સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.25

॥લોમશ ઉવાચ॥
તત્રોપવિવિશુઃ સર્વે સત્કૃતાશ્ચ હિમાદ્રિણા॥
તે દેવાઃ સપરિવારાઃ સહર્ષાશ્ચ સવાહનાઃ

તત્રૈવ ચ મહામાત્રં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા॥
દીપ્ત્યા પરમયા યુક્તં નિવાસાર્થં સ્વયમ્ભુવઃ

તથૈવ વિષ્ણોસ્ત્વપરં ભવનં સ્વયમેવ હિ॥
ભાસ્વરં સુવિચિત્ર ચ કૃતં ત્વષ્ટ્રા મનોરમમ્॥
વણ્ડીગૃહં મનોજ્ઞં ચ તથૈવ કૃતવાન્સ્વયમ્

તથૈવ શ્વેતં પરમં મનોજ્ઞં મહાપ્રભં દેવવરૈઃ સુપૂજિતમ્॥
કૈલાસલક્ષ્મીપ્રભયા મહત્યા સુશોભિતં તદ્ભવનં ચકાર

તત્રૈવ શંભુઃ પરયા વિભૂત્યા સ સ્થાપિતસ્તેન હિમાદ્રિણા વૈ

એતસ્મિન્નંતરે મેના સમાયાતા સખીગણૈઃ॥
નીરાજનાર્થં શંભું ચ ઋષિભિઃ પરિવારિતા

તદા વાદિત્રદિર્ઘોપૈર્નાદિતં ભુવનત્રયમ્॥
નીરાજનં કૃતં તસ્ય મેનયા ચ તપસ્વિનઃ

અવલોક્ય પરા સાધ્વી મેનાઽજાનાદ્ધરં તદા॥
ગિરિજોક્તમનુસ્મૃત્ય મેના વિસ્મયમાગતા

યદ્વૈ પુરોક્તં ચ તયા પાર્વત્યા મમ સન્નિધૌ॥
તતોઽધિકં પ્રપશ્યામિ સૌંદર્યં પરમેષ્ઠિનઃ॥
મહેશસ્ય મયા દૃષ્ટમનિર્વાચ્યં ચ સંપ્રતિ

એવં વિસ્મયમાપન્ના વિપ્રપત્નીભિરાવૃતા॥
અહતાં બરયુગ્મેન શોભિતા વરવર્ણિની

કંચુકી પરમા દિવ્યા નાનારત્નૈશ્ચ શોભિતા॥
અંગીકૃતા તદા દેવ્યા રરાજ પરયા શ્રિયા

બિભ્રતી ચ તદા હારં દિવ્યરત્નવિભૂષિતમ્॥
વલયાનિ મહાર્હાણિ શુદ્ધચામીકરાણિ ચ

તત્રોપવિષ્ટા સુભગા ધ્યાયંતી પરમેશ્વરમ્॥
સખીભિઃ સેવ્યમાના સા વિપ્રપત્નીભિરેવ ચ

એતસ્મિન્નંતરે તત્ર ગર્ગો વાક્યમભાષત॥
પાણિગ્રહાર્થં શંભું ચ આનયધ્વં સ્વમંદિરમ્॥
ત્વરિતેનૈવ વેલાયામસ્યામેવ વિચક્ષણાઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય ગર્ગસ્ય ચ મહાત્મનઃ॥
અભ્યુત્થાનપરાઃ સર્વે પર્વતાઃ સકલત્રકાઃ

મહાવિભૂત્યા સંયુક્તાઃ સર્વે મંગલપાણયઃ॥
સાલંકૃતાસ્તદા તેષાં પત્ન્યોલંકારમંડિતાઃ

ઉપાયનાન્યનેકાનિ જગૃહુઃ સ્નિગ્ધલોચનાઃ॥
તદા વાદિત્રઘોષેણ બ્રહ્મઘોષેણ ભૂયસા

આજગ્મુઃ સકલાત્રાસ્તે યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ॥
પ્રમથૈરાવૃતસ્તત્ર ચંડ્યા ચૈવાભિસેવિતઃ

તથા મહર્ષિભિસ્તત્ર તથા દેવગણૈઃ સહ॥
એભિઃ પરિવૃતઃ શ્રીમાઞ્છંકરો લોકશંકરઃ

શ્રુત્વા વાદિત્રનિર્ઘોષં સર્વે શંકરસેવકાઃ॥
ઉત્થિતા ઐકાપદ્યેન દેવૈરૃષિભિરાવૃતાઃ

તથોદ્યતો યોગિનાચક્રયુક્તા ગણા ગણાનાં ગણાનાં પતિરેકવર્ચસામ્॥
શિવંપુરસ્કૃત્ય તદાનુભાવાસ્તથૈવ સર્વે ગણનાયકાશ્ચ

તદ્યોગિની ચક્રમતિપ્રચંડં ટંકારભેરીરવનિસ્વનેન॥
ચંડીં પુરસ્કૃત્ય ભયાનકાં તદા મહાવિભૂત્યા સમલંકૃતાં તદા

કંઠે કર્કોટકં નાગં હારભૂતં ચ કાર સા॥
પદકં વૃશ્ચિકાનાં ચ દંદશૂકાંશ્ચ બિભ્રતી

કર્ણાવતંસાન્સા દધ્રે પાણિપાદમયાંસ્તથા॥
રણે હતાનાં વીરાણાં શિરાંસ્યુરસિચાપરાન્

દ્વીપિચર્મપરીધાના યોગિનીચક્રસંયુતા॥
ક્ષેત્રપાલાવૃતા તદ્વદ્ભૈરવૈઃ પરિવારિતા

તથા પ્રેતૈશ્ચ ભૂતૈશ્ચ કપટૈઃ પરિવારિતા॥
વીરભદ્રાદયશ્ચૈવ ગણાઃ પરમદારુણાઃ॥
યે દક્ષયજ્ઞનાશાર્થે શિવેનાજ્ઞાપિતાસ્તદા

તથા કાલી ભૈરવી ચ માયા ચૈવ ભયાવહા॥
ત્રિપુરા ચ જયા ચૈવ તથા ક્ષેમકરી શુભા

અન્યાશ્ચૈવ તથા સર્વાઃ પુરસ્કૃત્ય સદાશિવમ્॥
ગંતુકામાશ્ચોગ્રતરા ભૂતૈઃ પ્રેતૈઃ સમાવૃતાઃ

એતાઃ સર્વા વિલોક્યાથ શિવભક્તો જનાર્દ્દનઃ॥
મહર્ષીશ્ચ પુરસ્કૃત્ય હ્યમરાંશ્ચ તથૈવ ચ॥
અનસૂયાં પુરસ્કૃત્ય તથૈવ ચ હ્યરુંધતીમ્

॥વિષ્ણુરુવાચ॥
ચણ્ડીં કુરુ સમીપસ્થાં લોકપાલનતાં પ્રભો

તદુક્તં વિષ્ણુના વાક્યં નિશમ્ય જગદીશ્વરઃ॥
ઉવાચ પ્રહસન્નેવ ચંડીં પ્રતિ સદાશિવઃ

અત્રૈવ સ્થીયતાં ચંડીં યાવદુદ્વહનં ભવેત્॥
મમ ભાવાન્વિજાનાસિ કાર્યાકાર્યે સુશોભને

એવમાકર્ણ્ય વચનં શંભોરમિતતેજસઃ॥
ઉવાચ કુપિતા ચંડી વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય સાદરમ્

તથાન્યે પ્રમથાઃ સર્વે વિષ્ણુમૂચુઃ પ્રકોપિતાઃ॥
યત્રયત્ર શિવો ભાતિ તત્રતત્ર વયં પ્રભો

ત્વયા નિવારિતાઃ કસ્માદ્વયમાભ્યુદયે પરે॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા કેશવોવાક્યમબ્રવીત્

ચણ્ડીમુદ્દિશ્ય પ્રમથાનન્યાંશ્ચૈવ તથાવિધાન્॥
યૂયં ચૈવ મયા પ્રોક્તા મા કોપં કર્ત્તુમર્હથ

એવમુક્તાસ્તદા તેન ચંડીમુખ્યા ગણાસ્તદા॥
એકાંતમાશ્રિતાઃ સર્વે વિષ્ણુવાક્યાજ્જ્વલદ્ધૃદઃ

તાવત્સર્વે સમાયાતાઃ પર્વતેંદ્રસ્ય મંત્રિણઃ॥
સકલત્રાઃ સંભ્રમેણ મહેશં પ્રતિ સત્વરમ્

પંચવાદ્યપ્રઘોષેણ બ્રહ્મઘોષેણ ભૂયસા॥
યોષિદ્ભિઃ સંવૃતાસ્તત્ર ગીતશબ્દેન ભૂયસા

એવં પ્રાપ્તા યત્ર શંભુઃ સકલૈઃ પરિવારિતઃ॥
આગત્ય કલશૈઃ સાકં સ્નાપિતો હિ સદાશિવઃ॥
સ્ત્રીભિર્મંગલગીતેન સર્વાભરણભૂષિતઃ

ઋષયો દેવગંધર્વાસ્તથાન્યે પર્વતોત્તમાઃ॥
શંભ્યગ્રગાસ્તદા જગ્મુઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ સુપૂજિતાઃ॥
બભૌ છત્રેણ મહતા ધ્રિમાણેન મૂર્દ્ધનિ

ચામરૈ વીર્જ્યમાનોઽસૌ મુકુટેન વિરાજિતઃ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા ચંદ્રો લોકપાલસ્તથૈવ ચ

અગ્રગા હ્યપિ શોભંતઃ શ્રિયા પરમયા યુતાઃ॥
તથા શંખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પટહાનકગોમુખાઃ

તથૈવ ગાયકાઃ સર્વે પરમમંગલમ્॥
પુનઃ પુનરવાદ્યંત વાદિત્રાણિ મહોત્સવે

અરુંધતી મહાભાગા અનસૂયા તથૈવ ચ॥
સાવિત્રી ચ તથા લક્ષ્મીર્માતૃભિઃ પરિવારિતાઃ

એભિઃ સમેતો જગદેકબંધુર્બભૌ તદાનીં પરમેણ વર્ચસા॥
સચંદ્રસૂર્યાનિલવાયુના વૃતઃ સલોકપાલપ્રવરૈર્મહર્ષિભિઃ

સ વીજ્યમાનઃ પવનેનઃ સાક્ષાચ્છત્રં ચ તસ્મૈ શશિના હ્યધિષ્ઠિતમ્॥
સૂર્યઃ પુરસ્તાદભવત્પ્રકાશકઃ શ્રિયાન્વિતો વિષ્ણુરભૂચ્ચ સન્નિધૌ

પુષ્પૈર્વવર્ષુર્હ્યવકીર્યમાણા દેવાસ્તદાનીં મુનિભિઃ સમેતાઃ॥
યયૌ ગૃહં કાંચનકુટ્ટિમં મહન્મહાવિ ભૂત્યાપરિશોભિતં તદા॥
વિવેશ શંભુઃ પરયા સપર્યયા સંપૂજ્યમાનો નરદેવદાનવૈઃ

એવં સમાગતઃ શંભુઃ પ્રવિષ્ટો યજ્ઞમણ્ડપમ્॥
સંસ્તૂયમાનો વિબુધૈઃ સ્તુતિભિઃ પરમેશ્વરઃ

ગજાદુત્તારયામાસ મહેશં પર્વતોત્તમઃ॥
ઉપવિશ્ય તતઃ પીઠે કૃત્વા નીરાજનં મહત્

મેનયા સખિભિઃ સાકં તથૈવ ચ પુરોધસા॥
મધુપર્કાદિકં સર્વં યત્કૃતં ચૈવ તત્ર વૈ

બ્રહ્મણા નોદિતઃ સદ્યઃ પુરોધાઃ કૃતવાન્પ્રભુઃ॥
મંગલં શુભકલ્યાણં પ્રસ્તાવસદૃશં બહુ

અંતર્વેદ્યાં સંપ્રવેશ્ય યત્ર સા પાર્વતી સ્થિતા॥
વેદિકોપરિ તન્વંગી સર્વાભરણભૂષિતા

તત્રાનીતો હરઃ સાક્ષાદ્વિષ્ણુના બ્રહ્મણા સહ॥
લગ્નં નિરીક્ષમાણાસ્તે વાચસ્પતિપુરોગમાઃ

ગર્ગો મુનિશ્ચોપવિષ્ટસ્તત્રૈવ ઘટિકાલયે॥
યાવત્પૂર્ણા ઘટી જાતા તાવત્પ્રણવભાષણમ્

ૐપુણ્યેતિ પ્રણિગદન્ગર્ગો વધ્વંજલિં દધે॥
પાર્વત્યક્ષતપૂર્ણં ચ શિવોપરિ વવર્ષ વૈ

તયા સંપૂજિતો રુદ્રો દધ્યક્ષતકુશાદિભિઃ॥
મુદા પરમયા યુક્તા પાર્વતી રુચિરાનના

વિલોકયંતી શંભું તં યદર્થે પરમં તપઃ॥
કૃતં પુરા મહાદેવ્યા પરેષાં પરમં મહત્

તપસા તેન સંપ્રાપ્તો જગજ્જીવનજીવનઃ॥
નારદેન તતઃ પ્રોક્તો મહાદેવો વૃષધ્વજઃ

તથા ગંગાદિભિશ્ચન્યૈર્મુનિભિઃ સનકાદિભિઃ॥
પ્રતિ પૂજાં કુરુ ક્ષિપ્રં પાર્વત્યાશ્ચ ત્રિલોચન॥
તદા શિવેન સા તન્વી પૂજિતાર્ઘ્યાક્ષતાદિભિઃ

એવં પરસ્પરં તૌ ચ પાર્વતીપરમેશ્વરૌ॥
અર્ચ્યમાનૌ તદાનીં ચ શુશુભાતે જગન્મયૌ

ત્રૈલોક્યલક્ષ્મ્યા સંવીતૌ નિરીક્ષંતૌ પરસ્પરમ્॥
તદા નીરાજિતૌ લક્ષ્મ્યા સાવિત્ર્યા ચ વિશેષતઃ॥
અરુંધત્યા તદા તૌ ચ દંપતી પરમેશ્વરૌ

અનસૂયા તથા શંભું પાર્વતીં ચ યશસ્વિનીમ્॥
દૃષ્ટ્વા નીરાજયામાસ પ્રીત્યુત્કલિતલોચના

તથૈવ સર્વા દ્વિજયોષિતશ્ચ નીરાજયામાસુરહો પુનઃ પુનઃ॥
સતીં ચ શંભું ચ વિલોકયંત્યસ્તથૈવ સર્વા મુદિતા હસંત્યઃ

॥લોમશ ઉવાચ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર ગર્ગાચાર્યપ્રણોદિતઃ॥
હિમવાન્મેનયા સાર્દ્ધં કન્યાં દાતું પ્રચક્રમે

હૈમં કલશમાદાય મેના ચાર્દ્ધાં ગામાશ્રિતા॥
હિમાદ્રેશ્ચ મહાભાગા સર્વાભરણભૂષિતા

તદા હિમાદ્રિણા પ્રોક્તો વિશ્વનાથો વરપ્રદઃ॥
બ્રહ્મણા સહ સંગત્ય વિષ્ણુના ચ તથૈવ ચ

સાર્દ્ધં પુરોધસા ચૈવ ગર્ગેણ સુમહાત્મના॥
કન્યાદાનં કરોમ્યદ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

પ્રયોગો ભણ્યતાં બ્રહ્મન્નસ્મિન્સમય આગતે॥
તથેતિ મત્વા તે સર્વે કાલજ્ઞા દ્વિજસત્તમાઃ

કથ્યતાં તાત ગોત્રં સ્વં કુલં ચૈવ વિશેષતઃ॥
કથયસ્વ મહાભાગ ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તથા॥
સુમુખેન વિમુખઃ સદ્યો હ્યશોચ્યઃ શોચ્યતાં ગતઃ

એવંવિધઃ સુરવરૈરૃષિભિસ્તદાનીં ગંધર્વયક્ષમુનિસિદ્ધગણૈસ્તથૈવ॥
દૃષ્ટો નિરુત્તરમુખો ભગવાન્મહેશો હાસ્યં ચકાર સુભૃશં ત્વથ નારદશ્ચ

વીણાં પ્રકટયામાસ બ્રહ્મપુત્રોઽથ નારદઃ॥
તદાનીં વારિતો ધીમાન્વીણાં મા વાદય પ્રભો

ઇત્યુક્તઃ પર્વતેનૈવ નારદો વાક્યમબ્રવીત્॥
ત્વયા પૃષ્ટો ભવઃ સાક્ષાત્સ્વગોત્રકથનં પ્રતિ

અસ્ય ગોત્રં કુલં ચૈવ નાદ એવ પરં ગિરે॥
નાદે પ્રતિષ્ઠિતઃ શંભુર્નાદો હ્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતઃ

તસ્માન્નાદમયઃ શંભુર્નાદાચ્ચ પ્રતિલભ્યતે॥
તસ્માદ્વીણા મયા ચાદ્ય વાદિતા હિ પરંતપ

અસ્ય ગોત્રં કુલં નામ ન જાનંતિ હિ પર્વત॥
બ્રહ્માદયો હિ વિવુધા અન્યેષાં ચૈવ કા કથા

ત્વં હિ મૂઢત્વમાપન્નો ન જાનાસિ હિ કિંચન॥
વાચ્યાવાચ્યં મહેશસ્ય વિષયા હિ બહિર્મુખાઃ

યેયે આગમિકાશ્ચાદ્રે નષ્ટાસ્તે નાત્ર સંશયઃ॥
અરૂપોયં વિરૂપાક્ષો હ્યકુલીનોઽયમુચ્યતે

અગોત્રોઽયં ગિરિશ્રેષ્ઠ જામાતા તે ન સંશયઃ॥
ન કર્ત્તવ્યો વિમર્શોઽત્ર ભવતા વિબુધેન હિ

ન જાનંતિ હરં સર્વે કિં બહૂક્ત્યા મમ પ્રભો॥
યસ્યાજ્ઞાનાન્મહાભાગ મોહિતા ઋષયો હ્યમી

બ્રહ્માપિ તં ન જાનાતિ મસ્તકં પરમેષ્ઠિનઃ॥
વિષ્ણુર્ગતો હિ પાતાલં ન દૃષ્ટો હિ તથૈવ ચ

તેન લિંગેન મહતા હ્યગાધેન જગત્ત્રયમ્॥
વ્યાપ્તમસ્તીતિ તદ્વિદ્ધિ કિમનેન પ્રયોજનમ્

અનયારાધિતં નૂનં તવ પુત્ર્યા હિમાલય॥
તત્ત્વતો હિ ન જાનાસિ કથં ચૈવ મહાગિરે

આભ્યામુત્પાદ્યતે વિશ્વમાભ્યાં ચૈવ પ્રતિષ્ઠિતમ્॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય નારદસ્ય મહાત્મનઃ

હિમાદ્રિપ્રમુખાઃ સર્વે તથા ચેંદ્રપુરોગમાઃ॥
સાધુસાધ્વિતિ તે સર્વે ઊચુર્વિસ્મિતમાનસાઃ

ઈશ્વરસ્ય તુ ગાંભીર્યં જ્ઞાત્વા સર્વે વિચક્ષણાઃ॥
વિસ્મયેન સમાશ્લિષ્ટા ઊચુઃ સર્વે પરસ્પરમ્

॥ઋષય ઊચુઃ॥
યસ્યાજ્ઞયા જગદિદં ચ વિશાલમેવ જાતં પરાત્પરમિદં નિજબોધરૂપમ્॥
સર્વં સ્વતંત્રપરમેશ્વરભાગમ્યં સોઽસૌ ત્રિલોકનિજરૂપયુતો મહાત્મા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે શિવશાસ્ત્રે શિવપાર્વતીવિવાહવર્ણનંનામ પંચવિંશોઽધ્યાયઃ