષુ શત્રુષુ

કુમારાનુચરાઃ પાર્થ પૂરયંતો દિશો દશ॥
શક્ત્યસ્ત્રસ્યાર્ચિઃ સંભૂતશક્તિભિઃ કેઽપિ સૂદિતાઃ

પતાકયાવધૂતાશ્ચ હતાઃ કેચિત્સહસ્રશઃ॥
કેચિદ્ધંટારવત્રસ્તાશ્છિન્નભિન્નહૃદોઽપતન્

કેચિન્મયૂરપક્ષાભ્યાં ચરણાભ્યાં ચ સૂદિતાઃ॥
કોટિશસ્તામ્રચૂડેન વિદાર્યૈવ ચ ભક્ષિતાઃ

પાર્ષદૈર્માતૃભિઃ સાર્ધં પદ્મશો નિહતાઃ પરે॥
એવં નિહન્યમાનેષુ દાનવેષુ ગુહાદિભિઃ

અભાગ્યૈરિવ લોકેષુ તારકઃ સ્કંદમાયયૌ॥
જગ્રાહ ચ ગદાં દિવ્યાં લક્ષઘંટાદુરાસદામ્

તયા મયૂરમાજઘ્ને મયૂરો વિમુખોઽભવત્॥
દૃષ્ટ્વા પરાઙ્મુખં લોકેષુ વાસુદેવોઽબ્રવીત્ત્વરન્

દેવસેનાપતે શીઘ્રં શક્તિં મુંચ મહાસુરે॥
પ્રતિજ્ઞામાત્મનઃ પાહિ લંબતે રવિમંડલમ્

॥સ્કંદ ઉવાચ॥
ત્વયૈવ રુદ્રભક્તોઽયં જનાર્દન મમેરિતમ્॥
વધાર્થં રુદ્રભક્તસ્ય બાહુઃ શક્તિં મુંચતિ

નારુદ્રઃ પૂજયેદ્રુદ્રં ભક્તરૂપસ્ય યો હરઃ॥
રુદ્રરૂપમમું હત્વા કીદૃશં જન્મનો ભવેત્

તિરસ્કૃતા વિપ્રલબ્ધાઃ શપ્તાઃ ક્ષિપ્તાઃ પ્રપીડિતાઃ॥
રુદ્રભક્તાઃ કુલં સર્વં નિર્દહંતિ હતાઃ કિમુ

એષ ચેદ્ધંતિ તદ્ભદ્રં હન્યતામેષ માં રણે॥
રુદ્રભક્તે પુનર્વિષ્ણો નાહં શસ્ત્રમુપાદદે

॥શ્રીભગવાનુવાચ॥
નૈતત્તવોચિતં સ્કંદ રુદ્રભક્તો યથા શ્રૃણુ॥
દ્વે તનૂ ગિરિજાભર્તુર્વેદજ્ઞા મુનયો વિદુઃ

એકા જીવાત્મિકા તત્ર પ્રત્યક્ષા ચ તથાપરા॥
દ્રોગ્ધા ભૂતેષુ ભક્તશ્ચ રુદ્રભક્તો ન સ સ્મૃતઃ

ભક્તો રુદ્રો કૃપાવાંશ્ચ જંતુષ્વેવ હરવ્રતઃ॥
તદેનં ભૂતમર્ત્યેષુ દ્રોગ્ધારં ત્વં પિનાકિનઃ

જહિ નૈવાત્ર પશ્યામિ દોષં કંચન તે પ્રભો॥
શ્રુત્વેતિ વાચં ગોવિંદાત્સત્યાર્થામપિ ભારત

હંતું ન કુરુતે બુદ્ધિં રુદ્રભક્ત ઇતિ સ્મરન્॥
તારકસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધો યયૌ વેગેન કેશવમ્

પ્રાહ ચૈવં સુદુર્બુદ્ધે હન્મિ ત્વાં પશ્ય મે બલમ્॥
દેવાનાં ચાપિ ધર્માણાં મૂલં મતિમતાં તથા॥
હત્વા ત્વામદ્ય સર્વાંસ્તાંશ્છેત્સ્યે પશ્યાદ્ય મે બલમ્

॥વિષ્ણુરુવાચ॥
દૈત્યેંદ્ર તવ ચાસ્માભિઃ કિમહો શ્રૃણુ સત્યતામ્

રથે ય એષ શર્વોઽયં હતેઽસ્મિન્સકલં હતમ્॥
શ્રુત્વેતિ તારકઃ ક્રુદ્ધસ્તૂર્ણં રુદ્રરથં યયૌ

અભિસૃત્ય સ જગ્રાહ રુદ્રસ્ય રથકૂબરમ્॥
યદા સ કૂબરં ક્રુદ્ધસ્તારકઃ સહસાઽગ્રહીત્

રેસતૂ રોદસી તૂર્ણં મુમુહુશ્ચ મહર્ષયઃ॥
વ્યનદંશ્ચ મહાકાયા દૈત્યા જલધરોપમાઃ

આસીચ્ચ નિશ્ચિતં તેષાં જિતમસ્માભિરિત્યુત॥
તાર કસ્યાપ્યભિપ્રાયં ભગવાન્વીક્ષ્ય શંકરઃ

ઉમયા સહ સંત્યક્ત્વા રથં વૃષભમાવહત્॥
ઓમિત્યથ જપન્બ્રહ્મા આકાશં સહસાશ્રિતઃ

તતસ્તં શતસિંહં ચ રથં રુદ્રેણ નિર્મિતમ્॥
ઉત્ક્ષિપ્ય પૃથ્વ્યામાસ્ફોટ્ય ચૂર્ણયામાસ તારકઃ

શૂલપાશુપતાદીનિ સહસોપસ્થિતાનિ ચ॥
વારયામાસ ગિરિશો ભવઃ સાધ્ય ઇતિ બ્રુવન્

તતઃ સ્વવંચિતં જ્ઞાત્વા રુદ્રેણાત્માનમીર્ષ્યયા॥
વિનદન્સહસાઽધાવદ્વૃષભસ્થં મહેશ્વરમ્

તતો જનાર્દનોઽધાવચ્ચક્રમુદ્યમ્ય વેગતઃ॥
વજ્રમિંદ્રસ્તથોદ્યમ્ય દંડં ચાપિ યમો નદન્

ગદાં ધનેશ્વરઃ ક્રુદ્ધઃ પાશં ચ વરુણો નદન્
વાયુર્મહાંકુશં ઘોરં શક્તિં વહ્નિર્મહાપ્રભામ્

નિરૃતિર્નિશિતં ખડ્ગં રુદ્રાઃ શૂલાનિ કોપિતાઃ॥
ધનૂંષિ સાધ્યા દેવાશ્ચ પરિઘાન્વસવસ્તથા

વિશ્વેદેવાશ્ચ મુસલં ચંદ્રાર્કૌ સ્વપ્રભામપિ॥
ઓષધીશ્ચાશ્વિનૌ દેવૌ નાગાશ્ચ જ્વલિતં વિષમ્

હિમાદ્રિ પ્રમુખાશ્ચાપિ સમુદ્યમ્ય મહીધરાન્॥
ભૃશમુન્નદતો દેવાન્ધાવતો વીક્ષ્ય તારકઃ

નિવૃત્તઃ સહસા પાર્થ મહાગજ ઇવોન્નદન્॥
સ વજ્રમુષ્ટિ નાહત્ય ભુજે શક્રમપાતયત્

દંડં યમાદુપાદાય મૂર્ધ્ન્યાહત્ય ન્યપાતયત્॥
ઉરસાહત્ય સગદં ધનદં ભુવ્યપાતયત્

વરુણાત્પાશમાદાય તેન બદ્ધા ન્યપાતયત્॥
મહાંકુશેન વાયું ચ ચિરં મૂર્ધ્નિ જઘાન સઃ

ફૂલ્કારૈરુદ્ધતં વહ્નિં શમયામાસ તારકઃ॥
નિરૃતિંખડ્ગમાદાય હત્વા તેન ન્યપાતયત્

શૂલૈરેવ તથા રુદ્રાઃ સાધ્યાશ્ચ ધનુષાર્દિતાઃ॥
પરિઘૈરેવ વસવો મુશલૈરેવ વિશ્વકાઃ

રેણુનાચ્છાદ્ય ચંદ્રાર્કૌ વલ્મીકસ્થાવિવેક્ષિતૌ॥
મહોગ્રાશ્ચૌષધીસ્તાલૈરશ્વિભ્યાં સોઽભ્યવર્તયત્

સવિષાશ્ચ કૃતા નાગા નિર્વિષાઃ પાદકુટ્ટનૈઃ॥
પર્વતાઃ પર્વતૈરેવ નિરુચ્છ્વાસા ભૃશં કૃતાઃ

એવં તદ્દેવસૈન્યં ચ હાહાભૂતમચેતનમ્॥
કૃત્વા મુહૂર્તાદાધાવચ્ચક્રપાણિં તમુન્નદન્

તતશ્ચાંતર્દધે સદ્યઃ પ્રહસન્નિવ કેશવઃ॥
કુયોગિન ઇવ સ્વામી સદા બુદ્ધિમતાં વરઃ

અપશ્યંસ્તારકો વિષ્ણું પુનર્વૃષભવા હનમ્॥
આધાવત્કુપિતો દૈત્યો મુષ્ટિમુદ્યમ્ય વેગતઃ

અચિરાંશુરિવાલક્ષ્યો લક્ષ્યોથ ભગવાન્હરિઃ॥
આબભાષે તતો દેવાન્બાહુમુદ્યમ્યચોચ્ચકૈઃ

પલાયધ્વમહો દેવાઃ શક્તિશ્ચેદ્વઃ પલાયિતુમ્॥
વિમૂઢા હિ વયં સર્વે યે બાલવચસાગતાઃ

કિં ન શ્રુતઃ પુરા ગીતઃ શ્લોકઃ સ્વાયંભુવેન યઃ॥
યથા બાલેષુ નિક્ષિપ્તાઃ સ્ત્રીષુ ષંડિતકેષુ ચ॥
અપસ્મારીષુ ચૈવાપિ સર્વે તે સંશયં ગતાઃ

પ્રત્યક્ષં તદિદં સર્વમાધુના ચાત્ર દૃસ્યતે

અજ્ઞાસિષ્મ પુરૈવૈતદ્રુદ્રભક્તં ન હંત્યસૌ॥
યત્પ્રતિજ્ઞાં નાકરિષ્યન્ન સ્યાન્નઃ કદનં મહત્

અથૈષ યદિ દૈત્યેંદ્રં ન નિહંતિ કુબુદ્ધિમાન્॥
મા ભયં વો મહાભાગા નિહનિષ્યામિ વો રિપૂન્

અદ્ય મે વિપુલં બાહ્વોર્બલં પશ્યત દૈત્યાધમં નાશયામિ મુષ્ટિનૈકેન પશ્યત

મયા હિ દક્ષિણો બાહુર્દત્તશ્ચ ભવતાં સદા॥
રિપૂન્વા નિહનિષ્યામિ સત્યં તત્પરિપાલયે

યેંઽબરે યે ચ પાતાલે ભુવિ યે ચ મહાસુરાઃ॥
ક્ષણાત્તાન્નાસયિષ્યામિ મહાવાતો ઘનાનિવ

એવમુક્તા જગન્નાથો મુષ્ટિમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્॥
નિરાયુધસ્તાર્ક્ષ્યપૃષ્ઠાદવપ્લુત્યાભ્યધાવત

તસ્મિન્ધાવતિ ગોવિંદે ચચાલ ભુવનત્રયમ્॥
વિમૂર્છિતમભૂદ્વિશ્વં દેવા ભીતિં પરાં યયુઃ

ધાવતશ્ચાપિ કલ્પાંતં રુદ્રકલ્પસ્ય તસ્ય યાઃ॥
મુખાત્સમુદ્યજુર્જ્વાલાસ્તાબિઃ ખર્વશતં હતમ્

તતોંઽતરિક્ષે વાચશ્ચ પ્રોચુઃ સિદ્ધાઃ સ્વયં તદા॥
જહિ કોપં વાસુદેવ ત્વયિ ક્રુદ્ધે ક્વ વૈ જગત્

અનાદૃત્યેવ તદ્વાક્યં બ્રુવન્નાન્યત્કરોમ્યહમ્॥
આહ્વયંશ્ચ મહાદૈત્યં ક્રુદ્ધો હરિરધાવત

ઉવાચ વાચં સાધૂંશ્ચ યત્નાત્પાલયતાં ફલમ્॥
દુષ્ટાન્વિનિઘ્નતાં ચૈવ તત્ફલં મમ જાયતામ્

અથાપશ્યન્મહાસેનો રુદ્રં યાંતં ચ તારકમ્॥
તારકં ચાન્વધાવન્તં પુરામપુરુષં હરિમ્

જગચ્ચ ક્ષુબ્ધમત્યર્થં સ્વાં પ્રતિજ્ઞાં પુરા કૃતામ્॥
પશ્ચિમાં પ્રતિલંબંતં ભાસ્કરં ચાપિ લોહિતમ્

આકાશવાણીં શ્રૃણ્વંશ્ચ કિં સ્કન્દ ત્વં વિષીદસી॥
પશ્ચાત્તાપો યદિ ભવેત્કૃત્વા બ્રહ્મવધં ત્વયિ

સ્થાપયેર્લિગમીશસ્ય મોક્ષો હત્યાશતૈરપિ॥
આવિવેશ મહાક્રોધં દિધક્ષુરિવ મેદિનીમ્

અથોત્પ્લુત્ય મયૂરાત્સ પ્રહસન્નિવ કેશવમ્॥
બાહુભ્યામપ્યુપાદાય પ્રોવાચ ભવનંદનઃ

જાનામિ ત્વામહં વિષ્ણો મહાબુદ્ધિપરાક્રમમ્॥
ભૂતભવ્યવિષ્યાંશ્ચ દૈત્યાન્હંસ્યપિ હૂંકૃતૈઃ

ત્વમેવ હંતા દૈત્યાનાં દેવાનાં પરિપાલકઃ॥
ધર્મસંસ્થાપકશ્ચ ત્વમેવ તે રચિતોંઽજલિઃ

ક્ષણાર્ધં પશ્ય મે વીર્યં ભાસ્કરો લોહિતાયતે॥
એવં પ્રણમ્ય સ્કન્દેન વાસુદેવઃ પ્રસાદિતઃ

વિરોષોઽભૂત્તમાલિંગ્ય વચનં કેશવોઽબ્રવીત્॥
સનાથસ્ત્વદ્ય ધર્મોઽયં સુરાશ્ચૈવ ત્વયા ગુહ

સ્મરાત્માનં યદર્થં ત્વમુત્પન્નોઽસિ મહેશ્વરાત્॥
સાધૂનાં પાલનાર્થાય દુષ્ટસંહરણાય ચ॥
સુરવિપ્રકૃતે જન્મ જીવિતં ચ મહાત્મનામ્

રુદ્રસ્ય દેવ્યા ગંગાયાઃ કૃત્તિકાનાં ચ તેજસા॥
સ્વાહાવહ્નેશ્ચ જાતસ્ત્વં તત્તેજઃ સફલીકુરુ॥
સાધૂનાં ચ કૃતે યસ્ય ધનં વીર્યં ચ સંપદઃ

સફલં તસ્ય તત્સર્વં નાન્યથા રુદ્રનંદન

અદ્ય ધર્મશ્ચ દેવાશ્ચ ગાવઃ સાધ્યાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ॥
નંદંતુ તવ વીર્યેણ પ્રદર્શય નિજં બલમ્

॥સ્કન્દ ઉવાચ॥
યા ગતિઃ શિવત્યાગેન ત્વત્ત્યાગેન ચ કેશવ॥
તાં ગતિં પ્રાપ્નુયાં ક્ષિપ્રં હન્મિ ચેન્ન હિ તારકમ્

યા ગતિઃ શ્રુતિત્યાગેન સાધ્વી ભાર્યાતિપીડનાત્॥
સાધૂનાં ચ પરિત્યાગાદ્વૃથા જીવિતસાધનાત્॥
નિષ્ઠુરસ્ય ગતિર્યા ચ તાં ગતિં યામિ કેશવ

ઇત્યુક્તે સુમહાન્નાદઃ સંપ્રજજ્ઞે દિવૌકસામ્॥
પ્રશશંસુર્ગુહં કેચિત્કેચિન્નારાયણં પ્રભુમ્

તતસ્તાર્ક્ષઅયં સમારુદ્ય હરિસ્તસ્મિન્મહારણે॥
તામ્રચૂડં મહાસેન સ્તારકં ચાપ્યધાવતામ્

લોહિતાંબરસંવીતો લોહિતસ્રગ્વિભૂષણઃ॥
લોહિતાક્ષો મહાબાહુર્હિરણ્યકવચઃ પ્રભુઃ

ભુજેન તોલયઞ્છક્તિં સર્વભૂતાનિ કમ્પયન્॥
પ્રાપ્ય તં તારકં પ્રાહ મહાસેનો હસન્નિવ

તિષ્ઠતિષ્ઠ સુદુર્બુદ્ધે જીવિતં તે મયિ સ્થિતમ્॥
સુહૃષ્ટઃ ક્રિયતાં લોકો દુર્લભઃ સર્વસિદ્ધિદઃ

યત્તે સુનિષ્ઠુરત્વં ચ ધર્મે દેવેષુ ગોષુ ચ॥
તસ્ય તે પ્રહરામ્યદ્ય સ્મર શસ્ત્રં સુશિક્ષિતમ્

એવમુક્તે ગુહેનાથ નિવૃત્તસ્યાસ્ય ભારત॥
તારકસ્ય શિરોદેશાત્કાપિ નારી વિનિર્યયૌ

તેજસા ભાસયંતી તમધ ઊર્ધ્વં દિશો દશ॥
દૃષ્ટ્વા નારીં ગુહઃ પ્રાહ કાસિ કસ્માચ્ચ નિર્ગતા

॥નાર્યુવાચ॥
અહં શક્તિર્ગુહાખ્યાતા ભૂતલેષુ સદા સ્થિતા॥
અનેન દૈત્યરાજેન મહતા તપસાર્જ્જિતા

સુરેષુ સર્વેષુ વસામિ ચાહં વિપ્રેષુ શાસ્ત્રાર્થરતેષુ ચાહમ્॥
સાધ્વીષુ નારીષુ તથા વસામિ વિના ગુણાન્નાસ્મિ વસામિ કુત્રચિત્

તદસ્ય પુણ્યસંઘસ્ય સંપ્રાપ્તોદ્યાવધિર્ગુહ॥
તદેનં ત્યજ્ય યાસ્યામિ જહ્યેનં વિશ્વહેતવે

તસ્યાં તતો નિર્ગતાયાં દૈત્યશીર્ષં વ્યકમ્પયત્॥
કંપિતં ચાસ્ય તદ્દેહં ગતવીર્યોઽભવત્ક્ષણાત્

એતસ્મિન્નંતરે શક્તિં સોઽક્ષિપદ્ગિરિજાત્મજઃ॥
ઉલ્કાજ્વાલા વિમુઞ્ચંતીમતિસૂર્યાગ્નિસપ્રભામ્

કલ્પાંભોધિસમુન્નાદાં દિધક્ષંતીં જગદ્યથા॥
તારકસ્યાંતકાલાય અભાગ્યસ્ય દશામિવ

દારણીં પર્વતાનાં ચ સર્વસત્ત્વબલાધિકામ્॥
ઉત્ક્ષિપ્ય તાં વિનદ્યોચ્ચૈરમુઞ્ચત્કુપિતો ગુહઃ

ધર્મશ્ચેદ્બલવાઁલ્લોકે ધર્મો જયતિ ચેત્સદા॥
તેન સત્યેન દૈત્યોયં પ્રલયં યાત્વિતીરયન્

સા કુમારભુજોત્સૃષ્ટા દુર્નિવાર્યા દુરાસદા॥
વિભેદ હૃદયં ચાસ્ય ભિત્ત્વા ચ ધરણિં ગતા

નિઃસૃત્ય જલકલ્લોલપૂર્વિકા સ્કંદમાયયૌ॥
સ ચ સંતાડિતઃ શક્ત્યા વિભિન્નહૃદયોસુરઃ॥
નાદયન્વસુધાં સર્વાં પપાતાયોમુખો મૃતઃ

એવં પ્રતાપ્ય ત્રૈલોક્યં નિર્જિત્ય બહુશઃ સુરાન્॥
મહારણે કુમારેણ નિહતઃ પાર્થ તારકઃ

એતસ્મિન્નિહતે દૈત્યે પ્રહર્ષં વિશ્વમાયયૌ

વવુર્વાતાસ્તથા પુણ્યાઃ સુપ્રભોભૂદ્દિવાકરઃ॥
જજ્વલુશ્ચાગ્નયઃ શાંતાઃ શાંતા દિગ્જનિતસ્વનાઃ

તતઃ પુનઃ સ્કંદમાહ પ્રહૃષ્ટઃ કેશવોઽરિહા॥
સ્કંદસ્કંદ મહાબાહો બાણોનામ બલાત્મજઃ

ક્રૌંચપર્વતમાદાય દેવસંઘાન્પ્રબાધતે॥
સોઽધુના તે ભયાદ્વીર પલાયિત્વા નગં ગતઃ॥
જહિ તં પાપસંકલ્પં ક્રૌંચસ્થં શક્તિવેગતઃ

તતઃ ક્રૌંચં મહાતેજા નાનાવ્યાલવિનાદિતમ્॥
શક્ત્યા બિભેદ બહુભિર્વૃક્ષૈર્જીવૈશ્ચ સંકુલમ્

તત્ર વ્યાલસહસ્રાણિ દૈત્યકોટ્યયુતં તથા॥
દદાહ બાણાં ચ ગિરં ભિત્ત્વા શક્તિર્મહારવા

અદ્યાપિ છિદ્રં તત્પાર્થ ક્રૌંચસ્ય પરિવર્તતે

યેન હંસાશ્ચ ક્રૌંચાશ્ચ માનસાય પ્રયાંતિ ચ॥
હત્વા બાણં મહાશક્તિઃ પુનઃ સ્કંદં સમાગતા॥
પ્રત્યાયાતિ મનઃ સાધોરાહૃતં પ્રહિતં તથા

તતો હરીંદ્રપ્રમુખાઃ પ્રતુષ્ટુવુર્નનૃતુશ્ચ રંભાપ્રમુખા વરાંગનાઃ॥
વાદ્યાનિ સર્વાણિ ચ વાદયંતસ્તં સાધુસાધ્વિત્યમરા જગુર્ભુશમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેસ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કુમારેશ્વરમાહાત્મ્યે કુમારકૃતતારકવધવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ