સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.26-2

॥નારદ ઉવાચ॥
અથ બ્રહ્મા મહાદેવમભિવાદ્ય કૃતાંજલિઃ॥
ઉદ્વાહઃ ક્રિયતાં દેવ ઇત્યુવાચ મહેશ્વરમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાહેદં ભગવાન્હરઃ॥
પરાધીના વયં બ્રહ્મન્હિમાદ્રેસ્તવ ચાપિ યત્

યદ્યુક્તં ક્રિયતાં તદ્ધિ વયં યુષ્મદ્વશેઽધુના॥
તતો બ્રહ્મા સ્વયં દિવ્યં પુરં રત્નમયં શુભમ્

ઉદ્વાહાર્થં મહેશસ્ય તત્ક્ષણાત્સમકલ્પયત્॥
શતયોજનવિસ્તીર્ણં પ્રાસાદશતશોભિતમ્

પુરેતસ્મિન્મહાદેવઃ સ્વયમેવ વ્યતિષ્ઠત॥
તતઃ સપ્તમુનીન્દેવશ્ચિંતિતાબ્યાગતાન્પુરઃ

પ્રાહિણોદંબિકાયાશ્ચ સ્થિરપત્રાર્થમીશ્વરઃ॥
સારુંધતીકાસ્તે તત્ર હ્લાદયંતો હિમાચલમ્

સભાર્યામીશ્વરગુણૈઃ સ્થિરપત્રાણિ ચાદધુઃ॥
તતઃ સંપૂજિતાસ્તેન પુનરાગમ્ય તેઽચલાત્

ન્યવેદયંસ્ર્યંબકાય સ ચ તાનભ્યનંદત॥
ઉદ્વાહાર્થં તતો દેવો વિશ્વં સર્વં ન્યમંત્રયત્

સમાગતં ચ તત્સવ વિના દૈત્યૈર્દુરાત્મભિઃ॥
સ્થાવરં જંગમં યચ્ચ વિશ્વં વિષ્ણુપુરોગમમ્

સબ્રહ્યકં પુરારાતેર્મહિમાનમવર્ધયત્॥
તતસ્તં વિધિરાહેદં ગન્ધમાદનપર્વતે

પુરે સ્થિતં વિવાહસ્ય દેવ કાલઃ પ્રવર્તતે॥
તતસ્તસ્ય જટાજૂટે ચંદ્રખંડં પિતામહઃ

બબંધ પ્રણયોદારવિસ્ફારિતવિલોચનઃ॥
કપર્દ્દં શોભનં વિષ્ણુઃ સ્વય ચક્રેઽસ્ય હર્ષતઃ

કપાલમાલાં વિપુલાં ચામુણ્ડા મૂર્ધ્ન્યબંધત॥
ઉવાચ ચાપિ ગિરિશં પુત્રં જનય શંકર

યો દૈત્યેંદ્રકુલં હત્વા માં રક્તૈસ્તર્પયિષ્યતિ॥
સૂર્યો જ્વલચ્છિખારક્તં ભાબાસિતજગત્ત્રયમ્

બબંધ દેવદેવસ્યચ સ્વયમેવ પ્રમોદતઃ॥
શેષવાસુકિમુખ્યાશ્ચ જ્વલંતસ્તેજસા શુભાઃ

આત્માનં ભૂષણસ્થાને સ્વયં તે ચક્રુરીશ્વરે ॥
વાયવશ્ચ તતસ્તીક્ષ્ણશ્રૃંગં હિમગિરિપ્રભમ્

વૃષં વિભૂષયામાસુર્નાનારત્નોપપત્તિભિઃ॥
શક્રો ગજજિનં ગૃહ્ય સ્વયમગ્રે વ્યવસ્થિતઃ

વિના ભસ્મ સમાધાય કપાલે રજતપ્રભમ્॥
મનુજાસ્થિમયીં માલાં પ્રેતનાથશ્ચ વન્દનમ્

વહ્નિસ્તેજોમયં દિવ્યમજિનં પ્રદદૌ સ્થિતઃ॥
એવં વિભૂષિતઃ સર્વૈર્ભૃત્યૈરીશો બભૌ ભૃશમ્

તતો હિમાદ્રેઃ પુરુષા વીરકં પ્રોચિરે વચઃ॥
મા ભૂત્કાલાત્યયઃ શીઘ્રં ભવસ્યૈતન્નિવેદ્યતામ્

તતો દેવં પ્રણમ્યાહ વીરકઃ કરસંપુટી॥
ત્વરયંતિ મહેશાનં હિમાદ્રેઃ પુરુષાસ્ત્વમી

ઇતિ શ્રુત્વા વચો દેવઃ શીઘ્રમિત્યેવ ચાબ્રવીત્॥
સપ્ત વારિધયસ્તસ્ય ચક્રુર્દર્પણદર્શનમ્

તત્રૈક્ષત મહાદેવઃ સ્વરૂપં સ જગન્મયમ્॥
તતો બદ્ધાંજલિર્ધીમાન્સ્થાણું પ્રોવાચ કેશવઃ

દેવદેવ મહાદેવ ત્રિપુરાંતક શંકર॥
શોભસેઽનેન રૂપેણ જગદાનંદદાયિના

મહેશ્વર યથા સાક્ષાદપરસ્ત્વં મહેશ્વરઃ॥
તતઃ સ્મયન્મહાદેવો જયેતિ ભુવને શ્રુતઃ

કરમાલંબ્ય વિષ્ણોશ્ચ વૃષભં રુરુહેશનૈઃ॥
તતશ્ચ વસવો દેવાઃ શૂલં તસ્ય ન્યવેદયન્

ધનદો નિદિભિર્યુક્તઃ સમીપસ્થસ્તતોઽભવત્॥
સ શૂલપાણિર્વિશ્વાત્મા સંચચાલ તતો હરઃ

દેવદુંદુભિનાદૈશ્ચ પુષ્પાસારૈશ્ચ ગીતકૈઃ॥
નૃત્યદ્ભિરપ્સરોભિશ્ચ જયેતિ ચ મહાસ્વનૈઃ

સવ્યદક્ષિણસંસ્થાનૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂતુ જગ્મતુઃ॥
હંસં ચ ગરુડં ચૈવ સમારુહ્ય મહાપ્રભૌ

અથાદિતિર્દિતિઃ સા ચ દનુઃ કદ્રૂઃ સુપર્ણજા॥
પૌલોમી સુરસા ચૈવ સિંહિકા સુરભિર્મુનિઃ

સિદ્ધિર્માયા ક્ષમા દુર્ગા દેવી સ્વાહા સ્વધા સુધા॥
સાવિત્રી ચૈવ ગાયત્રી લક્ષ્મીઃ સા દક્ષિણા દ્યુતિઃ

સ્પૃહામતિર્ધૃતિર્બુદ્ધિર્મંથિરૃદ્ધિઃ સરસ્વતી॥
રાકા કુહૂઃ સિનીવાલી દેવી ભાનુમતી તથા

ધરણી ધારણી વેલા રાજ્ઞી ચાપિ ચ રોહિણી॥
ઇત્યેતાશ્ચાન્યદેવાનાં માતરઃ પત્નયસ્તથા

ઉદ્વાહં દેવદેવસ્ય જગ્મુઃ સર્વા મુદાન્વિતાઃ॥
ઉરગા ગરુડા યક્ષા ગંધર્વાઃ કિંનરા નરાઃ

સાગરા ગિરયો મેઘા માસાઃ સંવત્સરાસ્તથા॥
વેદા મંત્રાસ્તથા યજ્ઞાઃ શ્રૌતા ધર્માશ્ચ સર્વશઃ

હુંકારાઃ પ્રણવાશ્ચૈવ ઇતિહાસાઃ સહસ્રશઃ॥
કોટિશશ્ચ તથા દેવા મહેંદ્રાદ્યાઃ સવાહનાઃ

અનુજગ્મુર્મહાદેવં કોટિશોઽર્બુદશશ્ચ હિ॥
ગણાશ્ચ પૃષ્ઠતો જગ્મુઃ શંખવર્ણાશ્ચ કોટિશઃ

દશભિઃ કેકરાખ્યાશ્ચ વિદ્યુતોઽષ્ટાભિરેવ ચ॥
ચતુઃષષ્ટ્યા વિશાખાશ્ચ નવભિઃ પારિયાત્રિકાઃ

ષડ્ભિઃ સર્વાંતકઃ શ્રીમાંસ્તથૈવ વિકૃતાનનઃ॥
જ્વાલાકેશો દ્વાદશભિઃ કોટિભિઃ સંવૃતો યયૌ

સપ્તભિઃ સમદઃ શ્રીમાન્દુંદુભોષ્ઠાભિરેવ ચ॥
પંચભિશ્ચ કપાલીશઃ ષડ્ભિઃ સંહ્રાદકઃ શુભઃ

કોટિકોટિભિરેવૈકઃ કુંડકઃ કુંભકસ્તથા॥
વિષ્ટંભોઽષ્ટાભિરેવેહ ગણપઃ સર્વસત્તમઃ

પિપ્પલશ્ચ સહસ્રેણ સન્નાદશ્ચ તથા બલી॥
આવેશનસ્તથાષ્ટાભિઃ સપ્તભિશ્ચંદ્રતાપનઃ

મહાકેશઃ સહસ્રેણ નંદિર્દ્વાદશભિસ્તથા॥
નગઃ કાલઃ કરાલશ્ચ મહાકાલઃ શતેન ચ

અગ્નિકઃ શતકોટ્યા વૈ કોટ્યાગ્નિમુખ એવ ચ॥
આદિત્યમૂર્ધા કોટ્યા ચ કોટ્યા ચૈવ ધનાવહઃ

સન્નાગશ્ચ શતેનૈવ કુમુદઃ કોટિભિસ્ત્રિભિઃ॥
અમોઘઃ કોકિલશ્ચૈવ કોટિકોટ્યા સુમંત્રકઃ

કાકપાદસ્તતા ષષ્ટ્યા ષષ્ટ્યા સંતાનકો ગણઃ॥
મહાબલશ્ચ નવભિર્મધુપિંગશ્ચ પિંગલઃ

નીલો નવત્યા સપ્તત્યા ચતુર્વક્ત્રશ્ચ પૂર્વપાત્॥
વીરભદ્રશ્ચશ્ચતુઃષષ્ટ્યા કરણો બાલકસ્તથા

પંચાક્ષઃ શતમન્યુશ્ચ મેઘમન્યુશ્ચ વિંશતિઃ॥
કાષ્ઠકોટિશ્ચતુઃષષ્ટ્યા સુકોશો વૃષભસ્તથા

વિશ્વરૂપસ્તાલકેતુઃ પંચાશચ્ચ સિતાનનઃ॥
ઈશાનો વૃદ્ધદેવશ્ચ દીપ્તાત્મા મૃત્યુહા તથા

વિષાદો યમહા ચૈવ ગણો ભૃંગરિટિસ્તથા॥
અશની હાસકશ્ચૈવ ચતુઃષષ્ટ્યા સહસ્રપાત્

એતે ચાન્યે ચ ગણપા અસંખ્યાતા મહાબલાઃ॥
સર્વે સહસ્રહસ્તાશ્ચ જટામુકુટધારીણઃ

ચંદ્રલેખાવતંસાશ્ચ નીલકંઠાસ્ત્રિલોચનાઃ॥
હારકુંડલકેયૂરમુકુટાદ્યૈરલંકૃતાઃ

અણિમાદિગુણૈર્યુક્તાઃ શક્તાઃ શાપપ્રસાદયોઃ॥
સૂર્યકોટિપ્રતીકાશાસ્તત્રાજગ્મુર્ગણેશ્વરાઃ

પાતાલાંબરભૂમિસ્થાઃ સર્વલોકનિવાસિનઃ॥
તુંબુરુર્નારદો હાહા હૂહૂશ્ચૈવ તુ સામગાઃ

તંત્રીમાદાય વાદ્યાંશ્ચાઽવાદયઞ્છંકરોત્સવે॥
ઋષયઃ કૃત્સ્નશશ્ચૈવ વેદગીતાંસ્તપોધનાઃ

પુણ્યાન્વૈવાહિકાન્મંત્રાઞ્જેષુઃ સંહૃષ્ટમાનસાઃ॥
એવં પ્રતસ્થેગિરિશો વીજ્યમાનશ્ચ ગંગયા

તથા યમુનયા ચાપાંપતિના ધૃતચ્છત્રયા॥
સ્ત્રીભિર્નાનાવિધાલાપૈલાજાભિશ્ચાનુમોદિતઃ

મહોત્સવેન દેવેશો ગિરિસ્થાનં વિવેશ સઃ॥
પ્રભાસત્સ્વર્ણકલશં તોરણાનાં શતૈર્યુતમ્

વૈડૂર્યબદ્ધભૂમિસ્થં રત્નજૈશ્ચ ગૃહૈર્યુતમ્॥
તત્પ્રવિશ્ય સ્તૂયમાનો દ્વારમભ્યાસસાદ હ

તતો હિમાચલસ્તત્ર દૃશ્યતે વ્યાકુલાકુલઃ॥
આદિશદાત્મભૃત્યાનાં મહાદેવ ઉપસ્થિતે

તતો બ્રહ્માણમચલો ગુરુત્વે પ્રાર્થયત્તદા॥
કૃત્યાનાં સર્વભારેષુ વાસુદેવં ચ બુદ્ધિમાન્

પ્રત્યાહ ચ વિવાહઽસ્મિન્કુમારીભ્રાતરં વિના॥
ભવિષ્યતિ કથં વિષ્ણો લાજહોમાદિકર્મસુ

સુતો હિ મમ મૈનાકઃ સ પ્રવિષ્ટોઽર્ણવે સ્થિતઃ॥
ઇતિ ચિંતાવિષણ્ણં તં વિષ્ણુરાહમહામતિઃ

અત્ર ચિંતા ન કર્તવ્યા ગિરિરાજ કથંચન॥
અહં ભ્રાતા જગન્માતુરેતદે વં ચ નાન્યથા

તતઃ પ્રમુદિતઃ શૈલઃ પાર્વતીં ચ સ્વલંકૃતામ્॥
સખીભિઃ કોટિસંખ્યાભિર્વૃતાં પ્રવેશયત્સદઃ

તતો નીલમયસ્તંભં જ્વલત્કાંચનકુટ્ટિમમ્॥
મુક્તાજાલપરિષ્કારં જ્વલિતૌ ષધિદીપિતમ્

રત્નાસનસહસ્રાઢ્યં શતયોજનવિસ્તૃતમ્॥
વિવાહમંડપં શર્વો વિવેશાનુચરાવૃતઃ

તતઃ શૈલઃ સપત્નીકઃ પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય હર્ષિતઃ॥
ભવસ્ય તેન તોયેન સિષિચે સ્વં જગત્તથા

પાદ્યમાચમનં દત્ત્વા મધુપર્કં ચ ગાં તથા॥
પ્રદાનસ્ય પ્રયોગં ચ સંચિંતયંતિ બ્રાહ્મણાઃ

દૌહિત્રીં કવ્યવાહાનાં દદ્મિ પુત્રીં સ્વકામહમ્॥
ઇત્યુક્ત્વા તસ્થિવાઞ્છૈલો ન જાનાતિ હરસ્ય સઃ

તતઃ સર્વાનપૃચ્છત્સ કુલં કોઽપિ ન વેદ તત્॥
તતો વિષ્ણુરિદં પ્રાહ પૃછ્યંતેઽન્યે કિમર્થતઃ

અજ્ઞાતકુલતાં તસ્ય પૃછ્યતામયમેવ ચ॥
અહિરેવ અહેઃ પાદાન્વેત્તિ નાન્યો હિમાચલ

સ્વગોત્રં યદિ ન બ્રૂતે ન દેયા ભગિની મમ॥
તતો હાસસ્તદા જજ્ઞે સર્વેષાં સુમહાસ્વનઃ

નિવૃત્તશ્ચ ક્ષણાદ્ભૂયઃ કિં વક્ષ્યતિ હરસ્ત્વિતિ॥
તતો વિમૃશ્ય બહુધા કિંચિદ્ભીતાનનો યતા

લજ્જાજડઃ સ્મિતં ચક્રે તતઃ પાર્થ સ વૈ હરઃ॥
તતો વિશિષ્ટા બ્રુવતિ શીઘ્રં કાલોઽતિવર્તતે

હરિઃ પ્રાહ મહેશાનં બિભ્યદાવેદ્મયહં તવ॥
માતામહં ચ પિતરં પ્રયોગં શ્રૃણુ ભૂધર

આત્મપુત્રાય તે શંભો આત્મદૌહિત્રકાય તે॥
ઇત્યુક્તે વિષ્ણુના સર્વે સાધુસાધ્વિતિ તે જગુઃ

દેવોઽપ્યુદાહરેદ્વુદ્ધિં સર્વેભ્યોઽપ્યધિકાં વરામ્॥
તતઃ શૈલસ્તથા ચોક્ત્વા દત્ત્વા દેવીં ચ સોદકમ્

આત્માનં ચાપિ દેવાય પ્રદદૌ સોદકં નગઃ॥
તતઃ સર્વે તુષ્ટુવુસ્તં વિવાહં વિસ્મયાન્વિતાઃ

દાતા મહીભૃતાં નાથો હોતા દેવશ્ચતુર્મુખઃ॥
વરઃ પશુપતિઃ સાક્ષાત્કન્યા વિશ્વરણિસ્તથા

તતઃ સ્તુવત્સુ મુનિષુ પુષ્પવર્ષે મહત્યપિ॥
નદત્સુ દેવતૂર્યેષુ કરં જગ્રાહ ત્ર્યમ્બકઃ

દેવો દેવીં સમાલોક્ય સલજ્જાં હિમશૈલજામ્॥
ન તૃપ્યતિ ન ચાહ્લાદત્સા ચ દેવાં વૃષધ્વજમ્

તત્ર બ્રહ્માદિમુનયો દેવીમદ્ભુતરૂપિણીમ્॥
પશ્યંતઃ શરણં જગ્મુર્મનસા પરમેશ્વરમ્

મા મુહ્યામ પાર્વતીં ચ યથા નારદપર્વતૌ॥
તતસ્તથૈવ તચ્ચક્રે સર્વેષામીપ્સિતં વચઃ

તતો દેવૈશ્ચ મુનિભિઃ સંસ્તુતઃ પરમેશ્વરઃ॥
પ્રવિવેશ શુભાં વેદીં મૂર્તિમજ્જ્વલનાશ્રિતામ્

વેધાઃ શ્રુતીરિતૈર્મં ત્રૈર્મૂર્તિમદ્ભિરુપસ્થિતૈઃ॥
મૂર્તમગ્નિં જુહાવ ત્રિઃ પરિક્રમ્ય ચ તં હરઃ

લાજાહોમ ઉમાભ્રાતા પ્રાહ તં સસ્મિતં હરિઃ॥
બહવો મિલિતાઃ સંતિ લોકાઃ સંમર્દ ઈશ્વર

સાવધાનેન રક્ષ્યાણિ ભૂષણાનિ ત્વયા હર॥
તતો હરશ્ચ તં પ્રાહ સ્વજને માઽતિગોપય

કિંચિત્પ્રાર્થય દાસ્યામિ પ્રાહ વિષ્ણુસ્તતો વરમ્॥
ત્વયિ ભક્તિર્દૃઢા મેઽસ્તુ સ ચ તદ્દુર્લભં દદૌ

દદતુઃ સૃષ્ટિસંરક્ષાં બ્રહ્મણે દક્ષિણામુભૌ॥
અગ્નયે યજ્ઞભાગાંશ્ચ પ્રીતૌ હરજનાર્દનૌ

ભૃગ્વાદીનાં તતો દત્ત્વા શ્રુતિરક્ષણદક્ષિણામ્॥
તતો ગીતૈશ્ચ નૃત્યૈશ્ચ ભોજનૈશ્ચ યથેપ્સિતૈઃ

મહોત્સવૈરનેકૈશ્ચ વિસ્મયં સમપદ્યત॥
વિસૃજ્ય લોકં તં સર્વં કિમિચ્છાદાનકૈર્ભવઃ

સરસ્વત્યા ચ પિતરૌ દેવ્યાશ્ચાઽઽશ્વાસ્ય દુઃખિતૌ॥
આમંત્ર્ય હિમશૈલેંદ્રં બ્રહ્મણં ચ સકેશવમ્

જગામ મંદરગિરિં ગિરિણા યાનુગોર્ચિતઃ

તતો ગતે ભગવતિ નીલલોહિતે સહોમયા ગિરિમમલં હિ ભૂધરઃ॥
સબાંધવો રુદિતિ હિ કસ્ય નો મનો વિસંષ્ઠઁલં જગતિ હિ કન્યકાપિતુઃ

ઇમં વિવાહં ગિરિરાજપુત્ર્યાઃ શ્રૃણોતિ ચાધ્યેતિ ચ યો નરઃ શુચિઃ॥
વિશેષતશ્ચાપિ વિવાહમંગલે સ મંગલં વૃદ્ધિમવાપ્નુતે ચિરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરામ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારેશમાહાત્મ્યે હરગૌરીવિવાહવર્ણનંનામ ષડિંશોઽધ્યાયઃ