સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.30-2

॥નારદ ઉવાચ॥
તતઃ સ્કન્દઃ સુરૈઃ સાર્ધં શ્વેતપર્વત મસ્તકાત્॥
ઉત્તીર્ય તારકં હન્તું દક્ષિણાં સ દિશં યયૌ

તતઃ સરસ્વતીતીરે યાનિ ભૂતાનિ નારદ॥
ગ્રહાશ્ચોપગ્રહાશ્ચૈવ વેતાલાઃ શાકિની ગણાઃ

ઉન્માદા યે હ્યપસ્મારાઃ પલાદાશ્ચ પિશાચકાઃ॥
દેવૈસ્તેષામાધિપત્યે સોઽભ્યષિચ્યત પાવકિઃ

યથા તે નૈવ મર્યાદાં સંત્યજંતિ દુરાશયાઃ॥
એતૈસ્તસ્માત્સમાક્રાંતઃ શરણ્યં પાવકિં વ્રજેત્

અપ્રકીર્ણેન્દ્રિયં દાંતં શુચિં નિત્યમતંદ્રિતમ્॥
આસ્તિકં સ્કન્દભક્તં ચ વર્જયંતિ ગ્રહાદિકાઃ

મહેશ્વરં ચ યે ભક્તા ભક્તા નારાયણં ચ યે॥
તેષાં દર્શનમાત્રેણ નશ્યંતે તે વિદૂરતઃ

તતઃ સર્વૈઃ સુરૈઃ સાર્ધં મહીતીરં યયૌ ગુહઃ॥
તત્ર દેવૈઃ પ્રકથિતં મહીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

શ્રૃણ્વન્વિસિષ્મિયે સ્કન્દઃ પ્રણનામ ચ તાં નદીમ્॥
તતો મહીદક્ષિણતસ્તીરમાશ્રિત્ય ધિષ્ઠિતમ્

પ્રણમ્ય શક્રપ્રમુખા ગુહં વચનમબ્રુવન્॥
અભિષિક્તં વિના સ્કન્દ સેનાપતિમકલ્મષમ્

ન શર્મ લભતે સેના તસ્માત્ત્વમભિષેચય॥
મહીસાગરસંભૂતૈઃ પુણ્યૈશ્ચાપિ શિવૈર્જલૈઃ

અભિષેક્ષ્યામહે ત્વાં ચ તત્ર નો દ્રષ્ટુમર્હસિ॥
યથા હસ્તિપદે સર્વપદાંતર્ભાવ ઇષ્યતે

સર્વતીર્થાન્તરસ્થાનં તથાર્ણવમહીજલે॥
સર્વભૂતમયો યદ્વત્ર્યંબકઃ પરિકીર્ત્યતે

સર્વતીર્થમયસ્તદ્વન્મહીસાગરસંગમઃ॥
અર્ધનારીશ્વરં રૂપં યથા રુદ્રસ્ય સર્વદમ્

તથા મહીસમુદ્રસ્ય સ્નાનં સર્વફલપ્રદમ્॥
યેનાત્ર પિતરઃ સ્કન્દ તર્પિતા ભક્તિભાવતઃ

તેન સર્વેષુ તીર્થેષુ તર્પિતા નાત્ર સંશયઃ॥
ન ચૈતદ્ધૃદિ મંતવ્યં ક્ષારમેતજ્જલં હિ યત્

યથા હિ કટુતિક્તાદિ ગવા ગ્રસ્તં હિ ક્ષીરદમ્॥
એવમેતત્ત્વિદં તોયં પિતૄણાં તૃપ્તિ દાયકમ્

એવં બ્રુવત્સુ દેવેષુ કપિલોઽપિ મુનિર્જગૌ॥
સત્યમેતદુમાપુત્ર સર્વતીર્થમયી મહી

કર્દમો યસ્ત્વહમપિ જ્ઞાત્વા તીર્થમહા ગુણાન્॥
સર્વાં ભુવં પરિત્યજ્ય કૃત્વા હ્યશ્રમમાસ્તિતઃ

તતો મહેશ્વરઃ પ્રાહ સત્યમેતત્સુરોદિતમ્॥
બ્રહ્માદ્યાસ્તં તથા પ્રાહુરત્ર ભૂયોઽપ્યથો ગુરુઃ

અત્રાભિષેકં તે વીર કરિષ્યામઃ સમાદિશ॥
તતઃ સુવિસ્મિતસ્તત્ર સ્નાત્વા સ્કન્દો મહામનાઃ

અભિષિઞ્ચન્તુ માં દેવા ઇતિ તાનબ્રવીદ્વચઃ॥
તતોઽભિષેકસંભારાન્સર્વાન્સંભૃત્ય શાસ્ત્રતઃ

જુહુવુર્મંત્રપૂતેઽગ્નૌ ચત્વારો મુખ્યઋત્વિજઃ॥
બ્રહ્મા ચ કપિલો જીવો વિશ્વામિત્રશ્ચતુર્થકઃ

અન્યે ચ શતશસ્તત્ર મુનયો વેદપારગાઃ॥
તત્રાદ્ભુતં મહાદેવો દર્શયામાસ ભારત

યદગ્નિકુણ્ડમધ્યસ્થો લિંગમૂર્તિર્વ્યદૃશ્યત॥
અહમેવાગ્નિમધ્યસ્થો હવિર્ગૃહ્ણામિ નિત્યશઃ

એતત્સંદર્શનાર્થાય લિંગમૂર્તિરભૂદ્વિભુઃ॥
તલ્લિંગમતુલં દેવા નમશ્ચક્રુર્મુદાન્વિતાઃ

સર્વપાપાપહં પાર્થ સર્વકામફલપ્રદમ્॥
તત્ર હોમાવસાને ચ દત્તે હિમવતા શુભે

દિવ્યરત્નાન્વિતે સ્કન્દો નિષણ્ણઃ પરમાસને॥
સર્વમંગલસંભારૈર્વિધિમંત્રપુરસ્કૃતમ્

અભ્યષિંચંસ્તતો દેવાઃ કુમારં શંકરાત્મજમ્॥
ઇંદ્રો વિષ્ણુર્મહાવીર્યો બ્રહ્મરુદ્રૌ ચ ફાલ્ગુન

આદિત્યાદ્ય ગ્રહાઃ સર્વે તથોભાવનિલાનલૌ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યાશ્ચૈવાશ્વિનાવુભૌ

વિશ્વેદેવાશ્ચ મરુતો ગંધર્વાપ્સરસસ્તથા॥
દેવબ્રહ્મર્ષયશ્ચૈવ વાલખિલ્યા મરીચિપાઃ

વિદ્યાધરા યોગસિદ્ધાઃ પુલસ્ત્યપુલહાદયઃ॥
પિતરઃ કશ્યપોઽત્રિશ્ચ મરીચિર્ભૃગુરંગિરાઃ

દક્ષોઽથ મનવો યે ચ જ્યોતીંષિ ઋતવસ્તથા॥
મૂર્તિમત્યશ્ચ સરિતો મહીપ્રભૃતિકાસ્તથા

લવણાદ્યાઃ સમુદ્રાશ્ચ પ્રભાસાદ્યાશ્ચ તીર્થકાઃ॥
પૃથિવી દ્યૌર્દિશશ્ચૈવ પાદપાઃ પાર્વતાસ્તથા

આદિત્યાદ્યા માતરશ્ચ કુર્વંત્યો ગુહમંગલમ્॥
વાસુકિપ્રમુખા નાગાસ્થથોભૌ ગરુડારુણૌ

વરુણો ધનદશ્ચૈવ યમઃ સાનુચરસ્તથા॥
રાક્ષસો નિરૃતિશ્ચૈવ ભૂતાનિ ચ પલાશનાઃ

ધર્મો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ કપિલો ગાધિનંદનઃ॥
બહુલત્વાચ્ચ યે નોક્તા વિવિધા દેવતાગણાઃ

તે ચ સર્વે મહીકૂલે હ્યભ્યષિંચન્મુદા ગુહમ્॥
તતો મહાસ્વનામુગ્રાં દેવદૈત્યાદિદર્પહામ્

દદૌ પશુપતિસ્તસ્મૈ સર્વભૂતમહાચમૂમ્॥
વિષ્ણુર્દદૌ વૈજયંતીં માલાં બલવિવર્ધિનીમ્

ઉમા દદૌ ચારજસી વાસસી સૂર્યસપ્રભા॥
ગંગા કમંડલું દિવ્યમમૃતોદ્ભવમુત્તમમ્

મહી મહાનદી તસ્ય ચાક્ષમાલાં સસાગરા॥
દદૌ મુદા કુમારાય દંડં ચૈવ બૃહસ્પતિઃ

ગરુડો દયિતં પુત્રં મયૂરં ચિત્રબર્હિણમ્॥
અરુણસ્તામ્રચૂડં ચ પ્રદદૌ ચરણાયુધમ્

છાગં ચ વરુણો રાજા બલવીર્યસમન્વિતમ્॥
કૃષ્ણાજિનં તથા બ્રહ્મા બ્રહ્મણ્યાય દદૌ જયમ્

ચતુરોઽનુચરાંશ્ચૈવ મહાવીર્યાન્બલોત્કટાન્॥
નંદિસેનં લોહિતાક્ષં ઘણ્ટાકર્ણં ચ માનસાન્

ચતુર્થં ચાપ્યતિબલં ખ્યાતં કુસુમમાલિનમ્॥
તતઃ સ્થાણુર્દદૌ દેવો મહાપારિષદં ક્રતુમ્

સ હિ દેવાસુરે યુદ્ધે દૈત્યાનાં ભીમકર્મણામ્॥
જઘાન દોર્ભ્યાં સંક્રુદ્ધઃ પ્રયુતાનિ ચતુર્દશ

યમઃ પ્રાદાદનુચરૌ યમકાલોપમૌ તદા॥
ઉન્માથં ચ પ્રમાથં ચ મહાવીર્યૌ મહાદ્યુતી

સુભ્રાજૌ ભાસ્કરસ્યૈવ યૌ સદા ચાનુયાયિનૌ॥
તૌ સૂર્યઃ કાર્તિકેયાય દદૌ પાર્થ મુદાન્વિતઃ

કૈલાસશ્રૃઙ્ગસંકાશૌ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનૌ॥
સોમોઽપ્યનુચરૌ પ્રાદાન્મણિં સુમણિમેવ ચ

જ્વાલજિહ્વં જ્યોતિષં ચ દદાવગ્નિર્મહાબલૌ॥
પરિઘં ચ બલં ચૈવ ભીમં ચ સુમહાબલમ્

સ્કંદાય ત્રીનનુચરાન્દદૌ વિષ્ણુરુરુક્રમઃ॥
ઉત્ક્રોશં પંચજં ચૈવ વજ્રદણ્ડધરાવુભૌ

દદૌ મહેશપુત્રાય વાસવઃ પરવીરહા॥
તૌ હિ શત્રૂન્મહેન્દ્રસ્ય જઘ્નતુઃ સમરે બહૂન્

વર્ધનં બંધનં ચૈવ આયુર્વેદવિશારદૌ॥
સ્કન્દાય દદતુઃ પ્રીતાવશ્વિનૌ ભરતર્ષભ

બલં ચાતિબલં ચૈવ મહાવક્ત્રૌ મહાબલૌ॥
પ્રદદૌ કાર્તિકેયાય વાયુશ્ચાનુચરાવુભૌ

ઘસં ચાતિઘસં વીરૌ વરુણશ્ચ દદૌ પ્રભુઃ॥
સુવર્ચસં મહાત્માનં તથૈવાપ્યતિવર્ચસમ્

હિમવાન્પ્રદદૌ પાર્થ સાક્ષાદ્દૌહિત્રકાય વૈ॥
કાંચનં ચ દદૌ મેરુર્મેઘમાલિનમેવ ચ

ઉચ્છ્રિતં ચાતિશૃંગં ચ મહાપાષાણયોધિનૌ॥
સ્વાહેયાય દદૌ પ્રીતઃ સ વિંધ્યઃ પાર્ષદૌ શુભૌ

સંગ્રહં વિગ્રહં ચૈવ સમુદ્રોઽપિ ગધાધરૌ॥
પ્રદદૌ પાર્ષદૌ વિરૌ મહીનદ્યા સમન્વિતઃ

ઉન્માદં પુષ્પદંતં ચ શંકુકર્ણં તથૈવ ચ॥
પ્રદદાવગ્નિપુત્રાય પાર્વતી શુભદર્શના

જયં મહાજયં ચૈવ નાગૌ જ્વલનસૂનવે॥
પ્રદદુર્બલિનાં શ્રેષ્ઠૌ સુપર્ણઃ પાર્ષદાવુભૌ

એવં સાધ્યાશ્ચ રુદ્રાશ્ચ વસવઃ પિતરસ્તથા॥
સર્વે જગતિ યે મુખ્યા દદુઃ સ્કંદાય પાર્ષદાન્

નાનાવીર્યાન્મહાવીર્યાન્નાનાયુધવિભૂષણાન્॥
બહુલત્વાન્ન શક્યંતે સંખ્યાતું તે ચ ફાલ્ગુન

માતશ્ચ દદુસ્તસ્મૈ તદા માતૃગણાન્પ્રભો॥
યાભિર્વ્યાપ્તાસ્ત્રયો લોકાઃ કલ્યાણીભિશ્ચરાચરાઃ

પ્રભાવતી વિશાલાક્ષી ગોપાલા ગોનસા તથા॥
અપ્સુજાતા બૃહદ્દંડી કાલિકા બહુપુત્રકા

ભયંકરી ચ ચક્રાંગી તીર્થનેમિશ્ચ માધવી॥
ગીતપ્રિયા અલાતાક્ષી ચટુલા શલભામુખી

વિદ્યુજ્જિહ્વા રુદ્રકાલી શતોલૂખલમેખલા॥
શતઘંટાકિંકિણિકા ચક્રાક્ષી ચત્વરાલયા

પૂતના રોદના ત્વામા કોટરા મેઘવાહિની॥
ઊર્ધ્વવેણીધરા ચૈવ જરાયુર્જર્જરાનના

ખટખેટી દહદહા તથા ધમધમા જયા॥
બહુવેણી બહુશીરા બહુપાદા બહુસ્તની

શતોલૂકમુખી કૃષ્ણા કર્ણપ્રાવરણા તથા॥
શૂન્યાલયા ધાન્યવાસા પશુદા ધાન્યદા સદા

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહ્વ્યશ્ચ માતરો ભરતર્ષભ॥
બહુલત્વાદહં તાસાં ન સંખ્યાતુમિહોત્સહે

વૃક્ષચત્વરવાસિન્યશ્ચતુષ્પથનિવેશનાઃ॥
ગુહાસ્મશાનવાસિન્યઃ શૈલપ્રસ્રવણાલયાઃ

નાનાભરણવેષાસ્તા નાનામૂર્તિધરાસ્તથા॥
નાનાભાષાયુધધરાઃ પરિવવ્રુસ્તદા ગુહમ્

તતઃ સ શુશુભે શ્રીમાન્ગુહો ગુહ ઇવાપરઃ॥
સૈનાપત્યે ચાભિષિક્તો દેવૈર્નાનામુનીશ્વરૈઃ

તતઃ પ્રણમ્ય સર્વાંસ્તા નેકૈકત્વેન પાવકિઃ॥
વ્રિયતાં વર ઇત્યાહ ભવબ્રહ્મપુરોગમાન્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કુમારેશ્વરમાહાત્મ્યે કાર્તિકેયસ્ય સેનાનીત્વેઽભિષેકવર્ણનંનામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ