સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.29-2

॥નારદ ઉવાચ॥
વ્રજંતી ગિરિજાઽપશ્યત્સખીં માતુર્મહાપ્રભામ્॥
કુસુમામોદિનીંનામ તસ્ય શૈલસ્ય દેવતામ્

સાપિ દૃષ્ટ્વા ગિરિસુતાં સ્નેહવિક્લવમાનસા॥
ક્વપુનર્ગચ્છસીત્યુચ્ચૈરાલિંગ્યોવાચ દેવતા

સા ચાસ્યૈ સર્વમાચખ્યૌ શંકરાત્કોપકારણમ્॥
પુનશ્ચોવાચ ગિરિજા દેવતાં માતૃસંમતામ્

નિત્યં શૈલાધિરાજસ્ય દેવતા ત્વમનિંદિતે॥
સર્વં ચ સન્નિધાનં ચ મયિ ચાતીવ વત્સલા

તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ યદ્વિધેયં તવાધુના॥
અથાન્ય સ્ત્રીપ્રવેશે તુ સમીપે તુ પિનાકિનઃ

ત્વયાખ્યેયં મમ શુભે યુક્તં પશ્ચાત્કરોમ્યહમ્॥
તથેત્યુક્તે તયા દેવ્યા યયૌ દેવી ગિરિં પ્રતિ

રમ્યે તત્ર મહાશૃંગે નાનાશ્ચર્યોપશોભિતે॥
વિભૂષણાદિ સંન્યસ્ય વૃક્ષવલ્કલધારિણી

તપસ્તેપે ગિરિસુતા પુત્રેણ પરિપાલિતા॥
ગ્રીષ્મે પંચાગ્નિસંતપ્તા વર્ષાસુ ચ જલોષિતા

સ્થંડિલસ્થા ચ હેમંતે નિરાહારા તતાપ સા॥
એતસ્મિન્નંતરે દૈત્યો હ્યંધકસ્ય સુતો બલી

જ્ઞાત્વા ગતાં ગિરિસુતાં પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્॥
આડિર્નામ બકભ્રાતા રહસ્યાંતરપ્રેક્ષકઃ

જિતે કિલાંધકે દૈત્યે ગિરિશેનામરદ્વિષિ॥
આડિશ્ચકાર વિપુલં તપો હરજિગીષયા

તમાગત્યાબ્રવીદ્બ્રહ્મા તપસા પરિતોષિતઃ॥
બ્રૂહિ કિં વાસુરશ્રેષ્ઠ તપસા પ્રાપ્તુમિચ્છસિ

બ્રહ્માણમાહ દૈત્યસ્તુ નિર્મૃત્યુત્વમહં વૃણે॥
॥બ્રહ્મોવાચ॥
ન કશ્ચિચ્ચ વિના મૃત્યું જંતુરાસુર વિદ્યતે

યતસ્તતોઽપિ દૈત્યેંદ્ર મૃત્યુઃ પ્રાપ્યઃ શરીરિણા॥
ઇત્યુક્તસ્તં તથેત્યાહ તુષ્ટઃ કમલસંભવમ્

રૂપસ્ય પરિવર્તો મે યદા સ્યાત્પદ્મસંભવ॥
તદા મૃત્યુર્મમ ભવેદન્યથા ત્વમરો હ્યહમ્

ઇત્યુક્તસ્તં તથેત્યાહ તુષ્ટઃ કમલસંભવઃ॥
ઇત્યુક્તોઽમરતાં મેને દૈત્યરાજ્યસ્થિતોઽસુરઃ

આજગામ સ ચ સ્થાનં તદા ત્રિપુરઘાતિનઃ॥
આગતો દદૃશે તં ચ વીરકં દ્વાર્યવસ્થિતમ્

તં ચાસૌ વંચયિત્વા ચ આડિઃ સર્પશરીરભૃત્॥
અવારિતો વીરકેણ પ્રવિવેશ હરાંતિકમ્

ભુજંગરૂપં સંત્યજ્ય બભૂવાથ મહાસુરઃ॥
ઉમારૂપી છલયિતું ગિરિશં મૂઢચેતનઃ

કૃત્વોમાયાસ્તતો રૂપમપ્રતર્ક્યમનોહરમ્॥
સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભિજ્ઞાનસંવૃતમ્

ચક્રે ભગાંતરે દૈત્યો દંતાન્વજ્રોપમાન્દૃઢાન્॥
તીક્ષ્ણાગ્રાન્બુદ્ધિમોહેન ગિરિશં હંતુમુદ્યતઃ

કૃત્વોમારૂપમેવં સ સ્થિતો દૈત્યો હરાંતિકે॥
તાં દૃષ્ટ્વા ગિરિશસ્તુષુટઃ સમાલિંગ્ય મહાસુરમ્

મન્યમાનો ગિરિસુતાં સર્વૈ રવયવાંતરૈઃ॥
અપૃચ્છત્સાધુ તે ભાવો ગિરિપુત્રી હ્યકૃત્રિમા

યા ત્વં મદશયં જ્ઞાત્વા પ્રાપ્તેહ વરવર્ણિનિ॥
ત્વયા વિરહિતઃ શૂન્યં મન્યોસ્મિન્ભુવનત્રયે

પ્રાપ્તા પ્રસન્ના યા ત્વં માં યુક્તમેવંવિધં ત્વયિ॥
ઇત્યુક્તે ગૂહયંશ્ચેષ્ટામુમારૂપ્યસુરોઽબ્રવીત્

યાતાસ્મિ તપસશ્ચર્તું કાલીવાક્યાત્તવાતુલમ્॥
રતિશ્ચ તત્ર મે નાભૂત્તતઃ પ્રાપ્તા તવાંતિકમ્

ઇત્યુક્તઃ શંકરઃ શંકાં કિંચિત્પ્રાપ્યવધારયત્॥
કુપિતા મયિ તન્વંગી પ્રત્યક્ષા ચ દૃઢવ્રતા

અપ્રાપ્તકામા સંપ્રાપ્તા કિમેતત્સંશયો મમ॥
રહસીતિ વિચિંત્યાથ અભિજ્ઞાનાદ્વિચારયન્

નાપશ્યદ્વામપાર્શ્વે તુ તસ્યાંકં પદ્મલક્ષણમ્॥
લોમ્નામાવર્તચરિતં તતો દેવઃ પિનાકધૃક્

બુદ્ધા તાં દાનવીં માયાં કિંચિત્પ્રહસિતાનનઃ॥
મેઢ્રે રૌદ્રાસ્ત્રમાધાય ચક્રે દૈત્યમનોરથમ્

સ રુદન્ભૈરવાન્રાવાનવસાદં ગતોઽસુરઃ॥
અબુધ્યદ્વીરકો નૈતદસુરેંદ્રનિષૂદનમ્

હતે ચ મારુતેનાશુગામિના નગદેવતા॥
અપરિચ્છિન્નતત્ત્વાર્થા શૈલપુત્ર્યાં ન્યવેદયત્

શ્રુત્વા વાયુમુખાદ્દેવી ક્રોધરક્તાતિલોચના॥
અપસ્યદ્વીરકં પુત્રં હૃદયેન વિદૂયતા

માતરં માં પરિત્યજ્ય યસ્માત્ત્વં સ્નેહવિહ્વલામ્॥
વિહિતાવસરઃ સ્ત્રીણાં શંકરસ્ય રહોવિધૌ

તસ્માત્તે પરુષા રૂક્ષા જડા હૃદય વર્જિતા॥
ગણેશાક્ષરસદૃશા શિલા માતા ભવિષ્યતિ

એવમુત્સૃષ્ટશાપાયા ગિરિપુત્ર્યાસ્ત્વનંતરમ્॥
નિર્જગામ મુખાત્ક્રોધઃ સિંહરૂપી મહાબલઃ

પશ્ચાત્તાપં સમશ્રિત્ય તયા દેવ્યા વિસર્જિતઃ॥
સ તુ સિંહઃ કરાલાસ્યો મહાકેસરકંધરઃ

પ્રોદ્ધૂતબલલાંગૂલદંષ્ટ્રોત્કટ ગુહામુખઃ॥
વ્યાવૃતાસ્યો લલજ્જિહ્વઃ ક્ષામકુક્ષિશ્ચિખાદિષુઃ

તસ્યાસ્યે વર્તિતું દેવી વ્યવસ્યત સતી તદા॥
જ્ઞાત્વા મનોગતં તસ્યા ભગવાંશ્ચતુરાનનઃ

આજગામાશ્રમપંદ સંપદામાશ્રયં તતઃ॥
આગમ્યોવાચ તાં બ્રહ્મા ગિરિજાં મૃષ્ટયા ગિરા

કિં દેવી પ્રાપ્તુકામાસિ કિમલભ્યં દદામિ તે॥
તચ્છ્રુત્વોવાચ ગિરિજા ગુરુગૌરવગર્ભિતમ્

તપસા દુષ્કરેણાપ્તઃ પતિત્વે શંકરો મયા॥
સ માં શ્યામલવર્ણેતિ બહુશઃ પ્રોક્તવાન્ભવઃ

સ્યામહં કાંચનાકારા વાલ્લભ્યેન ચ સંયુતા॥
ભર્તુર્ભૂતપતેરંગે હ્યેકતો નિર્વિશંકિતા

તસ્યાસ્તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા પ્રોવાચ જલજાસનઃ॥
એવં ભવતુ ભૂયસ્ત્વં ભર્તુર્દેહાર્ધધારિણી

તતસ્તસ્યાઃ શરીરાત્તુ સ્ત્રી સુનીલાંબુજત્વિષા॥
નિર્ગતા સાભવદ્ભીમા ઘંટાહસ્તા ત્રિલોચના

નાનાભરણપૂર્ણાંગી પીતકૌશેયવાસિની॥
તામબ્રવીત્તતો બ્રહ્મા દેવીં નીલાંબુજત્વિષમ્

અસ્માદ્ભૂધરજા દેહસંપર્કાત્ત્વં મમાજ્ઞયા॥
સંપ્રાપ્તા કૃતકૃત્યત્વમેકાનંશા પુરાકૃતિઃ

ય એષ સિંહઃ પ્રોદ્ભૂતો દેવ્યાઃ ક્રોધાદ્વરાનને॥
સ તેસ્તુ વાહનો દેવી કેતૌ ચાસ્તુ મહાબલઃ

ગચ્છ વિંધ્યાચલે તત્ર સુરકાર્યં કરિષ્યતિ॥
અત્ર શુંભનિશુંભૌ ચ હત્વા તારકસૈન્યપૌ

પાંચાલોનામ યક્ષોઽયં યક્ષલક્ષપદાનુગઃ॥
દત્તસ્તે કિંકરો દેવી મહામાયાશતૈર્યુતઃ

ઇત્યુક્તા કૌશિકી દેવી તથેત્યાહ પિતામહમ્॥
નિર્ગતાયાં ચ કૌશિક્યાં જાતા સ્વૈરાશ્રિતા ગુણૈઃ

સર્વૈઃ પૂર્વભવોપાત્તૈસ્તદા સ્વયમુપસ્તિતૈઃ॥
ઉમાપિ પ્રાપ્તસંકલ્પા પશ્ચાત્તાપપરાયણા

મુહુઃ સ્વં પરિનિંદંતી જગામ ગિરિશાંતિકમ્॥
સંપ્રયાંતીં ચ તાં દ્વારી અપવાર્ય સમાહિતઃ

રુરોધ વીરકો દેવીં હેમવેત્રલતાધરઃ॥
તામુવાચ ચ કોપેન તિષ્ઠ તિષ્ઠ ક્વ યાસિ ચ

પ્રયોજનં ન તેઽસ્તીહ ગચ્છ યાવન્ન ભર્ત્સ્યસે॥
દેવ્યા રૂપધરો દૈત્યો દેવં વંચયિતું ત્વિહ

પ્રવિષ્ટો ન ચ દૃષ્ટોઽસૌ સ ચ દેવેન ઘાતિતઃ॥
ઘાતિતે ચાહમાક્ષિપ્તો નીલકણ્ઠેન ધીમતા

કાપિ સ્ત્રી નાપિ મોક્તવ્યા ત્વયા પુત્રેતિ સાદરમ્॥
તસ્માત્ત્વમત્ર દ્વારિસ્થા વર્ષપૂગાન્યનેકશઃ

ભવિષ્યસિ ન ચાપ્યત્ર પ્રવેશં લપ્સ્યસે વ્રજ॥
એકા મે પ્રવિશેદત્ર માતા યા સ્નેહવત્સલા

નગાધિરાજતનયા પાર્વતી રુદ્રવલ્લભા॥
ઇત્યુક્તા તુ તતો દેવી ચિંતયામાસ ચેતસા

ન સા નારી તુ દૈત્યોઽસૌ વાયોર્નૈવાવબાસત॥
વૃથૈવ વીરકઃ શપ્તો મયા ક્રોધપરીતયા

અકાર્યં ક્રિયતે મૂઢૈઃ પ્રાયઃ ક્રોધસમન્વિતૈઃ॥
ક્રોધેન નશ્યતે કીર્તિઃ ક્રોધો હંતિ સ્થિરાં શ્રિયમ્

અપરિચ્છિન્નસર્વાર્થા પુત્રં શાપિતવત્યહમ્॥
વિપરીતાર્થબોદ્ધૄણાં સુલભા વિપદો યતઃ

સંચિંત્યૈવમુવાચેદં વીરકં પ્રતિ શૈલજા॥
અધો લજ્જાવિકારેણ વદનેનાંબુજત્વિષા

અહં વીરક તે માતા મા તેઽસ્તુ મનસો ભ્રમઃ॥
શંકરસ્યાસ્મિ દયિતા સુતા તુ હિમભૂભૃતઃ

મમ ગાત્રસ્થિતિભ્રાંત્યા મા શંકાં પુત્ર ભાવય॥
તુષ્ટેન ગૌરતા દત્તા મમેયં પદ્મયોનિના

મયા શપ્તોઽસ્યવિદિતે વૃત્તાંતે દૈત્યનિર્મિતે॥
જ્ઞાત્વા નારીપ્રવેશં તુ શંકરે રહસિ સ્તિતે

ન નિવર્તયિતું શક્યઃ શાપઃ કિં તુ બ્રવીમિ તે॥
માનુષ્યાં તુ શિલાયાં ત્વં શિલાદાત્સંભવિષ્યસિ

પુણ્યે ચાપ્યર્બુદારણ્યે સ્વર્ગમોક્ષપ્રદે નૃણામ્॥
અચલેશ્વરલિંગં તુ વર્તતે યત્ર વીરક

વારાણસ્યાં વિશ્વનાથસમં તત્ફલદં નૃણામ્॥
પ્રભાસસ્ય ચ યાત્રાભિર્દશભિર્યત્ફલં નૃણામ્

તદેકયાત્રયા પ્રોક્તમર્બુદસ્ય મહાગિરેઃ॥
યત્ર તપ્ત્વા તપો મર્ત્યા દેહધાતૂન્વિહાય ચ

સંસારી ન પુનર્ભૂયાન્મહેશ્વરવચો યથા॥
અર્બુદો યદિ લભ્યેત સેવિતું જન્મદુઃખિતૈઃ

વારાણસીં ચ કેદારં કિં સ્મરંતિ વૃથૈવ તે॥
તત્રારાધ્ય ભવં દેવં ભવાન્નન્દીતિ નામભૃત્

શીઘ્રમેષ્યસિ ચાત્રૈવ પ્રતીહારત્વમાપ્સ્યસિ॥
એવમુક્તે હૃષ્ટરોમા વીરકઃ પ્રણિપત્ય તામ્

સંસ્તૂય વિવિધૈર્વાક્યૈર્માતરં સમભાષત॥
ધન્યોઽહં દેવિ યો લપ્સ્યે માનુષ્યમતિદુર્લભમ્

શાપોઽનુગ્રહરૂપોઽયં વિશેષાદર્બુદાચલે॥
સમીપે યસ્ય પુણ્યોઽસ્તિ મહીસાગરસંગમઃ

ઊધઃ પૃથિવ્યા દેશોઽયં યો ગિરેશ્ચાર્ણવાંતરે॥
તત્ર ગત્વા મહત્પુણ્યમવાપ્ય ભવભક્તિતઃ

પુનરેષ્યામિ ભો માતરિત્યુક્ત્વાભૂચ્છિલાસુતઃ॥
દેવી ચ પ્રવિવેશાથ ભવનં શશિમૌલિનઃ

॥ઇત્યાર્બુદાખ્યાનમ્॥
તતો દૃષ્ટ્વા ચ તાં પ્રાહ ધિગ્નાર્ય ઇતિ ત્ર્યંબકઃ

સા ચ પ્રણ્મ્ય તં પ્રાહ સત્યમેતન્ન મિથ્યયા॥
જડઃ પ્રકૃતિભાગોયં નાર્યશ્ચાર્હંતિ નિન્દનામ્

પુરુષાણાં પ્રસાદેન મુચ્યંતે ભવસાગરાત્॥
તતઃ પ્રહૃષ્ટસ્તામાહ હરો યોગ્યાઽધુના શુભે

પુત્રં દાસ્યામિ યેન ત્વં ખ્યાતિમાપ્સ્યસિ શોભને॥
તતો રેમ હિ દેવ્યા સ નાનાશ્ચર્યાલયો હરઃ

તતો વર્ષસહસ્રેષુ દેવાસ્ત્વરિતમાનસાઃ॥
જ્વલનં નોદયામાસુર્જ્ઞાતું શંકરચેષ્ટિતમ્

દ્વારિ સ્થિતં પ્રતિહારં વંચયિત્વા ચ પાવકઃ॥
પારાવતસ્ય રૂપેણ પ્રવિવેશ હરાંતિકમ્

દદૃશે તં ચ દેવેશો વિનતાં પ્રેક્ષ્ય પાર્વતીમ્॥
તતસ્તાં જ્વલનં પ્રાહ નૈતદ્યોગ્યં ત્વયા કૃતમ્

યદિદં ભુક્ષુતં સ્થાનાન્મમ તેજો હ્યનુત્તમમ્॥
ગૃહાણ ત્વં સુદુર્બુદ્ધે નો વા ધક્ષ્યામિ ત્વાં રુષા

ભીતસ્તતોઽસૌ જગ્રાહ સર્વદેવમુખં ચ સઃ॥
તેન તે વહ્નિસહિતા વિહ્વલાશ્ચ સુરાઃ કૃતાઃ

વિપાટ્ય જઠરાણ્યેષાં વીર્યં માહેશ્વરં તતઃ॥
નિષ્ક્રાંતં તત્સરો જાતં પારદં શતયોજનમ્

વહ્નિશ્ચ વ્યાકુલીભૂતો ગંગાયાં મુમુચે સકૃત્॥
દહ્યમાના ચ સા દેવી તરંગૈર્વહિરુત્સૃજત્

જાતસ્ત્રિભુવનક્યાતસ્તેન ચ શ્વેતપર્વતઃ॥
એતસ્મિન્નંતરે વહ્નિરાહૂતશ્ચ હિમાલયે

સપ્તર્ષિભિર્વહ્નિહોમં કુર્વદ્ભિર્મંત્રવીર્યતઃ॥
આગત્ય તત્ર જગ્રાહ વહ્નિર્ભાગં ચ તં હુતમ્

ગતેઽહ્ન્યત્વસ્મિંશ્ચ તત્રસ્થઃ પત્ની સ્તેષામપશ્યત॥
સુવર્ણકદલીસ્તંભનિભાસ્તાશ્ચંદ્રલેખયા

પશ્યમાનઃ પ્રફુલ્લાક્ષો વહ્નિઃ કામવશં ગતઃ॥
સ ભૂયશ્ચિંતયામાસ ન ન્યાય્યં ક્ષુભિતોઽસ્મિ યત્

સાધ્વીઃ પત્નીર્દ્વિજેંદ્રાણામકામાઃ કામયામ્યહમ્॥
પાપમેતત્કર્મ ચોગ્રં નશ્યામિ તૃમવત્સ્ફુટમ્

કૃત્વૈતન્નશ્યતે કીર્તિર્યાવદાચંદ્રતારકમ્॥
એવં સંચિંત્ય બહુધા ગત્વા ચૈવ વનાંતરમ્

સંયન્તું નાભવચ્છક્ત ઉપાયૈર્બહુભિર્મનઃ॥
તતઃ સ કામસંતપ્તો મૂર્છિતઃ સમપદ્યત

તતઃ સ્વાહા ચ ભાર્યાસ્ય બુબુધે તદ્વિચેષ્ટિતમ્॥
જ્ઞાત્વા ચ ચિંતયામાસ પ્રહૃષ્ટા મનસિ સ્વયમ્

સ્વાં ભાર્યામથ માં ત્યક્ત્વા બહુવાસાદવજ્ઞયા॥
ભાર્યાઃ કામયતે નૂનં સપ્તર્ષીણાં મહાત્મનામ્

તદાસાં રૂપમાશ્રિત્ય રમિષ્યે તેન ચાપ્યહમ્॥
તતસ્ત્વંગિરસો ભાર્યા શિવાનામેતિ શોભના

તસ્યા રૂપં સમાધાય પાવકં પ્રાપ્ય સાબ્રવીત્॥
મામગ્ને કામસંતપ્તાં ત્વં કામયિતુમર્હસિ

ન ચેત્કરિષ્યસે દેવ મૃતાં મામુપધારય॥
અહમંગિરસો ભાર્યા શિવાનામ હુતાશન

સર્વાભિઃ સહિતા પ્રાપ્તા તાશ્ચ યાસ્યંત્યનુક્રમાત્॥
અસ્માકં ત્વં પ્રિયો નિત્યં ત્વચ્ચિત્તાશ્ચ વયં તથા

તતઃ સ કામસંતપ્તઃ સંબભૂવ તયા સહ॥
પ્રીતે પ્રીતા ચ સા દેવી નિર્જગામ વનાંતરાત્

ચિંતયંતી મમેદં ચેદ્રૂપં દ્રક્ષ્યંતિ કાનને॥
તે બ્રાહ્મણીનામનૃતં દોષં વક્ષ્યંતિ પાવકાત્

તસ્માદેતદ્રક્ષમાણા ગરુડી સંભવામ્યહમ્॥
સુપર્ણા સા તતો ભૂત્વા દદૃશે શ્વેતપર્વતમ્

શરસ્તંબૈઃ સુસંપૃક્તં રક્ષોભિશ્ચ પિશાચકૈઃ॥
સા તત્ર સહસા ગત્વા શૈલપૂષ્ઠં સુદુર્ગમમ્

પ્રાક્ષિપત્કાંચને કુંડે શુક્રં તદ્ધારણેઽક્ષમા॥
શિષ્ટાનામપિ દેવીનાં સપ્તર્ષીણાં મહાત્મનામ્

પત્નીસરૂપતાં કૃત્વા કામયામાસ પાવકમ્॥
દિવ્યં રૂપમરૂંધત્યાઃ કર્તું ન શકિતં તયા

તસ્યાસ્તપઃપ્રભાવેણ ભર્તુઃ શુશ્રૂષણેન ચ॥
ષટ્કૃત્વસ્તત્તુ નિક્ષિપ્તમગ્નિરેતઃ કુરુદ્વહ

કુંડેઽસ્મિંશ્ચૈત્રબહુલે પ્રતિપદ્યેવ સ્વાહયા॥
તતશ્ચ પાવકો દુઃખાચ્છુશોચ ચ મુમોહ ચ

આઃ પાપં કૃતમિત્યેવ દેહન્યાસેઽકરોન્મતિમ્॥
તતસ્તં ખેચરી વાણી પ્રાહ મા મરણં કુરુ

ભાવ્યમેતચ્ચ ભાવ્યર્થાત્કો હિ પાવક મુચ્યતે॥
ભાવ્યર્થેનાપિ યત્તે ચ પરદારોપ સેવનમ્

કૃતં તચ્ચેતસા તેન ત્વામજીર્ણં પ્રવેક્ષ્યતિ॥
શ્વેતકેતોર્મહાયજ્ઞે ઘૃતધારાભિતર્પિતમ્

શોકં ચ ત્યજ નૈતાસ્તાઃ સ્વાહૈ વેયં તવ પ્રિયા॥
શ્વેતપર્વતકુંડસ્થં પુત્રં ત્વં દ્રષ્ટુમર્હસિ॥
તતો વહ્નિસ્તત્ર ગત્વા દદૃશે તનયં પ્રભુમ્

॥અર્જુન ઉવાચ॥
કસ્માત્સ્વાહા કરોદ્રૂપં ષણ્ણાં તાસાં મહામુને

યત્તા ભર્તૃપરાઃ સાધ્વ્યસ્તપસ્વિન્યોગ્નિસંનિભાઃ॥
ન બિભેતિ ચ કિં તાભ્યઃ ષડ્ભ્યઃ સ્વાહાઽપરાધિની॥
ભર્તૃભક્ત્યા જગદ્દગ્ધું યતઃ શક્તાશ્ચ તા મુને

॥નારદ ઉવાચ॥
સત્યમેતત્કુરુશ્રેષ્ઠ શ્રૃણુ તચ્ચાપિ કારણમ્॥
યેન તાસાં કૃતં રૂપં ન વા શાપં દદુશ્ચ તાઃ

યત્ર તદ્વહ્નિના ક્ષિપ્તં રુદ્રતેજઃ સકૃત્પુરા॥
ગંગાયાં તત્ર સસ્નુસ્તાઃ ષટત્ન્યોઽજ્ઞનાભાવતઃ

તતસ્તા વિહ્વલીભૂતાસ્તેજસા તેન મોહિતાઃ॥
લજ્જયા ચ સ્વભર્તૄણાં ગંગાતીરસ્થિતા રહઃ

એતદંતમાલોક્ય ચિકીર્ષંતી મનીષિતમ્॥
સ્વાહા શરીરમાવિશ્યતાસાં તેજો જહાર તત્

ચિક્રીડ વહ્નિજાયાપિ યથા તે કથિતં મયા

ઉપકારમિમં તાભિઃ સ્મરંતીભિશ્ચ ભારત॥
ન શપ્તા સા યતઃ શાપો ન દેયશ્ચોપકારિણિ

તતઃ સપ્તર્ષયો જ્ઞાત્વા જ્ઞાનેનાસુચિતાં ગતાઃ॥
તત્યજુઃ ષટ્ તદા પત્નીર્વિના દેવીમરુંધતીમ્

વિશ્વામિત્રસ્તુ ભગવાન્કુમારં શરણં ગતઃ॥
સ્તવં દિવ્યં સંપ્રચક્રે મહાસેનસ્ય ચાપિ સઃ

અષ્ટોત્તરશતં નામ્નાં શ્રૃણુ ત્વં તાનિ ફાલ્ગુન॥
જપેન યેષાં પાપાનિ યાંતિ જ્ઞાનમવાપ્નુયાત્

ત્વં બ્રહ્મવાદી ત્વં બ્રહ્મા બ્રાહ્મણવત્સલઃ॥
બ્રહ્મણ્યો બ્રહ્મદેવશ્ચ બ્રહ્મદો બ્રહ્મસંગ્રહઃ

ત્વં પરં પરમં તેજો મંગલાનાં ચ મંગલમ્॥
અપ્રમેયગુણશ્ચૈવ મંત્રાણાં મંત્રગો ભવાન્

ત્વં સાવિત્રીમયો દેવ સર્વત્રૈવાપરાજિતઃ॥
મંત્ર શર્વાત્મકો દેવઃ ષડક્ષરવતાં વરઃ

માલી મૌલી પતાકી ચ જટી મુંડી શિખંડ્યપિ॥
કુણ્ડલી લાંગલી બાલઃ કુમારઃ પ્રવરો વરઃ

ગવાંપુત્રઃ સુરારિઘ્નઃ સંભવો ભવભાવનઃ॥
પિનાકી શત્રુહા શ્વેતો ગૂઢઃ સ્કન્દઃ કરાગ્રણીઃ

દ્વાદશો ભૂર્ભુવો ભાવી ભુવઃ પુત્રો નમસ્કૃતઃ॥
નાગરાજઃ સુધર્માત્મા નાકપૃષ્ઠઃ સનાતનઃ

ત્વં ભર્તા સર્વભૂતાત્મા ત્વં ત્રાતા ત્વં સુખાવહઃ॥
શરદક્ષઃ શિખી જેતા ષડ્વક્ત્રો ભયનાશનઃ

હેમગર્ભો મહાગર્ભો જયશ્ચ વિજયેશ્વરઃ॥
ત્વં કર્તા ત્વં વિધાતા ચ નિત્યો નિત્યારિમર્દનઃ

મહાસેનો મહાતેજ વીરસેનશ્ચ ભૂપતિઃ॥
સિદ્ધાસનઃ સુરાધ્યક્ષો ભીમસેનો નિરામયઃ

શૌરિર્યદુર્મહાતેજા વીર્યવાન્સત્યવિક્રમઃ॥
તેજોગર્ભોઽસુરરિપુઃ સુરમૂર્તિઃ સુરોર્જ્જિતઃ

કૃતજ્ઞો વરદઃ સત્યઃ શરણ્યઃ સાધુવત્સલઃ॥
સુવ્રતઃ સૂર્યસંકાશો વહ્નિગર્ભઃ કણો ભુવઃ

પિપ્પલી શીઘ્રગો રૌદ્રી ગાંગેયો રિપુદારણઃ॥
કાર્ત્તિકેયઃ પ્રભુઃ ક્ષંતા નીલદંષ્ટ્રો મહામનાઃ

નિગ્રહો નિગ્રહાણાં ચ નેતા ત્વં સુરનંદનઃ॥
પ્રગ્રહઃ પરમાનંદઃ ક્રોધઘ્નસ્તાર ઉચ્છ્રિતઃ

કુક્કુટી બહુલી દિવ્યઃ કામદો ભૂરિવર્ધનઃ॥
અમોઘોઽમૃતદો હ્યગ્નિઃ શત્રુઘ્નઃ સર્વમોદનઃ

અવ્યયો હ્યમરઃ શ્રીમાનુન્નતો હ્યગ્નિસંભવઃ॥
પિશાચરાજઃ સૂર્યાભઃ શિવાત્મા શિવનંદનઃ

અપારપારો દુર્જ્ઞેયઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ॥
અગ્રાહ્યઃ કારણં કર્તા પરમેષ્ઠી પરં પદમ્

અચિંત્યઃ સર્વભૂતાત્મા સર્વાત્મા ત્વં સનાતનઃ॥
એવં સ સર્વભૂતાનાં સંસ્તુતઃ પરમેશ્વરઃ

નામ્નામષ્ટશતેનાયં વિશ્વામિત્રમહર્ષિણા॥
પ્રસન્નમૂર્તિરાહેદં મુનીંદ્રં વ્રિયતામિતિ

મમ ત્વયા દ્વિજશ્રેષ્ઠ સ્તુતિરેષા નિરૂપિતા॥
ભવિષ્યતિ મનોઽભીષ્ટપ્રાપ્તયે પ્રાણિનાં ભુવિ

વિવર્ધતે કુલે લક્ષ્મીસ્તસ્ય યઃ પ્રપઠેદિમમ્॥
ન રાક્ષસાઃ પિશાચા વા ન ભૂતાનિ ન ચાપદઃ

વિઘ્નકારીણિ તદ્ગેહે યત્રૈવ સંસ્તુવંતિ મામ્॥
દુઃસ્વપ્નં ચ ન પશ્યેત્સ બદ્ધો મુચ્યતે બંધનાત્

સ્તવસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ દિવ્યભાવઃ પુમાન્ભવેત્॥
ત્વં ચ માં શ્રુતિસંસ્કારૈઃ સર્વૈઃ સંસ્કર્તુમર્હસિ

સંસ્કારરહિતં જન્મ યતશ્ચ પશુવત્સ્મૃતમ્॥
ત્વં ચ મદ્વરદાનેન બ્રહ્મર્ષિશ્ચ ભવિષ્યસિ

તતો મુનિસ્તસ્ય ચક્રે જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાઃ॥
પૌરોહિત્યં તથા ભેજે સ્કંદસ્યૈવાજ્ઞયા પ્રભુઃ

તતસ્તં વહ્નિરભ્યાગાદ્દદર્શ ચ સુતં ગુહમ્॥
ષટ્છીર્ષં દ્વિગુણશ્રોત્રં દ્વાદશાક્ષિભુજક્રમમ્

એકગ્રીવં ચૈકકાયં કુમારં સ વ્યલોકયત્॥
કલિલં પ્રથમે ચાહ્નિ દ્વિતીયે વ્યક્તિતાં ગતમ્

દૃતીયાયાં શિશુર્જાતશ્ચતુર્થ્યાં પૂર્ણ એવચ॥
પંચમ્યાં સંસ્કૃતઃ સોઽભૂત્પાવકં ચાપ્યપશ્યત

તતસ્તં પાવકઃ પાર્થ આલિલિંગ ચુચુંબ ચ॥
પુત્રેતિ ચોક્ત્વા તસ્મૈ સ શક્ત્યસ્ત્રમ દદાત્સ્વયમ્

સ ચ શક્તિં સમાદાય નમસ્કૃત્ય ચ પાવકમ્॥
શ્વેતશ્રૃંગં સમારૂઢો મુખૈઃ પશ્યન્દિશો દશ

વ્યનદદ્ભૈરવં નાદં ત્રાસ યન્સાસુરં જગત્॥
તતઃ શ્વેતગિરેઃ શ્રૃંગં રક્ષઃ પદ્મદશાવૃતમ્

બિભેદ તરસા શક્ત્યા શતયોજનવિસ્તૃતમ્॥
તદેકેન પ્રહારેણ ખંડશઃ પતિતં ભુવિ

ચૂર્ણીકૃતા રાક્ષસાસ્તે સતતં ધર્મશત્રવઃ॥
તતઃ પ્રવ્યથિતા ભૂમિર્વ્યશીર્યત સમંતતઃ

ભીતાશ્ચ પર્વતાઃ સર્વે ચુક્રુશુઃ પ્રલયાદ્યથા॥
ભૂતાનિ તત્ર સુભૃશં ત્રાહિત્રાહીતિ ચોજ્જગુઃ

એવં શ્રુત્વા તતો દેવા વાસવં સહ તેઽબ્રુવન્॥
યેનૈકેન પ્રહારેણ ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલી કૃતમ્

સ સંક્રુદ્ધઃ ક્ષણાદ્વિશ્વં સંહરિષ્યતિ વાસવ॥
વયં ચ પાલનાર્થાય સૃષ્ટા દેવેન વેધસા

તચ્ચ ત્રાણં સદા કાર્યં પ્રાણૈઃ કંઠગતૈરપિ॥
અસ્માકં પશ્યતામેવં યદિ સંક્ષોભ્યતે જગત્

ધિક્તતો જન્મ વીરાણાં શ્લાઘ્યં હિ મરણં ક્ષણાત્॥
તદસ્માભિઃ સહૈનં ત્વં ક્ષતુમર્હસિ વાસવ

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા દેવૈઃ સાર્ધં તમભ્યયાત્॥
વિધિત્સુસ્તસ્ય વીર્યં સ શક્રસ્તૂર્ણતરં તદા

ઉગ્રં તચ્ચ મહાવેગં દેવાનીકં દુરાસદમ્॥
નર્દમાનં ગુહઋ પ્રેક્ષ્ય નનાદ જલધિર્યથા

તસ્ય નાદેન મહતા સમુદ્ધૂતોદધિપ્રભમ્॥
બભ્રામ તત્રતત્રૈવ દેવ સૈન્યમચેતનમ્

જિઘાંસૂનુપસંપ્રાપ્તાન્દેવાન્દૃષ્ટ્વા સ પાવકિઃ॥
વિસસર્જ્જ મુખાત્તત્ર પ્રવૃદ્ધાઃ પાવકાર્ચિષઃ

અદહદ્દેવસૈન્યાનિ ચેષ્ટ માનાનિ ભૂતલે॥
તે પ્રદીપ્તશિરોદેહાઃ પ્રદીપ્તાયુધવાહનાઃ

પ્રચ્યુતાઃ સહસા ભાંતિ દિવસ્તારાગણા ઇવ॥
દહ્યમાનાઃ પ્રપન્નાસ્તે શરણં પાવકાત્મજમ્

દેવા વજ્રધરં પ્રોચુસ્ત્યજ વજ્રં શતક્રતો॥
ઉક્તો દેવૈસ્તદા શક્રઃ સ્કંદે વજ્રવાસૃજત્

તદ્વિસૃષ્ટં જઘાનાશુ પાર્શ્વ સ્કંદસ્ય દક્ષિણમ્॥
બિભેદ ચ કુરુશ્રેષ્ઠ તદા તસ્ય મહાત્મનઃ

વજ્રપ્રહારાત્સ્કંદસ્ય સંજાતઃ પુરુષોઽપરઃ॥
યુવા કાંચનસન્નાહઃ શક્તિધૃગ્દિવ્ય કુંડલઃ

શાખ ઇત્યભિવિખ્યાતઃ સોપિ વ્યનદદદ્ભુતમ્॥
તતશ્ચેંદ્રઃ પુનઃ ક્રુદ્ધો હૃદિ સ્કંદં વ્યદારયત્

તત્રાપિ તાદૃશો જજ્ઞે નૈગમેય ઇતિ શ્રુતઃ॥
તતો વિનદ્ય સ્કંદાદ્યાશ્ચત્વારસ્તં તદાભ્યયુઃ

તદેંદ્રો વજ્રમુત્સૃજ્ય પ્રાંજલિઃ શરણં યયૌ॥
તસ્યાભયં દદૌ સ્કંદઃ સહસૈન્યસ્ય સત્તમઃ

તતઃ પ્રહૃષ્ટાસ્ત્રભિદશા વાદિત્રાણ્યભ્યવાદયન્॥
વજ્રપ્રહારાત્કન્યાશ્ચ જજ્ઞિરેઽસ્ય મહાબલાઃ

યા હરં તિ શિશૂઞ્જાતાન્ગર્ભસ્થાંશ્ચૈવ દારુણાઃ॥
કાકી ચ હિલિમા ચૈવ રુદ્રા ચ વૃષભા તથા

આયા પલાલા મિત્રા ચ સપ્તૈતાઃ શિશુમાતરઃ॥
એતાસાંવીર્યસંપન્નઃ શિશુશ્ચાભૂત્સુદારુણઃ

સ્કંદપ્રસાદજઃ પુત્રો લોહિતાક્ષો ભયંકરઃ॥
એષ વીરાષ્ટકઃ પ્રોક્તઃ સ્કંદમાતૃગણોઽદ્ભુતઃ

પૂજનીયઃ સદા ભક્ત્યા સર્વાપસ્મારશાંતિદઃ॥
ઉપાતિષ્ઠત્તતઃ સ્કંદં હિરણ્યકવચસ્રજમ્

લોહિતાંબરસંવીતં ત્રૈલોક્યસ્યાપિ સુપ્રભમ્॥
યુવાનં શ્રીઃ સ્વયં ભેજે તં પ્રણમ્ય શરીરિણી

શ્રિયા જુષ્ટં ચ તં પ્રાહુઃ સર્વે દેવાઃ પ્રણમ્ય વૈ॥
હિરણ્યવર્ણ્ણ ભદ્રં તે લોકાનાં શંકરો ભવ

ભવાનિંદ્રોઽસ્તુ નો નાથ ત્રૈલોક્યસ્ય હિતાય વૈ

॥સ્કંદ ઉવાચ॥
કિમિંદ્રઃ સર્વલોકાનાં કરોતીહ સુરોત્તમાઃ॥
કથં દેવગણાંશ્ચૈવ પાતિ નિત્યં સુરેશ્વરઃ

॥દેવા ઊચુઃ॥
ઇંદ્રો દિશતિ ભૂતાનાં બલં તેજઃ પ્રજાઃ સુખમ્॥
પ્રજ્ઞાં પ્રયચ્છતિ તથા સર્વાન્દાયાન્સુરેશ્વરઃ

દુર્વૃત્તાનાં સ હરતિ વૃત્તસ્થાનાં પ્રયચ્છતિ॥
અનુશાસ્તિ ચ ભૂતાનિ કાર્યેષુ બલવત્તરઃ

અસૂર્યે ચ ભવેત્સૂર્યસ્તથાઽચંદ્રે ચ ચંદ્રમાઃ॥
ભવત્યગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ પૃથિવ્યાં જીવકારણમ્

એતદિંદ્રેણ કર્તવ્યમિંદ્રો હિ વિપુલં બલમ્॥
ત્વં ચેંદ્રો ભવ નો વીર તારકં જહિ તે નમઃ

॥ઇંદ્ર ઉવાચ॥
ત્વં ભવેંદ્રો મહાબાહો સર્વેષાં નઃ સુખાવહઃ॥
પ્રણમ્ય પ્રાર્થયે સ્કંદ તારકં જહિ રક્ષ નઃ

॥સ્કંદ ઉવાચ॥
શાધિ ત્વમેવ ત્રૈલોક્યં ભવાનિંદ્રોસ્તુ સર્વદા॥
કરિષ્યે ચેંદ્રકર્માણિ ન મમેંદ્રત્વમીપ્સિતમ્

ત્વમેવ રાજા ભદ્રં તે ત્રૈલોક્યસ્ય મમૈવ ચ॥
કરોમિ કિં ચ તે શક્રશાસનં બ્રૂહિ તન્મમ

॥ઇંદ્ર ઉવાચ॥
યદિ સત્યમિદં વાક્યં નિશ્ચયાદ્ભાષિતં ત્વયા॥
અભિષિચ્છસ્વ દેવાનાં સૈનાપત્યે મહાબલ॥
અહમિંદ્રો ભવિષ્યામિ તવ વાક્યાદ્યશોઽસ્તુ તે

॥સ્કંદ ઉવાચ॥
દાનવાનાં વિનાશાય દેવાનામર્થસિદ્ધયે॥
ગોબ્રાહ્મણસ્ય ચાર્થાય એવમસ્તુ વચસ્તવ

ઇત્યુક્તે સુમહાનાદઃ સુરાણામભ્યજાયત॥
ભૂતાનાં ચાપિ સર્વેષાં ત્રૈલોક્યાંકપકારકઃ

જયેતિ તુષ્ટુવુશ્ચૈનં વાદિત્રાણ્યભ્યવાદયન્॥
નનૃસ્તષ્ટુવુશ્ચૈવં કરાઘાતાંશ્ચ ચક્રિરે

તેન શબ્દેન મહતા વિસ્મિતા નગનંદિની॥
શંકરં પ્રાહ કો દેવ નાદોઽયમતિવર્તતે

॥રુદ્ર ઉવાચ॥
અદ્ય નુનં પ્રહૃષ્ટાનાં સુરાણાં વિવિધા ગિરઃ॥
શ્રૂયંતે ચ તથા દેવી યથા જાતઃ સુતસ્તવ

ગવાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ સાધ્વીનાં ચ દિવૌકસામ્॥
માર્જયિષ્યતિ ચાશ્રૂણિ પુત્રસ્તે પુણ્યવત્યપિ

એવં વદતિ સા દેવી દ્રષ્ટું તમુત્સુકાઽભવત્॥
શંકરશ્ચ મહાતેજાઃ પુત્રસ્નેહાધિકો યતઃ

વૃષભં તત આરુહ્ય દેવ્યા સહ સમુત્સુકઃ॥
સગણો ભવ આગચ્છત્પુત્ર દર્શનલાલસઃ

તતો બ્રહ્મા મહાસેનં પ્રજાપતિરથાબ્રવીત્॥
અભિગચ્છ મહાદેવં પિતરં માતરં પ્રભો

અનયોર્વીર્યસંયોગાત્તવોત્પત્તિસ્તુ પ્રાથમી॥
એવમસ્ત્વિતિ ચાપ્યુક્ત્વા મહાસેનો મહેશ્વરમ્

અપૂજયદમેયાત્મા પિતરં માતરં ચ તામ્॥
તતસ્તમાલિંગ્ય સુતં ચિરં સંયોજ્ય ચાશિષઃ

ચિરં જહૃષતુશ્ચોભૌ પાર્વતીપરમેશ્વરૌ॥
સિદ્ધસારસ્ય તત્ત્વં ચ દદૌ તુષ્ટોઽસ્ય શંકરઃ

દેવી પ્રકૃતિમોક્ષં ચ તુષ્ટા હર્ષપરિપ્લુતા॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ષડ્દેવ્યસ્તં સમાગમન્

ઋષિભિસ્તાઃ પરિત્યક્તાસ્તં પુત્રેતિ જગુસ્તદા॥
પાર્વતી ચ તતઃ પ્રાહ મમ પુત્રો ન વસ્ત્વયમ્

સ્વાહા મમેતિ ચ પ્રાહ પાવકશ્ચ મમેતિ ચ॥
રુદ્રો મમેતિ ચ પ્રાહ મમ દેવનદીતિ ચ

ચક્રુસ્તે કલહં ઘોરં વિવદંતઃ પરસ્પરમ્॥
પુત્રસ્નેહો હિ બલવાન્પાર્થ કિંકિં ન કારયેત્

તતસ્તાન્પ્રહસન્નાહ વિવાદો યુજ્યતે ન ચ॥
સર્વેષાં વો ગુહઃ પુત્રો મત્તો વૈ વ્રિયતાં વરઃ

તતઃ પ્રાહુશ્ચ ષડ્દેવ્યઃ સ્વર્ગો નો હ્યક્ષયો ભવેત્॥
તથેતિ તા ગુહઃ પ્રાહ શક્રસ્તત્રાંતરેઽબ્રવીત્

રોહિણ્યાશ્ચાનુજા સ્કંદ સ્પર્ધમાનાભિજિત્ખલા॥
ઇચ્છંતી જ્યેષ્ઠતાં દેવી પૃથક્ત્વં ચ તપોરતા

તુ. લક્ષ્મીનારાયણસંહિતા [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।1વ્7એ ૨.૩૨.૧૪]
તતઃ પ્રભૃતિ મૂઢોઽસ્મિ તત્સ્થાને સ્થાપય પ્રભો॥
તતસ્તથેતિ ચ પ્રોક્તે કૃત્તિકાસ્તા દિવં ગતાઃ

નક્ષત્રં સપ્તશીર્ષાભં ભાતિ તદ્વહ્નિદૈવતમ્॥
અથૈનમબ્રવીત્સ્વાહા પ્રિયા નાહં મહાર્ચિષઃ॥
તદગ્નેઃ પ્રિયતાં દેહિ સહવાસં સદૈવ ચ

॥સ્કંદ ઉવાચ॥
હવ્યં કવ્યં ચ યત્કિંચિદ્દ્વિજા હોષ્યંતિ પાવકે

તત્તે નામ્ના પ્રદાસ્યંતિ વાસઃ સાર્ધં ભવેત્તવ॥
પાવકઃ પ્રાર્થયામાસ યજ્ઞભાગાન્પુનઃ સુતાન્

સ ચાપ્યાહાદ્યપ્રભૃતિ યજ્ઞભાગાનવાપ્નુહિ॥
ઇતરે પ્રાર્થયામાસુઃ ખ્યાતો નસ્ત્વં સુતો ભવ

એવમેવેતિ તાનાહ સ્કંદસ્તદ્ધિ સુદુર્લભમ્॥
તતસ્તં યોગિનઃ સર્વે સંભૂય સનકાદયઃ॥
અભ્યષિંચન્ગિરૌ તસ્મિન્યોગિનામાદિપત્યકે

યોગીશ્વરમિતિ પ્રાહુસ્તતસ્તં યોગિનસ્તથા॥
જહૃપુર્દેવતાશ્ચૈવ નાનાવાદ્યન્યવાદયન્

અભિષિક્તેન તેનાસૌ શુશુભે શ્વેતપર્વતઃ॥
આદિત્યેનેવાંશુમતા સુરમ્ય ઉદયાચલઃ

તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા નૃત્યંત્યપ્સરસસ્તથા॥
હૃષ્ટાનાં સર્વભૂતાનાં શ્રૂયતે નિનદો મહાન્

એવં સેન્દ્રં જગત્સર્વં શ્વેતપર્વતસંસ્થિતમ્॥
પ્રહૃષ્ટં પ્રેક્ષ્ય તં સ્કન્દં ન ચ તૃપ્યતિ દર્શનાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કુમારેશ્વરમાહાત્મ્યે સ્કન્દકુમારસ્ય સર્વદેવસૈનાધિપત્યભિષેકોત્સવવર્મનંનામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ