સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.24

॥લોમશ ઉવાચ॥
તથૈવ સર્વં પરયા મુદાન્વિતશ્ચક્રે ગિરીંદ્રઃ સ્વસુતાર્થમેવ॥
ગર્ગં પુરસ્કૃત્ય મહાનુભાવો મંગલ્યભૂમિં પરયા વિભૂત્યા

આહૂય વિશ્વકર્માણં કારયામાસ સાદરમ્॥
મંડપં ચ સુવિસ્તીર્ણં વેદિકાભિર્મનોરમમ્

અયુતેનૈવ વિસ્તારં યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ॥
મંડપં ચ ગુણોપેતં નાનાશ્ચર્યસમન્વિતતમ્

સ્થાવરં જંગમં ચૈવ સદૃશં ચ મનોહરમ્॥
જંગમં ચ જિતં તત્ર સ્થાવરેણ તથૈવ ચ

જંગમેન ચ તત્રૈવ જિતં સ્થાવરમેવ ચ॥
પયસા ચ જિતા તત્ર સ્થલભૂમિરભૂત્તદા

જલં કિં નુ સ્થલં તત્ર ન વિદુસ્તત્ત્વતો જનાઃ॥
ક્વચિત્સિંહાઃ ક્વચિદ્ધંસાઃ સારસાશ્ચ મહાપ્રભાઃ

ક્વચિચ્છિખંડિનસ્તત્ર કૃત્રિમાઃ સુમનોહરાઃ॥
તથા નાગાઃ કૃત્રિમાશ્ચ હયાશ્ચૈવ તથા મૃગાઃ

કે સત્યાઃ કે અસત્યાશ્ચ સંસ્કૃતા વિશ્વકર્મણા॥
તથૈવ ચૈવં વિધિના દ્વારપાઃ અદ્ભુતાઃ કૃતાઃ

પુંસો ધનૂંષિ ચોત્કૃષ્ય સ્થાવરા જંગમોપમાઃ॥
તથાશ્વાઃ સાદિભિશ્ચૈવ ગજાશ્ચ ગજસાદિભિઃ

ચામરૈર્વીજ્યમાનાશ્ચ કેચિત્પુષ્પાંકુરાન્વિતાઃ॥
કેચિચ્ચ પુરુષાસ્તત્ર વિરેજુઃ સ્રગ્વિણસ્તથા

કૃત્રિમાશ્ચ તથા બહ્વ્યઃ પતાકાઃ કલ્પિતાસ્તથા॥
દ્વારિ સ્થિતા મહાલક્ષ્મીઃ ક્ષીરોદધિસમુદ્ભવા

ગજાઃ સ્વલંકૃતા હ્યાસન્કૃત્રિમા હ્યકૃતોપમાઃ॥
તથાશ્વાઃ સાદિભિશ્ચૈવ ગજાશ્ચ ગજસાદિભિઃ

રથા રથિયુતા હ્યાસન્કૃત્રિમા હ્યકૃતોપમાઃ॥
સર્વેષાં મોહનાર્થાય તથા ચ સંસદઃ કૃતાઃ

મહાદ્વારિ સ્થિતો નંદી કૃતસ્તેન હિ મંડપે॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશો યથા નંદી તથૈવ સઃ

તસ્યોપરિ મહદ્દિવ્યં પુષ્પકં રત્નભૂષિતમ્॥
રાજિતં પલ્લવાચ્છત્રૈશ્ચામરૈશ્ચ સુશોભિતમ્

વામપાર્શ્વે ગજૌ દ્વૌ ચ શુદ્ધકાશ્મીરસન્નિભૌ॥
ચતુર્દતૌ ષષ્ટિવર્ષૌ મહાત્માનૌ મહાપ્રભૌ

તથૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે દ્વાવશ્વૌ દંશિતૌ કૃતૌ॥
રત્નાલંકારસંયુક્તાઁલ્લોકપાલાંસ્તથૈવ ચ

ષોડશપ્રકૃતીસ્તેન યાથાતથ્યેન ધીમતા॥
સર્વે દેવા યથાર્થેન કૃતા વૈ વિશ્વકર્મણા

તથૈવ ઋષયઃ સર્વે ભૃગ્વાદ્યશ્ચ તપોધનાઃ॥
વિશ્વે ચ પાર્ષદૈઃ સાકમિંદ્રો હિ પરમાર્થતઃ

કૃતાઃ સર્વે મહાત્માનો યાથાતથ્યેન ધીમતા॥
એવંભૂતઃ કૃતસ્તેન મંડપો દિવ્યરૂપવાન્

અનેકાશ્ચર્યસંભૂતો દિવ્યો દિવ્યવિમોહનઃ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર આગતો નારદોગ્રતઃ

બ્રહ્મણા નોદિતસ્તત્ર હિમાલયગૃહં પ્રતિ॥
નારદોથ દદર્શાગ્રે આત્માનં વિનયાન્વિતમ્

ભ્રાંતો હિ નારદસ્તેન કૃત્રિમેણ મહાયશાઃ॥
અવલોકપરસ્તત્ર ચરિતં વિશ્વકર્મણઃ

પ્રવિષ્ટો મંડપં તસ્ય હિમાદ્રે રત્નચિત્રિતમ્॥
સુવર્ણકલશૈર્જુષ્ટં રંભાદ્યૈરુપશોભિતમ્

સહસ્રસ્તમ્ભસંયુક્તં તતોઽદ્રિઃ સ્વગણૈર્વૃતઃ॥
તમૃષિં પૂજયામાસ કિં કાર્યમિતિ પૃષ્ટવાન્

॥નારદ ઉવાચ॥
આગતાસ્તે મહાત્માનો દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ॥
તથા મહર્ષયઃ સર્વે ગણૈશ્ચ પરિવારિતાઃ॥
મહાદેવો વૃષારૂઢો હ્યાગતોદ્વહનં પ્રતિ

તતસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા હિમવાન્ગિરિસત્તમઃ॥
ઉવાચ નારદં વાક્યં પ્રશસ્તમધુરં મહત્

પૂજયિત્વા યથાન્યાયં ગચ્છ ત્વં શંકરં પ્રતિ

તતસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા મુનિર્હિમવતો ગિરેઃ॥
તથૈવ મત્વા વચનં શૈલરાજાનબ્રવીત્॥
મેનાકેન ચ સહ્યેન મેરુણા ગિરિણા સહ

એભિઃ સમેતો હ્યધુનામહામતે યતસ્વ શીઘ્રં શિવમત્ર ચાનય॥
દેવૈઃ સમેતં ચ મહર્ષિવર્યૈઃ સુરાસુરૈર્ચિતપાદપંકજમ્

તથેતિ મત્વા સ જગામ તૂર્ણાં સહૈ વ તૈઃ પર્વતરાજભિશ્ચ॥
ત્વરાગતશ્ચૈકપદેન શંભું પ્રાપ્નોદૃષીણાં પ્રવરો મહાત્મા

તાવદ્દૃષ્ટો મહાદેવો દેવૈશ્ચ પરિવારિતઃ॥
તદા બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચૈવ સુરૈઃ સહ

પપ્રચછુર્નારદં સર્વે યેઽન્યે રુદ્રચરા ભૃશમ્॥
કથ્યતાં પૃચ્છમાનાનામસ્માકં કથ્યતે ન હિ

એકૈકસ્યાત્મજાઃ સ્વાઃ સ્વાઃ સહ્યમૈનાકમેરવઃ॥
કન્યાં દાસ્યંતિ વા શંભોઃ કિં ત્વિદાનીં પ્રવર્તતે

તતોઽવોચન્મહાતેજા નારદશ્ચર્ષિસત્તમઃ॥
બ્રહ્માણં પુરતઃ કૃત્વા વિષ્ણું પ્રતિ સહેતુકમ્

એકાંતમાશ્રિત્ય તદા સુરેન્દ્રં સ નારદો વાક્યમિદં બભાષે॥
ત્વષ્ટ્રા કૃતં વૈ ભવનં મહત્તરં યેનૈવ સર્વે ચ વિમોહિતા વયમ્

પુરા કૃતં તસ્ય મહાત્મનસ્ત્વયા કિં વિસ્મૃતં તત્સકલં શચીપતે॥
તસ્માદસૌ ત્વાં વિજિગીષુકામો ગૃહે વસંસ્તસ્યગિરેર્મહાત્મનઃ

અહો વિમોહિતસ્તેન પ્રતિરૂપેણ ભાસ્વતા॥
તથા વિષ્ણુઃ કૃતસ્તેન શંખચક્રગદાદિભૃત્

બ્રહ્મા ચૈવ તથાભૂતસ્તં ચૈવ કૃતવાનસૌ

માયામયો વૃષભસ્તેન વેષાત્કૃતો હિ નાગોશ્વતરસ્તથૈવ॥
તથા ચાન્યાન્યાપ્યનેનામરેન્દ્ર સર્વાણ્યેવોલ્લિખિતાન્યત્ર વિદ્ધિ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય દેવેંદ્રો વાક્યમબ્રવીત્

વિષ્ણું પ્રતિ તદા શીઘ્રં દૃષ્ટ્વા યામિ વસાત્ર ભોઃ॥
પુત્રશોકેન તપ્તોઽસૌ વ્યાજેનાન્યેન વાઽકરોત્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવદેવો જનાર્દ્દનઃ॥
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં શક્રમાપ્તભયં તદા

નિવાતકવચૈઃ પૂર્વં મોહિતોઽસિ શચીપતે॥
વિદ્યાઽમૃતા તત્ર મયા સમાનીતોપસત્તયે

મહાવિદ્યાબલેનૈવ પ્રવિશ્ય મણ્ડપેઽધુના॥
પર્વતો હિમવાનેષ તથાન્યે પર્વતોત્તમાઃ

વિપક્ષા હિ કૃતાઃ સર્વે મમ વાક્યાચ્ચ વાસવ॥
હેતું સ્મૃત્વાથ વૈ ત્વષ્ટા માયયા હ્યકરોદિદમ્

જયમિચ્છંતિ વૈ મૂઢા ન ચ ભેતવ્યમણ્વપિ

એવં વિવદમાનાંસ્તાન્દેવાઞ્છક્રપુરોગમાન્॥
સાંત્વયામાસ વૈ વિષ્ણુર્નારદં તે તતોઽબ્રુવન્

દદાતિ વા ન દદાતિ કન્યાં ગિરીન્દ્રઃ સ્વાં વૈ કથ્યતાં શીઘ્રમેવ॥
કિં તેન દૃષ્ટાં કિં કૃતં ચાદ્ય શંસ તત્સર્વં ભો નારદ તે નમોઽસ્તુ

તચ્છ્રુત્વા પ્રહસઞ્છંભુરુવાચ વચનં તદા॥
કન્યાં દાસ્યતિ ચેન્મહ્યં પર્વતો હિ હિમાલયઃ॥
માયયા મમ કિં કાર્યં વદ વિષ્ણો યથાતથમ્

કેનાપ્વુપાયેન ફલં હિ સાધ્યમિત્યુચ્યતે પંડિતૈર્ન્યાયવિદ્ભિઃ॥
તસ્માત્સર્વૈર્ગમ્યતાં શીઘ્રમેવ કાર્યાર્થોભિશ્ચેન્દ્રપુરોગમૈશ્ચ

તદા શિવોઽપિ વિશ્વાત્મા પંચબાણેન મોહિતઃ॥
મહાભૂતેન ભૂતેશસ્ત્વન્યેષાં ચૈવ કા કથા

એવં ચ વિદ્યમાનેઽસૌ શંભુઃ પરમશોભનઃ॥
કૃતો હ્યનંગેન વશે યથાન્યઃ પ્રાકૃતો જનઃ

મદનો હિ બલી લોકે યેન સર્વમિદં જગત્॥
જિતમસ્તિ નિજપ્રૌઢ્યા સદેવર્ષિસમન્વિતમ્

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં દેવાનાં ચ વિશેષતઃ॥
રાજા હ્યનંગો બલવાન્યસ્ય ચાજ્ઞા બલીયસી

પાર્વતીસ્ત્રીસ્વરૂપેણ અજેયો ભુવનત્રયે॥
તાં દૃષ્ટ્વા હિ સ્ત્રિયં સર્વે ઋષયોઽપિ વિચક્ષણાઃ

દેવા મનુષ્યા ગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ॥
આજ્ઞાનુલ્લંઘિનઃ સર્વે મદનસ્ય મહાત્મનઃ

તપોબલેન મહતા તથા દાનબલેન ચ॥
વેત્તું ન શક્યો મદંનો વિનયેન વિના દ્વિજાઃ

તસ્માદનંગસ્ય મહાન્ક્રોધો હિ બલવત્તરઃ॥
ઈશ્વરં મદનેનૈવં મોહિતં વીક્ષ્ય માધવઃ

ઉવાચ વાક્યં વાક્યજ્ઞો મા ચિંતાં કુરુ વૈ પ્રભો॥
યદુક્તં નારદેનૈવ મંડપં પ્રતિ સર્વશઃ

ત્વષ્ટ્રા કૃતં વિચિત્રં ચ તત્સર્વં મદનાત્પ્રભોઃ॥
તદાનીં શંકરો વાક્યમુવાચ મધુસૂદનમ્

અવિદ્યયા વૃતં તેન કૃતં ત્વષ્ટ્રા હિ મણ્ડપમ્॥
કિં તુ વક્ષ્યામહે વિષ્ણો મણ્ડપઃ કેવલેન હિ

વિવાહો હિ મહાભાગ અવિદ્યામૂલ એવ ચ॥
તસ્માત્સર્વે વયં યામ ઉદ્વાહાર્થં ચ સંપ્રતિ

નારદં ચ પુરસ્કૃત્ય સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ॥
હિમાદ્રિસહિતા જગ્મુર્મન્દિરં પરમાદ્ભુતમ્॥
અનેકાશ્ચર્યસંયુક્તં વિચિત્રં વિશ્વકર્મણા

કૃતં ચ તેનાદ્ય પવિત્રમુત્તમં તં યજ્ઞવાટં બહુભિઃ પુરસ્કૃતમ્॥
વિચિત્રચિત્રં મનસો હરં ચ તં યજ્ઞવાટં સ ચકાર બુદ્ધિમાન્

પ્રવેક્ષ્યમાણાસ્તે સર્વે સુરેન્દ્રા ઋષિભિઃ સહ॥
દૃષ્ટા હિમાદ્રિણા તત્ર અભ્યુત્થાનગતોઽભવત્

તથૈવ તેષાં ચ મનોહરાણિ હર્મ્યાણિ તેન પ્રતિકલ્પિતાનિ॥
ગન્ધર્વયક્ષાઃ પ્રમથાશ્ચ સિદ્ધા દેવાશ્ચ નાગાપ્સરસાં ગણાશ્ચ॥
વસંતિ યત્રૈવ સુખેન તેભ્યઃ સ તત્રતત્રોપવનં ચકાર

તેષામર્થે મહાર્હાણિ ધારાજિરગૃહાણિ ચ॥
અત્યદ્ભુતાનિ શોભંતે કૃતાન્યેવ મહાત્મના

નિવાસાર્થે કલ્પિતાનિ સાવકાશાનિ તત્ર વૈ॥
દેવાનાં ચૈવ સર્વેષામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્

એવં વિસ્તારયામાસ વિશ્વકર્મા બહૂન્યપિ॥
મન્દિરાણિ યથાયોગ્યં યત્ર તત્રૈવ તિષ્ઠતામ્

ભૈરવાઃ ક્ષેત્રપાલાશ્ચ યેઽન્યે ચ ક્ષેત્રવાસિનઃ॥
શ્મશાનવાસિનશ્ચાન્યે યેઽન્યે ન્યગ્રોધવાસિનઃ

અશ્વત્થસેવિનશ્ચાન્યે ખેચરાશ્ચ તથા પરે॥
યેયે યત્રોપવિષ્ટાશ્ચ તત્રતત્રૈવ તેન વૈ

કૃતાનિ ચ મનોજ્ઞાનિ ભવનાનિ મહાંતિવૈ॥
તેષામેવાનુકૂલાનિ ભૂતાનાં વિશ્વકર્મણા

તત્રૈવ તે સર્વગણૈઃ સમેતા નિવાસિતાસ્તેન હિમાદ્રિણા સ્વયમ્॥
સેંદ્રાઃ સુરા યક્ષપિશાચરક્ષસાં ગન્ધર્વવિદ્યાપ્સરસાં સમૂહાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે પાર્વતીપરિણયને હિમાદ્રિણા દેવાનાં નિવાસસ્થાનકરણવર્ણનંનામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ