સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.32

॥લોમશ ઉવાચ॥
એવં તે શિવધર્માશ્ચ કથિતાસ્તેન વૈ દ્વિજાઃ॥
સવિશેષાઃ પાશુપતાઃ પ્રસાદાચ્ચૈવ વિસ્તરાત્

અનેકાગમસંવીતા યથાતત્ત્વમુદાહૃતાઃ॥
કાપાલિકાનાં ભેદાશ્ચ પ્રોક્તા વ્યાસસમાસતઃ

ધર્મા નાનાવિધાઃ પ્રોક્તા નંદિનં પ્રતિ વૈ તદા

॥ઋષય ઊચુઃ॥
શ્રુતં કુમારચરિતમવિશેષં સુમંગલમ્॥
અસ્માભિશ્ચ મહાભાગકિંચિત્પૃચ્છામહે વયમ્

શ્વેતસ્ય રાજસિંહસ્ય ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્॥
યેન સંતોષિતો રુદ્રઃ શિવો ભક્ત્યાઽપ્રમેયયા

તે ભક્તાસ્તે મહાત્માનો જ્ઞાનિનસ્તે ચ કર્મિણઃ॥
યેઽર્ચયંતિ મહાશંભું દેવં ભક્ત્યા સમાવૃતાઃ

તસ્માત્પૃચ્છામહે સર્વે ચરિતં શંકરસ્ય ચ॥
વ્યાસપ્રસાદાત્સર્વં યજ્જાનાસિ ત્વં ન ચાપરઃ

નિશમ્ય વચનં તેષાં મુનીનાં લોમશોઽબ્રવીત્

॥લોમશ ઉવાચ॥
આકર્ણ્યતાં મહાભાગાશ્ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્॥
તસ્ય રાજ્ઞો હિ ભજતો રાજભોગાંશ્ચ સર્વશઃ॥
મતિર્દ્ધિર્મે સમુત્પન્ના શ્વેતસ્ય ચ મહાત્મનઃ

પૃથિવીં પાલયામાસ પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્॥
બ્રહ્મણ્યઃ સત્યવાક્છૂરઃ શિવભક્તો નિરંતરમ્

રાજ્યં શશાસાથ સ શક્તિતો નૃપો ભક્ત્યા તદા ચૈવ સમર્ચયત્સદા॥
શંભું પરેશં પરમં પરાત્પરં શાંતં પુરાણં પરમાત્મરૂપમ્

આયુસ્તસ્ય પરિક્ષીણમર્ચતઃ પરમેશ્વરમ્॥
અથૈતચ્ચ મહાભાગ ચરિતં શ્રૂયતાં મમ

વાણી શિવકથાયુક્તા પરમાશ્ચર્યસંયુતા॥
ન વાઽઽધયો હિ તસ્યૈવ વ્યાધયો હિ મહીપતેઃ

તસ્ય રાજ્ઞો ન બાધંતે તથા ચોપદ્રવાસ્ત્વમી॥
નિરીતિકો જનો હ્યાસીન્નિરુપદ્રવ એવ ચ

અકૃષ્ટપચ્યૌષધયસ્તસ્ય રાજ્ઞોઽભવન્ભુવિ॥
તપસ્વિનો બ્રાહ્મણાશ્ચ વર્ણાશ્રમયુતા જનાઃ

ન પુત્રમરણે દુઃખં નાપમાનં ન મારકાઃ॥
ન દારિદ્ર્યં ચ તે સર્વે પ્રાપ્નુવન્તિ કદાચન

એવં બહુતરઃ કાલસ્તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ॥
ગતો હિ સફલો વિપ્રાઃ શિવપૂજારતસ્ય વૈ

એકદા પૂજમાનં તં શંકરં પરમાર્થદમ્॥
યમો હિ પ્રેષયામાસ યમદૂતાન્નૃપં પ્રતિ

વચનાચ્ચિત્રગુપ્તસ્ય શ્વેત આનીયતામિતિ॥
તથેતિ મત્વા તે દૂતા આગતાઃ શિવમંદિરમ્

રાજાનં નેતુકામાસ્તે પાશહસ્તા મહાભયાઃ॥
યાવત્સમાગતા યામ્યા રાજાનં દદૃશુસ્ત્વરાત્

ન ચક્રિરે તદા દૂતા આજ્ઞાં ધર્મસ્ય ચૈવ હિ॥
જ્ઞાત્વા સર્વં યમશ્ચૈવ આગતઃ સ્વયમેવ હિ

ઉદ્ધૃત્ય દંડં સહસા નેતુકામસ્તદા નૃપમ્॥
દદર્શ ચ મહાબાહુઃ શિવધ્યાનપરાયણમ્

શિવભક્તિયુતં શાંતં કેવલં જ્ઞાનસંયુતમ્॥
યમોઽપિ દૃષ્ટ્વા રાજાનં પરં ક્ષોભમુપાગમત્

ચિત્રસ્થો હ્યભવત્સ્દ્યઃ પ્રેતરાજોઽતિવિહ્વલઃ॥
કાલરૂપશ્ચ યો નિત્યં પ્રજાનાં ક્ષયકારકઃ

આગતસ્તત્ક્ષણાદેવ નૃપં પ્રતિ રુષાન્વિતઃ॥
ખડ્ગેન સિતધારેણ ચર્મણા પરમેમ હિ

તાવત્તં દદૃશે સોઽપિ સ્થિતં દ્વારિ ભયાવૃતમ્॥
ઉવાચ કાલો હિ તદા યમં વૈવસ્વતં પ્રતિ

કસ્માત્ત્વયા ધરમરાજ નો નીતોઽયં નૃપો મહાન્॥
યમ દૂતસહાયશ્ચ ભીતવત્પ્રતિભાસિ મે

કાલાત્યયો ન કર્ત્તવ્યો વચનાન્મમ સુવ્રત॥
કાલેનોક્તસ્તદા ધર્મ ઉવાચ પ્રસ્તુતં વચઃ

તવાજ્ઞાં ચ કરિષ્યામિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા॥
અસૌ હુરત્યયોઽસ્માકં શિવભક્તો નિરંતરમ્

ચિત્રસ્થા ઇવ તિષ્ઠામ ભયાદ્દેવસ્ય શૂલિનઃ॥
યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા કાલઃ ક્રોધસમન્વિતઃ॥
રાજાનં હંતુમારેભે ત્વરિતઃ ખડ્ગમાદદે

ત્રિગુણાષ્ટાક્રસંકાશં પ્રવિવેશ શિવાલયમ્॥
યાવત્કોપેન મહતા તાવદ્દૃષ્ટઃ પિનાકિના॥
સ્વભક્તં હંતુકામોસૌ શ્વેતરાજાનમુત્તમમ્

ધ્યાનસ્થિતં ચાત્મનિ તં વિશુદ્ધજ્ઞાનપ્રદીપેન વિશુદ્ધચિત્તમ્॥
આત્માનમાત્માત્મતયા નિરંતરં સ્વયંપ્રકાશં પરમં પુરસ્તાત્

એવંવિધં તં પ્રસમીક્ષ્ય કાલં સંચિંત્યમાનં મનસાઽચલેન॥
શૈવં પદં યત્પરમાર્થરૂપં કૈવલ્યસાયુજ્યકરં સ્વરૂપતઃ

સદાશિવેન દૃષ્ટોઽસૌ કાલઃ કાલાંતકેન ચ॥
ઉચ્છૃંખલઃ ખલો દર્પાદ્વિશમાનો નિજાંતિકે

નંદિકેશ્વરમધ્યસ્થો યાવદ્દૃષ્ટો નિજાંતિકે॥
શિવેન જગદીશેન ભક્તવત્સલબંધુના

નિરીક્ષિતસ્તૃતીયેન ચક્ષુષા પરમેષ્ઠિના॥
સ્વભક્તં રક્ષમાણેન ભસ્મસાદભવત્ક્ષણાત્

દદાહ તં કાલમનેકવર્ણં વ્યાત્તાનનં ભીમબહૂગ્રરૂપમ્॥
જ્વાલાવલીભિઃ પરિદહ્યમાનમતિપ્રચંડં ભુવનૈકભક્ષણમ્

દદર્શિરે દેવગણાઃ સમેતાઃ સયક્ષગંધર્વપિશાચગુહ્યકાઃ॥
સિદ્ધાપ્સરઃસર્વખગાશ્ચ પન્નગાઃ પતત્રિણો લોકપાલાસ્તથૈવ

જ્વાલામાલાવૃતં કાલમીશ્વરસ્યાગ્રતઃ સ્થિતમ્॥
લબ્ધસંજ્ઞસ્તદા રાજા કાલં સ્વં હંતુમાગતમ્

પુનઃ પુનર્દ્દદર્શાથ દહ્યમાનં કૃશાનુના॥
પ્રાર્થયામાસ સ વ્યગ્રો રુદ્રં કાલાગ્નિસન્નિભમ્

॥રાજોવાચ॥
નમો રુદ્રાય શાંતાય સ્વજ્યોત્સ્નાયાત્મવેધસે॥
નિરંતરાય સૂક્ષ્માય જ્યોતિષાં પતયે નમઃ

ત્રાતા ત્વં હિ જગન્નાથ પિતા માતા સુહૃત્સખા॥
ત્વમેવ બંધુઃ સ્વજનો લોકાનાં પ્રભુરીશ્વરઃ

કિં કૃતં હિ ત્વયા શંભો કોઽસૌ દગ્ધો મમાગ્રતઃ॥
ન જાનામિ ચ કિં જાતં કૃતં કેન મહત્તરમ્

એવં પ્રાર્થયતસ્તસ્ય શ્રુત્વા ચ પરિદેવનમ્॥
ઉવાચ શંકરો વાક્યં બોધયન્નિવ તં નૃપમ્

॥રુદ્ર ઉવાચ॥
મયા દગ્ધો હ્યયં કાલસ્તવાર્થે ચ તવાગ્રતઃ॥
દહ્યમાનો હિ દૃષ્ટસ્તે જ્વાલા માલાકુલો મહાન્

એવમુક્તસ્તદા તેન શંભુના રાજસત્તમઃ॥
ઉવાચ પ્રશ્રિતો ભૂત્વા વચનં શિવમગ્રતઃ

કિમનેન કૃતં શંભો અકૃત્યં વદ તત્ત્વતઃ॥
ય ઇમાં પ્રાપ્તિતોઽવસ્થાં પ્રાણાત્યયકરીં ભવ

એવં વિજ્ઞાપિતસ્તેન હ્યુવાચ પરમેશ્વરઃ॥
ભક્ષકોઽયં મહારાજ સર્વેષાં પ્રાણિનામિહ

ભક્ષણાર્થં તવ વિભો સોઽયં ક્રૂરોઽધુનાઽઽગતઃ॥
મમાંતિકં મહારાજ તસ્માદ્દગ્ધો મયા વિભો

બહૂનાં ક્ષેમમન્વિચ્છંસ્તવાર્થેઽન્હં વિશેષતઃ

યે પાપિનો હ્યધર્મિષ્ઠા લોકસંહારકારકાઃ॥
પાષંડવાદસંયુક્તા વધ્યાસ્તે મમ ચૈવ હિ॥
વાક્યં નિશમ્ય રુદ્રસ્ય શ્વેતો વચનમબ્રવીત્

કાલેનૈવ હિ લોકોઽયં પુણ્યમાચરતે સદા॥
ધર્મનિષ્ઠાશ્ચ કેચિત્તુ ભક્ત્યા પરમયા યુતાઃ

ઉપાસનારતાઃ કેચિજ્જ્ઞાનિનો હિ તથા પરે॥
કેચિદધ્યાત્મસંયુક્તાશ્ચાન્યે મુક્તાશ્ચ કેચન

કાલો હિ હર્તા ચ ચરાચરાણાં તથા હ્યસૌ પાલકોઽપ્યદ્વિતીયઃ॥
સ સ્રષ્ટા વૈ પ્રાણિનાં પ્રાણભૂતસ્તસ્માદેનં જીવયસ્વાશુ ભૂયઃ

યદિ સૃષ્ટિપરોઽસિ ત્વં કાલં જીવય સત્વરમ્॥
યદિ સંહારભૂતોઽસિ સર્વેષાં પ્રાણિનામિહ

તર્હ્યેવં કુરુ શંભો ત્વં કાલસ્ય ચ મહાત્મનઃ॥
વિના કાલેન યત્કિંચિદ્ભવિષ્યતિ ન શંકર

ઇતિ વિજ્ઞાપિતસ્તેન રાજ્ઞા શંભુઃ પ્રતાપિના॥
ચકાર વચનં તસ્ય ભક્તસ્ય ચ ચિકીર્ષિતમ્

શંભુઃ પ્રહસ્યાથ તદા મહેશઃ સંજીવયામાસ પિનાકપાણિઃ॥
ચકાર રૂપં ચ યથા પુરાસીદાલિંગતોસૌ યમદૂતમધ્યે

ઉપસ્થિતોઽસૌ ત્વથ લજ્જમાનસ્તુષ્ટાવ દેવં વૃષભધ્વજં તમ્॥
નત્વા પુરઃસ્થાગ્નિમયં હિ કાલઃ સવિસ્મયો વાક્યમિદં બભાષે

॥કાલ ઉવાચ॥
કાલાંતક ત્રિપુરેશ ત્રિપુરાંતકર પ્રભો॥
મદનો હિ ત્વયા દેવ કૃતોઽનંગો જગત્પતે

દક્ષયજ્ઞવિનાશશ્ચ કૃતો હિ પરમાદ્ભુતઃ॥
કાલકૂટં દુઃપ્રસહં સર્વેષાં ક્ષયકૃન્મહત્

ગ્રસિતં તત્ત્વયા શંભો અન્યેષામપિ દુર્દ્ધરમ્॥
લિંગરૂપેણ મહતા વ્યાપ્તમાસીજ્જગત્ત્રયમ્

લયનાલ્લિંગમિત્યુક્તં સર્વૈરપિ સુરા સુરૈઃ॥
યસ્યાંતં ન વિદુર્દ્દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરોગમાઃ

લિંગસ્ય દેવદેવસ્ય મહિમાનં પરસ્ય ચ॥
નમસ્તે પરમેશાય નમસ્તે વિશ્વમંગલ॥
નમસ્તે શિતિકણ્ઠાય નમસ્તસ્મૈ કપર્દિને

નમોનમઃ કારણકારણાય તે નમોનમો મંગલમંગલાત્મને॥
જ્ઞાનાત્મને જ્ઞાનવિદાં મનીષિણાં ત્વમાદિદેવોઽસિ પુમાન્પુરાણઃ

ત્વમેવ સર્વં જગદેવબંધો વેદાંતવેદ્યોઽસિ મહાનુભાવઃ॥
મહાનુભાવૈઃ પરિકીર્ત્તનીયસ્ત્વમેવ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમાન્યઃ

ત્વં પાસિ લુંપસિ જગત્ત્રિતયં મહેશ સ્રષ્ટાસિ ભૂતપતિરેવ ન કશ્ચિદન્યઃ

ઇતિ સ્તુતસ્તદા તેન કાલેન જગદીશ્વરઃ॥
ઉવાચ કાલો રાજાનં શ્વેતં સંબોધયન્નિવ

॥કાલ ઉવાચ॥
મનુષ્યલોકે સકલે નાન્યસ્ત્વત્તો હિ વિદ્યતે॥
યેન ત્વયા જિતો દેવો હ્યજેયો ભુવનત્રયે

મયા હતમિદં વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્॥
જેતાહં સર્વદેવાનાં સર્વેષાં દુરતિક્રમઃ

સ હિ તે ચાનુગો જાતો મહારાજ પ્રયચ્છ મે॥
અભયં દેવદેવાચ્ચ શૂલિનઃ પરમેષ્ઠિનઃ

એવમુક્તસ્તદા તેન શ્વેતઃ કાલેન ચૈવ હિ॥
ઉવાચ પ્રહસન્વાચા મેઘનાદગભીરયા

॥રાજોવાચ॥
શિવસ્ય પરમં રૂપં ત્વમેકો નાસ્તિ સંશયઃ॥
કાલસ્ત્વમસિ ભૂતાનાં સ્થિતિસંહારરૂપવાન્

તસ્માત્પૂજ્યતમોઽસિ ત્વં સર્વેષાં ચ નિયામકઃ॥
ત્વદ્ભયાત્કૃતિનઃ સર્વે શરણં પરમેશ્વરમ્॥
વ્રજંતિ વિવિધૈર્ભાર્વૈરાત્મલક્ષણતત્પરાઃ

॥સુત ઉવાચ॥
તેનૈવં રક્ષિતતઃ કાલો રાજ્ઞા પરમધર્મિણા॥
શિવપ્રસાદમાત્રેણ લબ્ધસંજ્ઞો બભૂવહ

તદા યમેન સ્તવિતો મૃત્યુના યમદૂતકૈઃ॥
શિવં પ્રણમ્ય સંસ્તુત્ય શ્વેતં રાજાનમેવ ચ॥
યયૌ સ્વમાલયં વિપ્રા મેને સ્વં જનિતં પુનઃ

માયયા સહ પત્ન્યા ચ શિવસ્ય ચરિતં મહત્॥
અનુસંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય વિસ્મયં પરમં યયૌ

કથયામાસ સર્વેષાં દૂતાનાં સ્વયમેવ હિ॥
આકર્ણ્યતાં મમ વચો હે દૂતાસ્ત્વરિતેન હિ

કર્ત્તવ્યં ચ પ્રયત્નેન નાન્યથા મમ ભાષિતમ્

॥કાલ ઉવાચ॥
યે ત્રિપુણ્ડ્રંધારયંતિ તથા યે વૈ જટાધરાઃ॥
યે રુદ્રાક્ષધરાશ્ચૈવ તથા યે શિવનામિનઃ

ઉપજીવનહેતોશ્ચ ભિયા યે હ્યપિ માનવાઃ॥
પાપિનોઽપિ દુરાચારાઃ શિવવેષધરા હ્યમી

નાનેતવ્યા ભવદ્ભિશ્ચ મમ લોકં કદાચન॥
વર્જ્યાસ્તે હિ પ્રયત્નેન પાપિનોઽપિ સદૈવ હિ

અન્યેષાં કા કથા દૂતા યેઽર્ચયંતિ સદાશિવમ્॥
ભક્ત્યા પરમયા શંભું રુદ્રાસ્તે નાત્ર સંશયઃ

રુદ્રાક્ષમેકં શિરસા બિભર્તિ યસ્તથા ત્રિપુંડ્રં ચ લલાટમધ્યકે॥
પંચાક્ષરીં યે પ્રજપંતિ સાધવઃ પૂજ્ય ભવદ્ભિશ્ચ ન ચાન્યથા ક્વચિત્

યસ્મિન્રાષ્ટ્રોઽથ વા દેશે ગ્રામે ચાપિ વિચક્ષણઃ॥
શિવભક્તો ન દૃશ્યેત સ્મશાનાત્તુ વિશિષ્યતે॥
તદ્રાષ્ટ્રં દેશમિત્યાહુઃ સત્યં પ્રતિવદામિ વઃ

યસ્મિન્ન સંતિ નિત્યં હિ શિવભક્તિસમન્વિતાઃ॥
તદ્ગ્રમસ્થા જનાઃ સર્વે શાસનીયા ન સંશયઃ

એવમાજ્ઞાપયામાસ યમોઽપિ નિજકિંકરાન્॥
તથેતિ મત્વા તે સર્વે તૂષ્ણી માસન્સુવિસ્મિતાઃ

એવંવિધોઽયં ભુવનૈકભર્તા સદાશિવો લોકગુરુઃ સ એકઃ॥
દાતા પ્રહર્તા નિજભાવયુક્તઃ સનાતનોઽયં જગદેકબંધુઃ

દગ્ધ્વા કાલં મહાદેવો નિર્ભયં ચ દદૌ વિભુઃ॥
શ્વેતસ્ય રાજરાજસ્ય મહીપાલવરસ્ય ચ

તદા નિર્ભયમાપન્નઃ શ્વેતરાજો મહામનાઃ॥
ભક્ત્યા ચ પરયા મુક્તો બભૂવ કૃતનિશ્ચયઃ

તદા દેવૈઃ પૂજ્યમાન ઋષિભિઃ પન્નગૈસ્તથા॥
શ્વતો રાજન્યવર્યોઽસૌ શિવસાયુજ્યમાપ્તવાન્

એવં ભક્તિપરાણાં ચ મહેશે ચ જગદ્ગુરૌ॥
સિદ્ધિઃ કરતલે તેષાં સત્યં પ્રતિવદામિ વઃ

શ્વપચોઽપિ વરિષ્ઠઃ સ્યાત્પ્રસાદાચ્છં કરસ્ય ચ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજનીયો હિ શંકરઃ

બહૂનાં જનમનામંતે શિવભક્તિઃ પ્રજાયતે

જ્ઞાનિનાં કૃતબુદ્ધીનાં જન્મજન્મનિશંકરઃ॥
કિં મયા બહુનોક્તેન પૂજનીયઃ સદાશિવઃ

અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્॥
કિરાતેન કૃતં વ્રતં ચ પરમાદ્ભુતમ્॥
યેનૈવ તારિતં વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે શ્વેતરાજચરિતે શિવભક્તિપ્રભાવેણ કાલદહનવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ