સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.3

॥લોમશ ઉવાચ॥
દાક્ષાયણી ગતા તત્ર યત્ર યજ્ઞો મહાનભૂત્॥
તત્પિતુઃ સદનં ગત્વા ના નાશ્ચર્યસમન્વિતમ્

દ્વારિ સ્થિતા તદા દેવા અવતીર્ય નિજાસનાત્॥
નંદિનો હિ મહાભાગા દેવલોકં નિરીક્ષ્ય ચ

માતરં પિતરં દૃષ્ટ્વા સુહૃત્સંબંધિ વાંધવાન્॥
અભિવાદ્યૈવ પિરતં માતરં ચ મુદાન્વિતા

બભાષે વચનં દેવી પ્રસ્તાપસદૃશં તદા॥
અનાહૂતસ્ત્વયા કસ્માચ્છંભુઃ પરમશોભનઃ

યેન પૂતમિદં સર્વં સમગ્રં સચરાચરમ્॥
યજ્ઞો યજ્ઞવિદાં શ્રેષ્ઠો યજ્ઞાંગો યજ્ઞદક્ષિણઃ

દ્રવ્યં મંત્રાદિકં સર્વં હવ્યં કવ્યં ચ યન્મયમ્॥
વિના તેન કૃતં સર્વમપવિત્રં ભવિષ્યતિ

શંભુના હિ વિના તાત કથં યજ્ઞઃ પ્રવર્તતે॥
એતે કથં સમાયાતા બ્રહ્મણા સહિતાઃ પિતઃ

હે ભૃગો ત્વં ન જાનાસિ હે કશ્યપ મહામતે॥
અત્રે વિશિષ્ઠ એકસ્ત્વં શક્ર કિં કૃતમદ્યતે

હે વિષ્ણો ત્વં મહાદેવં જાનાસિ પરમેશ્વરમ્॥
બ્રહ્મન્કિં ત્વં ન જાનાસિ મહાદેવસ્ય વિક્રમમ્

પુરા પંચમુખો ભૂત્વા ગર્વિતોસિ સદાશિવમ્॥
કૃતશ્ચતુર્મુખસ્તેન વિસ્મૃતોઽસિ તદદ્ભુતમ્

ભિક્ષાટનં કૃતં યેન પુરા દારુવને વિભુઃ॥
શપ્તોયં ભિક્ષુકો રુદ્રો ભવદ્ભિઃ સખિભિસ્તદા

શપ્તેનાપિ ચ રુદ્રેણ ભવદ્ભિર્વિસ્મૃતં કથમ્॥
યસ્યાવયવમાત્રેણ પૂરિતં સચરાચરમ્

લિંગભૂતં જગત્સર્વં જાતં તત્ક્ષણમેવ હિ॥
લયાનાલ્લિંગમિત્યાહુઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ

સર્વે દેવાશ્ચ સંભૂતા યતો દેવસ્ય શૂલિનઃ॥
સોઽસૌ વેદાંતગો દેવસ્ત્વયા જ્ઞાતું ન પાર્યતે

તસ્યા વચનમાકર્ણ્ય દક્ષઃ ક્રુદ્ધોઽબ્રવીદ્વચઃ॥
કિં ત્વયા બહુનોક્તેન કાર્યં નાસ્તીહ સાંપ્રતમ્

ગચ્છ વા તિષ્ઠવા ભદ્રે કસ્માત્ત્વં હિ સમાગતા॥
અમંગલો હિ ભર્તા તે અશિવોસૌ સુમધ્યમે

અકુલીનો વેદબાહ્યો ભૂતપ્રેતપિશાચરાટ્॥
તસ્માન્નાકારિતો ભદ્રે યજ્ઞાર્થં ચારુભાષિણિ

મયા દત્તાસિ સુશ્રોણિ પાપિના મંદબુદ્ધિના॥
રુદ્રાયાવિદિતાર્થાય ઉદ્ધતાય દુરાત્મને

તસ્માત્કાયં પરિત્યજ્ય સ્વસ્થા ભવ શુચિસ્મિતે॥
દક્ષેણોક્તા તદા પુત્રી સા સતી લોકપૂજિતા

નિંદાયુક્તં સ્વપિતરં વિલોક્ય રુષિતા ભૃશમ્॥
ચિંતયંતી તદા દેવી કથં યાસ્યામિ મંદિરે

શંકરં દ્રષ્ટુકામાંહ કિં વક્ષ્યે તેન પૃચ્છિતા॥
યો નિંદતિ મહાદેવં નિંદ્યમાનં શ્રૃણોતિ યઃ॥
તાવુભૌ નરકે યાતો યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

તસ્માત્તયક્ષ્યામ્યહં દેહં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્

એવં મીમાંસમાના સા શિવરુદ્રેતિભાષિણી॥
અપમાનાભિભૂતા સા પ્રવિવેશ હુતાશનમ્

હાહાકારેણ મહતા વ્યાપ્તમાસીદ્દિગંતરમ્॥
સર્વે તે મંચમારૂઢાઃ શસ્ત્રૈર્વ્યાપ્તા નિરંતરાઃ

શસ્ત્રૈઃ સ્વૈર્જધ્નુરાત્માનં સ્વાનિ દેહાનિ ચિચ્છિદુઃ॥
કેચિત્કરતલે ગૃહ્ય શિરાંસિ સ્વાનિ ચોત્સુકાઃ

નીરાજયંતસ્ત્વરિતા ભસ્મીભૂતાશ્ચ જજ્ઞિરે॥
એવમૂચુસ્તદા સર્વે જગર્જ્જુરતિભીષણમ્

શસ્ત્રપ્રાહારૈઃ સ્વાંગાનિ ચિચ્છિદુશ્ચાતિભીષણાઃ॥
તે તથા વિલયં પ્રાપ્તા દાક્ષાયણ્યા સમં તદા

ગણાસ્તત્રાયૂતે દ્વે ચ તદદ્ભુતમિવાભવત્॥
તે સર્વ ઋષયો દેવા ઇંદ્રાદ્યાઃ સમરુદ્ગણાઃ

વિશ્વેઽશ્વનૌ લોકપાલાસ્તૂષ્ણીંબૂતાસ્તદાભવન્॥
વિષ્ણું વરેણ્યં કેચિચ્ચ પ્રાર્થયંતઃ સમંતતઃ

એવં ભૂતસ્તદા યજ્ઞો જાતસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ॥
દક્ષસ્ય બ્રહ્મબંધોશ્ચ ઋષયો ભયમાગતાઃ

એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રા નારદેન મહાત્મના॥
કથિતં સર્વમેવૈતદ્દક્ષસ્ય ચ વિચેષ્ટિતમ્

તદાકર્ણ્યેશ્વરો વાક્યં નારદસ્ય મુખોદ્ગતમ્॥
ચુકોપ પરમં ક્રુદ્ધ આસનાદુત્પતન્નિવ

ઉદ્ધૃત્ય ચ જટાં રુદ્રો લોકસંહારકારકઃ॥
આસ્ફોટયામાસ રુષા પર્વતસ્ય શિરોપરિ

તાડનાચ્ચ સમુદ્ભૂતો વીરભદ્રો મહાયશાઃ॥
તથા કાલી સમુત્પન્ના ભૂતકોટિભિરાવૃતા

કોપાન્નિઃશ્વસિતેનૈવ રુદ્રસ્ય ચ મહાત્મનઃ॥
જાતં જ્વરાણાં ચ શતં સન્નિપાતાસ્ત્રયોદશ

વિજ્ઞપ્તો વીરભદ્રેણ રુદ્રો રૌદ્રપરાક્રમઃ॥
કિં કાર્યં ભવતઃ કાર્યં શીઘ્રમેવ વદ પ્રભો

ઇત્યુક્તો ભગવાન્રુદ્રઃ પ્રેષયામાસ સત્વરમ્॥
ગચ્છ વીર મહા બાહો દક્ષયજ્ઞં વિનાશય

શાસનં શિરસા ધૃત્વા દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ॥
કાલિકાઽઽલિહિતો વીરઃ સર્વભૂતૈઃ સમાવૃતઃ॥
વીરભદ્રો મહાતેજા યયૌ દક્ષમખં પ્રતિ

તદાનીમેવ સહસા દુર્નિમિત્તાનિ ચાભવન્॥
રૂક્ષો વવૌ તદા વાયુઃ શર્કરાભિઃ સમાવૃતઃ

અસૃગ્વર્ષતિ દેવશ્ચ તિમિરેણાઽઽવૃતા દિવશઃ॥
ઉલ્કાપાતાશ્ચ બહવઃ પેતુરુર્વ્યાં સહસ્રશઃ

એવંવિધાન્યરિષ્ટાનિ દદૃશુર્વિબુધાદયઃ॥
દક્ષોઽપિ ભયમાપન્નો વિષ્ણું શરણમાયયૌ

રક્ષરક્ષ મહાવિષ્ણો ત્વં હિ નઃ પરમો ગુરુઃ॥
યજ્ઞોઽસિ ત્વં સુરશ્રેષ્ઠ ભયાન્માં પરિમોચય

દક્ષેણ પ્રાર્થ્ય માનો હિ જગાદ મધુસૂદનઃ॥
મયા રક્ષા વિદાતવ્યા ભવતો નાત્ર સંશયઃ

અપૂજ્યા યત્ર પૂજ્યંતે પૂજનીયો ન પૂજ્યતે॥
ત્રીણી તત્ર પ્રવર્તંતે દુર્ભિક્ષં ત્વયા ધર્મમજાનતાઃ॥
ઈશ્વરાવજ્ઞયા સર્વં વિફલં ચ ભવિષ્યતિ

અપૂજ્યા યત્ર પૂજ્યં તે પૂજનીયો ન પૂજ્યતે॥
ત્રીણી તત્ર પ્રવર્તંતે દુર્ભિક્ષં મરણં ભયમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન માનનીયો વૃષધ્વજઃ॥
અમાનિતાન્મહેશાત્ત્વાં મહદ્ભયમુપસ્થિતમ્

અધુનૈવ વયં સર્વે પ્રભવો ન ભવામહે॥
ભવતો દુર્ન્નયેનેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

વિષ્ણોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા દક્ષશ્ચિંતાપરોઽભવત્॥
વિવિર્ણવદનો ભૂત્વા તૂષ્ણીમાસીદ્ભુવિ સ્થિતઃ

વીરભદ્રો મહાબાહૂ રુદ્રેણૈવ પ્રચોદિતઃ॥
કાલી કાત્યાયનીશાના ચામુંડા મુંડમર્દ્દિની

ભદ્રકાલી તથા ભદ્રા ત્વરિતા વૈષ્ણવી તથા॥
નવદુર્ગાદિસહિતો ભૂતાનાં ચ ગણો મહાન્

શાકિની ડાકિની ચૈવ ભૂતપ્રમથગુહ્યકાઃ॥
તથૈવ યોગિનીચક્રં ચતુઃ ષષ્ટ્યા સમન્વિતમ્

નિજન્મુઃ સહસા તત્ર યજ્ઞવાટં મહાપ્રભમ્॥
વીરભદ્રસમેતા સર્વે હરપરાક્રમાઃ॥
દશબાહવસ્ત્રિનેત્રા જટિલા રુદ્રભૂષણાઃ

પાર્ષદાઃ શંકરસ્યૈતે સર્વે રુદ્રસ્વરૂપિણઃ॥
પંચવક્ત્રા નીલકંઠાઃ સર્વે તે શસ્ત્રપાણયઃ

છત્રચામરસંવીતાઃ સર્વે હરપરાક્રમાઃ॥
દશબાહવસ્ત્રિનેત્રા જટિલા રુદ્રભૂષણાઃ

અર્ધચંદ્રધરાઃ સર્વે સર્વે ચૈવ મહૌજસઃ॥
સર્વે તે વૃષભારૂઢાઃ સર્વે તે વેષભૂષણાઃ

સહસ્રબાહુર્ભુજગાધિપૈર્વૃતસ્ત્રિલોચનો ભીમબલો ભયાવહઃ॥
એભિઃ સમેતશ્ચ તદા મહાત્મા સ વીરભદ્રોઽભિજગામ યજ્ઞમ્

યુગ્યાનાં ચ સહસ્રેણ દ્વિપ્રમાણેન સ્યંદનમ્॥
સિંહાનાં પ્રયુતેનૈવ વાહ્યમાનં ચ તસ્ય તત્

તથૈવ દંશિતાઃ સિંહા બહવઃ પાર્શ્વરક્ષકાઃ॥
શાર્દૂલા મકરા મત્સ્યા ગજાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ॥
છત્રાણિ વિવિધાન્યેવ ચામરાણિ તથૈવ ચ

મૂર્દ્ધનિધ્રિયમાણાનિ સર્વતોગ્રાણિ સર્વશઃ॥
તતો ભેરીમહાનાદાઃ શંખાશ્ચ વિવિધસ્વનાઃ॥
પટહા ગોમુખાશ્ચૈવ શ્રૃંગાણિ વિવિધાનિ ચ

તતોઽવાદ્યંત તાન્યેવ ઘનાનિ સુષિરાણિ ચ॥
કલગાનપરાઃ સર્વે સર્વે મૃદંગવાદિનઃ

અનેકલાસ્યસંયુક્તા વીરભદ્રાગ્રતોભવન્॥
રણવાદિત્રનિર્ઘોષૈર્જગર્જુરમિતૌજસઃ

તેન નાદેન મહતા નાદિતં ભુવનત્રયમ્॥
એવં સર્વે સમાયાતા ગણા રુદ્રપ્રણોદિતાઃ

યજ્ઞવાટં ચ દક્ષસ્ય વિનાશાર્થં પ્રહારિણઃ॥
રજસા ચાઽઽવૃતં વ્યોમ તમસા ચ વૃતા દિશઃ

સપ્તદ્વીપવતી પૃથ્વી ચચાલ સાદ્રિકાનના॥
તે દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્ય્યં લોકક્ષયકરં તદા

ઉત્તસ્થુર્યુગપત્સર્વે દેવદૈત્યનિશાચરાઃ॥
તે વૈ દદૃશુરાયાંતીં રુદ્રસેના ભયાવહામ્

પૃથ્વીં કેચિત્સમાયાતા ગગને કેચિદાગતાઃ॥
દિશશ્ચ પ્રદિશશ્ચૈવ સમાવૃત્ય તથાપરે

અનંતા હ્યક્ષયાઃ સર્વે શૂરા રુદ્રસમા યુધિ॥
એવંભૂતં ચ તત્સૈન્યં રુદ્રૈશ્ચ પરિવારિતમ્॥
દૃષ્ટ્વો ચુર્વિસ્મિતાઃ સર્વે યામોઽદ્ય શસ્ત્રપાણયઃ

ઇંદ્રો હિ ગજમારૂઢો મૃગારૂઢઃ સદાગતિઃ॥
યમો મહિષમારૂઢો યમદંડસમન્વિતઃ

કુબેરઃ પુષ્પકારૂઢઃ પાશી મકરમેવ ચ॥
અગ્નિર્બસ્તમારૂઢો નિરૃતિઃ પ્રેતમેવ ચ

તથાન્યે સુરસંઘાશ્ચ યક્ષચારણગુહ્યકાઃ॥
આરુહ્ય વાહનાન્યેવ સ્વાનિસ્વાનિ પ્રતિપિનઃ

સ્વેષામુદ્યોગમાલોક્ય દક્ષશ્ચાશ્રુમુખસ્તતઃ॥
દંડવત્પતિતો ભૂમૌ સર્વાનેવાભ્યભાષત

યુષ્મદ્બલેનૈવ મયા યજ્ઞઃ પ્રારંભિતો મહાન્॥
સત્કર્મસિદ્ધયે યૂયં પ્રમાણં સુમહાપ્રભાઃ

વિષ્ણો ત્વં કર્મણઃ સાક્ષાદ્યજ્ઞાનાં પરિપાલકઃ॥
ધર્મસ્ય વેદગર્ભસ્ય બ્રહ્મણ્યસ્ત્વં ચ માધવ

તસ્માદ્રક્ષા વિધાતવ્યા યજ્ઞસ્યાઽસ્ય મહાપ્રભો॥
દક્ષસ્ય વચનં શ્રુત્વા ઉવાચ મધુસૂદનઃ

મયા રક્ષા વિધાતવ્યા ધર્મસ્ય પરિપાલને॥
તત્સત્યં તુ ત્વયોક્તં હિ કિં તુ તસ્ય વ્યતિક્રમઃ

યાતસ્ત્વદ્યૈવ યજ્ઞસ્ય યત્ત્વયોક્તં સદાશિવમ્॥
નૈમિષેઽનિમિષક્ષેત્રે તદા કિં ન સ્મૃતં ત્વયા

યોઽયં રુદ્રો મહાતેજા યજ્ઞરૂપઃ સદાશિવઃ॥
યજ્ઞબાહ્યઃ કૃતો મૂઢ તચ્ચ દુર્મ્મત્રિતં તવ

રુદ્રકોપાચ્ચ કો હ્યત્ર સમર્થો રક્ષણે તવ॥
ન પશ્યામિ ચ તં વિપ્ર ત્વાં વૈ રક્ષતિ દુર્મ્મતિમ્

કિં કર્મ્મ કિમકર્મ્મેતિ તન્ન પશ્યસિ દુર્મ્મતે॥
સમર્થં કેવલં કર્મન ભવિષ્યતિ સર્વદા

સેશ્વરં કર્મ વિદ્ધ્યોતત્સમર્થત્વેન જાયતે॥
ન હ્યન્યઃ કર્મ્મણો દાતા ઈશ્વરેણ વિના ભવેત્

ઈશ્વરસ્ય ચ યે ભક્તાઃ શાંતાસ્તદ્ગતમાનસાઃ॥
કર્મ્મણો હિ ફલં તેષાં પ્રયચ્છતિ સદાશિવઃ

કેવલં કર્મ ચાશ્રિત્ય નિરીશ્વરપરા જનાઃ॥
નિરયં તે ચ ગચ્છંતિ કોટિયજ્ઞશતૈરપિ

પુનઃ કર્મમયૈઃ પાશૈર્બદ્ધા જન્મનિજન્મનિ॥
નિરયેષુ પ્રપચ્યંતે કેવલં કર્મ્મરૂપિણઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે વીરભદ્રપ્રાદુર્ભાવવર્ણનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ