સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.27-2

॥નારદ ઉવાચ॥
તતો નિરુપમં દિવ્યં સર્વરત્નમયં શુભમ્॥
ઈશાનનિર્મિતં સાક્ષાત્સહ દેવ્યાવિશદ્ગૃહમ્

તત્રાસૌ મંદરગિરૌ સહ દેવ્યા ભગાક્ષહા॥
પ્રાસાદે તત્ર ચોદ્યાને રેમે સંહૃષ્ટમાનસઃ

એતસ્મિન્નંતરે દેવાસ્તારકેણાતિપીડિતાઃ॥
પ્રોત્સાહિતેન ચાત્યર્થં મયા કલિચિકીર્ષુણા

આસાદ્ય તે ભવં દેવં તુષ્ટુબુર્બહુધા સ્તવૈઃ॥
એતસ્મિન્નંતરે દેવી પ્રોદ્વર્તયત ગાત્રકમ્

ઉદ્વર્તનમલેનાથ નરં ચક્રે ગજાનનમ્॥
દેવાનાં સંસ્તવૈઃ પુણ્યૈઃ કૃપયાભિપરિપ્લુતા

પુત્રેત્યુવાચ તં દેવી તતઃ સંહૃષ્ટમાનસા॥
એતસ્મિન્નંતરે શર્વસ્તત્રાગત્ય વચોઽબ્રવીત્

પુત્રસ્તવાયં ગિરિજે શ્રૃણુ યાદૃગ્ભવિષ્યતિ॥
વિક્રમેણ ચ વીર્યેણ કૃપયા સદૃશો મયા

યથાહં તાદૃશશ્ચાસૌ પુત્રસ્તે ભવિતા ગુણૈઃ॥
યે ચ પાપા દુરાચારા વેદાન્ધર્મં દ્વિષંતિ ચ

તેષામામરણાંતાનિ વિઘ્નાન્યેષ કરિષ્યતિ॥
યે ચ માં નૈવ મન્યંતે વિષ્ણું વાપિ જગદ્ગુરુમ્

વિઘ્નિતા વિઘ્નરાજેન તે યાસ્યંતિ મહત્તમઃ॥
તેષાં ગૃહેષુ કલહઃ સદા નૈવોપસામ્યતિ

પુત્રસ્ય તવ વિઘ્નેન સમૂલં તસ્ય નશ્યતિ॥
યેષાં ન પૂજ્યાઃ પૂજ્યંતે ક્રોધાસત્યપરાશ્ચ યે

રૌદ્રસાહસિકા યે ચ તેષાં વિઘ્નં કરિષ્યતિ॥
શ્રુતિધર્માઞ્જ્ઞાતિધર્માન્પાલયંતિ ગુરૂંશ્ચ યે

કૃપાલવો ગતક્રોધાસ્તેષાં વિઘ્નં હરિષ્યતિ॥
સર્વે ધર્માશ્ચ કર્માણિ તથા નાનાવિધાનિ ચ

સવિઘ્નાનિ ભિવષ્યંતિ પૂજયાસ્ય વિના શુભે॥
એવં શ્રુત્વા ઉમા પ્રાહ એવમસ્ત્વિતિ શંકરમ્

તતો બૃહત્તનુઃ સોઽભૂત્તેજસા દ્યોતયન્દિશઃ॥
તતો ગણૈઃ સમં શર્વઃ સુરાણાં પ્રદદૌ ચ તમ્॥
યાવત્તાર કહંતા વો ભવેત્તાવદયં પ્રભુઃ

તતો વિઘ્નપતિર્દેવૈઃ સંસ્તુતઃ પ્રમતાર્તિહા॥
ચકાર તેષાં કૃત્યાનિ વિઘ્નાનિ દિતિજન્મનામ્

પાર્વતી ચ પુનર્દેવી પુત્રત્વે પરિકલ્પ્ય ચ॥
અશોકસ્યાંકુરં વાર્ભિરવર્દ્ધયત સ્વાદૃતૈઃ

સપ્તર્ષીનથ ચાહૂય સંસ્કારમંગલં તરોઃ॥
કારયામાસ તન્વંગી તતસ્તાં મુનયોઽબ્રુવન્

ત્વયૈવ દર્શિતે માર્ગે મર્યાદાં કર્તુમર્હસિ॥
કિં ફલં ભવિતા દેવિ કલ્પિતૈસ્તરુપુત્રકૈઃ

॥દેવ્યુવાચ॥
યો વૈ નિરુદકે ગ્રામે કૂપં કારયતે બુધઃ॥
યાવત્તોયં ભવેત્કૂપે તાવત્સ્વર્ગે સ મોદતે

દશકૂપસમાવાપી દશવાપી સમં સરઃ॥
દશસરઃસમા કન્યા દશકન્યાસમઃ ક્રતુઃ

દશક્રતુસમઃ પુત્રો દશપુત્રસમો દ્રુમઃ

એષૈવ મમ મર્યાદા નિયતા લોકભાવિની॥
જીર્ણોદ્ધારે કૃતે વાપિ ફલં તદ્દ્વિગુણં મતમ્

॥ઇતિ ગણેશોત્પત્તિઃ॥
તતઃ કદાચિદ્ભગવાનુમયા સહ મંદરે॥
મંદિરે હર્ષજનને કલધૌતમયે શુભે

પ્રકીર્ણકુસુમામોદમહાલિકુલકૂજિતે॥
કિંનરોદ્ગીતસંગીત પ્રતિશબ્દિતમધ્યકે

ક્રીડામયૂરૈર્હસૈશ્ચ શ્રુતૈશ્ચૈવાભિનાદિતે॥
મૌક્તિકૈર્વિવિધ રત્નૈર્વિનિર્મિતગવાક્ષકે

તત્ર પુણ્યકથાભિશ્ચ ક્રીડતો રુભયોસ્તયોઃ॥
પ્રાદુરભૂન્મહાઞ્છબ્દઃ પૂરિતાંબરગોચરઃ

તં શ્રુત્વા કૌતુકાદ્દેવી કિમેતદિતિ શંકરમ્॥
પર્યપૃચ્છચ્છુભતનૂર્હરં વિસ્મયપૂર્વકમ્

તામાહ દેવીં ગિરિશો દૃષ્ટપૂર્વાસ્તુ તે ત્વયા॥
એતે ગણા મે ક્રીડંતિ શૈલેઽસ્મિંસ્ત્વત્પ્રિયાઃ શુભે

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ ક્લેશેન ક્ષેત્રસાધનૈઃ॥
યૈરહં તોષિતઃ પૃથ્વ્યાં ત એતે મનુજોત્તમાઃ

મત્સમીપમનુપ્રાપ્તા મમ લોકં વરાનને॥
ચરાચરસ્ય જગતઃ સૃષ્ટિસંહારણક્ષમાઃ

વિનૈતાન્નૈવ મે પ્રીતિર્નૈભિર્વિરહિતો રમે॥
એતે અહમહં ચૈતે તાનેતાન્પસ્ય પાર્વતિ

ઇત્યુક્તા વિસ્મિતા દેવી દદૃશે તાન્ગવાક્ષકે॥
સ્થિતા પદ્મપલાશાક્ષી મહાદેવેન ભાષિતા

કેચિત્કૃશા હ્રસ્વદીર્ઘાઃ કેચિત્સ્થૂલમહોદરાઃ॥
વ્યાઘ્રેભમેષાજમુખા નાનાપ્રાણિમહામુખાઃ

વ્યાઘ્રચર્મપરીધાના નગ્ના જ્વાલામુખાઃ પરે॥
ગોકર્ણા ગજકર્ણાશ્ચ બહુપાદમુખેક્ષણાઃ

વિચિત્રવાહનાશ્ચૈવ નાનાયુધધરાસ્તથા॥
ગીતવાદિત્રતત્ત્વજ્ઞાઃ સત્ત્વગીતરસપ્રિયાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા પાર્વતી પ્રાહ કતિસંખ્યાભિધાસ્ત્વમી

॥શ્રીશંકર ઉવાચ॥
અસંખ્યે યાસ્ત્વમી દેવી અસંખ્યેયાભિધાસ્તથા॥
જગદાપૂરિતં સર્વમેતૈર્ભીમૈર્મહાબલૈઃ

સિદ્ધક્ષેત્રેષુ રથ્યાસુ જીર્ણોદ્યાનેષુ વેશ્મસુ॥
દાનવાનાં શરીરેષુ બાલેષૂન્મત્તકેષુ ચ

એતે વિશતિ મુદિતા નાનાહારવિહારિણઃ॥
ઊષ્મપાઃ ફેનપાશ્ચૈવ ધૂમ્રપા મધુપાયિનઃ॥
મદાહારાઃ સર્વભક્ષ્યાસ્તથાન્યે ચાપ્યભોજનાઃ

ગીતનૃત્યોપહારાશ્ચ નાનાવાદ્યરવપ્રિયાઃ॥
અનંતત્વાદમીષાં ચ વક્તું શક્યા ન વૈ ગુણાઃ

॥શ્રીદેવ્યુવાચ॥
મનઃશિલેન કલ્કેન ય એષ ચ્છુરિતાનનઃ॥
તેજસા ભાસ્કરાકારો રૂપેણ સદૃશસ્તવ

આકર્ણ્યાકર્ણ્ય તે દેવ ગણૈર્ગીતાન્મહાગુણાન્॥
મુહુર્નૃત્યતિ હાસ્યં ચ વિદધાતિ મુહુર્મુહુઃ

સદાશિવશિવેત્યેવં વિહ્વલો વક્તિ યો મુહુઃ॥
ધન્યોઽમીદૃશી યસ્ય ભક્તિસ્ત્વયિ મહેશ્વરે

એનં વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ કિંનામાસૌ ગણસ્તવ॥
॥શ્રીશંકર ઉવાચ॥
સ એષ વીરક દેવી સદા મેદ્રિસુતે પ્રિયઃ

નાનાશ્ચર્યગુણાધારઃ પ્રતીહારો મતોંઽબિકે॥
॥દેવ્યુવાચ॥
ઈદૃશસ્ય સુતસ્યાપિ મમોઽકંઠા પુરાંતક

કદાહમીદૃશં પુત્રં લપ્સ્યામ્યાનંદદાયકમ્॥
॥શર્વ ઉવાચ॥
એષ એવ સુતસ્તેસ્તુ યાવદીદૃક્પરો ભવેત્

ઇત્યુક્તા વિજયાં પ્રાહ શીઘ્રમાનય વીરકમ્॥
વિજયા ચ તતો ગત્વા વીરકં વાક્યમબ્રવીત્

એહિ વીરક તે દેવી ગિરિજા તોષિતા શુભા॥
ત્વમમાહ્વયતિ સા દેવી ભવસ્યાનુમતે સ્વયમ્

ઇત્યુક્તઃ સંભ્રમયુતો મુખં સંમાર્જ્ય પાણિના॥
દેવ્યાઃ સમીપમાગચ્છજ્જયયાઽનુગતઃ શનૈઃ

તં દૃષ્ટ્વા ગિરિજા પ્રાહ ગિરામધુરવર્ણયા॥
એહ્યેહિ પુત્ર દત્તસ્ત્વં ભવેન મમ પુત્રકઃ

ઇત્યુક્તો દંડવદ્દેવીં પ્રણમ્યાવસ્થિતઃ પુરઃ॥
માતા તતસ્તમાલિંગ્ય કૃત્વોત્સંગે ચ વીરકમ્

ચુચુંબ ચ કપોલે તં ગાત્રાણિ ચ પ્રમાર્જયત્॥
ભૂષયામાસ દિવ્યૈસ્તં સ્વયં નાનાવિભૂષણૈઃ

એવં સંકલ્પ્ય તં પુત્રં લાલયિત્વા ઉમાચિરમ્॥
ઉવાચ પુત્ર ક્રીડેતિ ગચ્છ સાર્ધં ગણૈરિતિ

તતશ્ચિક્રીડ મધ્યે સ ગણાનાં પાર્વતીસુતઃ॥
મુહુર્મુહુઃ સ્વમનસિ સ્તુવન્ભક્તિં સ શાંકરીમ્

પ્રણમ્ય સર્વભૂતાનિ પ્રાર્થયામ્યસ્મિ દુષ્કરમ્॥
ભક્ત્યા ભજધ્વમીશાનં યસ્યા ભક્તેરિદં ફલમ્

ક્રીડિતું વીરકે યાતે તતો દેવી ચ પાર્વતી॥
નાનાકથાભિસ્ચિક્રીડ પુનરેવ જટાભૃતા

તતો ગિરિસુતાકણ્ઠે ક્ષિપ્તબાહુર્મહેશ્વરઃ॥
તપસસ્તુ વિશેષાર્થં નર્મ દેવીં કિલાબ્રવીત્

સ હિ ગૌરતનુઃ શર્વો વિશેષાચ્છશિશોભિતઃ॥
રંજિતા ચ વિભાવર્યા દેવી નીલોત્પલચ્છવિઃ

॥શર્વ ઉવાચ॥
શરીરે મમ તન્વંગી સિતે ભાસ્યસિતદ્યુતિઃ॥
ભુજંગીવાસિતા શુભ્રે સંશ્લિષ્ટા ચન્દને તરૌ

ચંદ્રજ્યોત્સ્નાભિસંપૃક્તા તામસી રજની યથા॥
રજની વા સિતે પક્ષે દૃષ્ટિદોષં દદાસિ મે

ઇત્યુક્તા ગિરિજા તેન કણ્ઠં શર્વાદ્વિમુચ્ય સા॥
ઉવાચ કોપરક્તાક્ષી ભૃકુટીવિકૃતાનના

સ્વકૃતેન જનઃ સર્વો જનેન પરિભૂયતે॥
અવશ્યમર્થી પ્રાપ્નોતિ ખણ્ડનાં શશિખંડભૃત્

તપોભિર્દીપ્તચરિતૈર્યત્ત્વાં પ્રાર્થિતવત્યહમ્॥
તસ્ય મે નિયમસ્યૈવમવમાનઃ પદેપદે

નૈવાહં કુટિલા શર્વ વિષમા ન ચ ધૂર્જટે॥
સ્વદોષૈસ્ત્વં ગતઃ ક્ષાંતિં તથા દોષાકરશ્રિયઃ

નાહં મુષ્ણામિ નયને નેત્રહંતા ભવાન્ભવ॥
ભગસ્તત્તે વિજાનાતિ તથૈવેદં જગત્ત્રયમા

મૂર્ધ્નિ શૂલં જનયસે સ્વૈર્દોષૈર્મામદિક્ષિપન્॥
યત્ત્વં મામાહ કૃષ્ણેતિ મહાકાલોઽસિ વિશ્રુતઃ

યાસ્યામ્યહં પરિત્યક્તુમાત્માનં તપસા ગિરિમ્॥
જીવંત્યા નાસ્તિ મે કૃત્યં ધૂર્તેન પરિભૂતયા

નિશમ્ય તસ્યા વચનં કોપતીક્ષ્ણાક્ષરં ભવઃ॥
ઉવાચાથ ચ સંભ્રાંતો દુર્જ્ઞેયચરિતો હરઃ

ન તત્ત્વજ્ઞાસિ ગિરિજે નાહં નિંદાપરસ્તવ॥
ચાટૂક્તિબુદ્ધ્યા કૃતવાંસ્ત વાહં નર્મકીર્તનમ્

વિકલ્પઃ સ્વચ્છચિત્તેતિ ગિરિજૈષા મમ પ્રિયા॥
પ્રાયેણ ભૂતિલિપ્તાનામન્યથા ચિંતિતા હૃદિ

અસ્માદૃશાનાં કૃષ્ણાંગિ પ્રવર્તંતેઽન્યથા ગિરઃ॥
યદ્યેવં કુપિતા ભીરુ ન તે વક્ષ્યામ્યહં પુનઃ

નર્મવાદી ભવિષ્યામિ જહિ કોપં સુચિસ્મિતે॥
શિરસા પ્રણતસ્તેઽહં રચિતસ્તે મયાઞ્જલિઃ

દીનેનાપ્યપમાનેન નિંદિતા નમિ વિક્રિયામ્॥
વરમસ્મિ વિનમ્રોઽપિ ન ત્વં દેવિ ગુણાન્વિતા

ઇત્યનેકૈશ્ચાટુવાક્યૈઃ સૂક્તૈર્દેવેન બોધિતા॥
કોપં તીવ્રં ન તત્યાજ સતી મર્મણિ ઘટ્ટિતા

અવષ્ટબ્ધાવથ ક્ષિપ્ત્વા પાદૌ શંકરપાણિના॥
વિપર્યસ્તાલકા વેગાદ્ગન્તુમૈચ્છત શૈલજા

તસ્યાં વ્રજન્ત્યાં કોપેન પુનરાહ પુરાંતકઃ॥
સત્યં સર્વૈરવયવૈઃ સુતેતિ સદૃશી પિતુઃ

હિમાચલસ્ય શ્રૃંગૈસ્તૈર્મેઘમાલાકુલૈર્મનઃ॥
તથા દુરવાગાહ્યોઽસૌ હૃદયેભ્યસ્તવાશયઃ

કાઠિન્યં કષ્ટમસ્મિંસ્તે વનેભ્યો બહુધા ગતમ્॥
કુટિલત્વં નદીભ્યસ્તે દુઃસેવ્યત્વં હિમાદપિ

સંક્રાંતં સર્વમેવૈતત્તવ દેવી હિમાચલાત્॥
ઇત્યુક્તા સા પુનઃ પ્રાહ ગિરિશં સૈલજા તદા

કોપકંપિતધૂમ્રાસ્યા પ્રસ્ફુરદ્દશનચ્છદા॥
મા શર્વાત્મોપમાનેન નિંદ ત્વં ગુણિનો જનાન્

તવાપિ દુષ્ટસંપર્કાત્સંક્રાંતં સર્વમેવહિ॥
વ્યાલેભ્યોઽનેકજિહ્વત્વં ભસ્મનઃ સ્નેહવન્ધ્યતા

હૃત્કાલુષ્યં શશાંકાત્તે દુર્બોધત્વં વૃષાદપિ॥
અથવા બહુનોક્તેન અલં વાચા શ્રમેણ મે

શ્મશાનવાસ આસીસ્ત્વં નગ્નત્વાન્ન તવ ત્રપા॥
નિર્ઘૃણત્વં કપાલિત્વાદેવં કઃ શક્નુયાત્તવં

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશી તિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કુમારેશ્વરમાહાત્મ્યે પાર્વતીપ્રકોપવર્ણનંનામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ