સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.23

॥લોમશ ઉવાચ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર મહેશેન પ્રણોદિતાઃ॥
આજગ્મુઃ સહસા સદ્ય ઋષયોઽપિ હિમાલયમ્

તાન્દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય હિમાદ્રિઃ પ્રતિમાનસઃ॥
પૂજયામાસ તાન્સર્વાનુવાચ નતકંધરઃ

કિમર્થમાગતા યૂયં બ્રૂતાગમનકારણમ્॥
તદોચુઃ સપ્ત ઋષયો મહેશપ્રેરિતા વયમ્

સમાગતાસ્ત્વત્સકાશં કન્યાયાશ્ચ વિલોકને॥
તાનસ્માન્વિદ્ધિ ભોઃ શૈલ સ્વાં કન્યાં દર્શયાશુ વૈ

તથેત્યુક્ત્વા ઋષિગણાનાનીતા તત્ર પાર્વતી॥
સ્વોત્સંગે પરિગૃહ્યાશુ ગિરીન્દ્રઃ પુત્રવત્સલઃ॥
હિમવાન્ગિરિરાજોઽથ ઉવાચ પ્રહસન્નિવ

ઇયં સુતા મદીયા હિ વાક્યં શ્રુણુત મે પુનઃ॥
તપસ્વિનાં વરિષ્ઠઽસૌ વિરક્તો મદનાંતકઃ

કથમુદ્વહનાર્થી ચ યેનાનંગઃ કૃત સ્મરઃ॥
અત્યાસન્નેચાતિદૂરે આઢ્યે ધનવિવર્જિતે॥
વૃત્તિહીને ચ મૂર્ખે ચ કન્યાદાનં ન શસ્યતે

મૂઢાય ચ વિરક્તાય આત્મસંભાવિતાય ચ॥
આતુરાય પ્રમત્તાય કન્યાદાનં ન કારયેત્

તસ્માન્મયા વિચાર્યૈવ ભવદ્ભિરૃષિસત્તમાઃ॥
પ્રદાતવ્યા મહેશાય એતન્મે વ્રતમુત્તમમ્

તચ્છ્રુત્વા ગિરિરાજસ્ય વચનં તે મહર્ષયઃ॥
એકપદ્યેન ઊચુસ્તે પ્રહસ્ય ચ હિમાલયમ્

યયા કૃતં તપસ્તીવ્રં યયા ચારાધિતઃ શિવઃ॥
તપસા તેન સંતુષ્ટઃ પ્રસન્નોદ્ય સદાશિવઃ

અસ્યાસ્તસ્ય ચ ભોઃ શૈલ ન જાનાસિ ચ કિંચન॥
મહિમાનં પરં ચૈવ તસ્માદેનાં પ્રયચ્છ વૈ

શિવાય ગિરિજામેનાં કુરુષ્ય વચનં હિ નઃ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્

ઉવાચ ત્વરયા યુક્તઃ પર્વતાન્પર્વતેશ્વરઃ॥
હે મેરો હે નિષધકિં ગન્ધમાદન મન્દર॥
મૈનાક ક્રિયતામદ્ય શંસધ્વં ચ યથાતથમ્

મેના તદા ઉવાચેદં વાક્યં વાક્યવિશારદા॥
અધુના કિં વિમશન કૃતં કાર્યં તદૈવ હિ

ઉત્પન્નેયં મહાભાગા દેવકાર્યાર્થમેવ ચ॥
પ્રદાતવ્યા શિવાયેતિ શિવસ્યાર્થેઽવતારિતા

અનયારાધિતો રુદ્રો રુદ્રેણ પરિભાવિતા॥
ઇયં મહાભાગા શિવાય પ્રતિદીયતામ્

નિમિત્તમાત્રં ચ કૃતં તયા વૈ શિવપૂજને॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્યામેનાયાઃ પરિભાષિતમ્

પરિતુષ્ટો હિમાદ્રિશ્ચ વાક્યં ચેદમુવાચ હ॥
ઋષીન્પ્રતિ નિરીક્ષંસ્તાં કન્યેયં મમ સંપ્રતિ

તતઃ સમાનીય સુલોચનાં તાં શ્યામાં નિતંબાર્ષિતમેખલાં શુભામ્॥
વૈડૂર્યમુક્તાવલયાન્દધાનાં ભાસ્વત્પ્રભાં ચાંદ્રમસીં વ રેખમ્

લાવણ્યામૃતવાપિકાં સુવદનાં ગૌરીં સુવાસાં શુભાં દૃષ્ટ્વા તે હ્યૃષયોઽપિ મોહમગન્ભ્રાંતાસ્તદા સંભ્રમાત્॥
નોચુઃ કિંચના વાક્યમેવ સુધિયો હ્યાસન્પ્રમત્તા ઇવ સ્તબ્ધાઃ કાન્તિમતીમતીવ રુચિરાં ત્રૈલોક્યનાથપ્રિયામ્

એવં તદા તે હ્યૃષયોઽપિ મોહિતા રૂપેણ તસ્યાઃ કિમુતાથ દેવતાઃ॥
તથૈવ સર્વે ચ નિરીક્ષ્ય તન્વીં સતીં ગિરિન્દ્રસ્ય સુતાં શિવપ્રિયામ્

તતઃ પુનશ્ચૈત્ય શિવં શિવપ્રિયાઃ શશંસુરસ્મા ઋષયસ્તદાનીમ્

॥ઋષય ઊચુઃ॥
ભૂષિતા હિ ગિરીન્દ્રેણ સ્વસુતા નાસ્તિ સંશયઃ॥
ઉદ્વોઢું ગચ્છ દેવેશ દેવૈશ્ચ પરિવારિતઃ

ગચ્છ શીઘ્રં મહાદેવ પાર્વતીમાત્મજન્મને॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં પ્રહસ્યેદમુવાચ હ

વિવાહો હિ મહાભાગા ન દૃષ્ટો ન શ્રુતોઽપિ વા॥
મયા પુરા ચ ઋષયઃ કથ્યતાં ચ વિશેષતઃ

તદોચુરૃષયઃ સર્વે પ્રહસંતઃ સદાશિવમ્॥
વિષ્ણુમાહ્વય વૈ દેવ બ્રહ્મણં ચ શતક્રતુમ્

તથા ઋષિગણાંશ્ચૈવ યક્ષગન્ધર્વપન્નગાન્॥
સિદ્ધવિદ્યાધરાંશ્ચૈવ કિંનરાંશ્ચાપ્સરોગણાન્

એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ સુબહૂનાનયસ્વેતિ સત્વરમ્॥
તદાકર્ણ્ય ઋષિપ્રોક્તં વાક્યં વાક્યવિશારદઃ

ઉવાચ નારદં દેવો વિષ્ણુમાનય સત્વરમ્॥
બ્રહ્માણં ચ મહેન્દ્રં ચ અન્યાંશ્ચૈવ સમાનય

શંભોર્વચનમાદાય શિરસા લોકપાવનઃ॥
જગામ ત્વરિતો ભૂત્વા વૈકુણ્ઠં વિષ્ણુવલ્લભઃ

દદર્શ દેવં પરમાસને સ્થિતં શ્રિયા ચ દેવ્યા પરિસેવ્યમાનમ્॥
ચતુર્ભુજં દેવવરં મહાપ્રભં નીલોત્પલશ્યામતનું વરેણ્યમ્

મહાર્હરત્નાવૃતચારુકુણ્ડલં મહાકિરીટોત્તમરત્નભાસ્વતમ્॥
સુવૈજયંત્યા વનમાલયા વૃતં સ નારદસ્તં ભુવનૈકસુન્દરમ્

ઉવાચ નારદોઽભ્યેત્ય શંભોર્વાક્યમથાદરાત્॥
બ્રહ્મવીણાં વાદ્યવીણાં વાદ્યમાનઃ સર્વજ્ઞ ઋષિસત્તમઃ

એહ્યેહિ ત્વં મહાવિષ્ણો મહાદેવં ત્વરાન્વિતઃ॥
ઉદ્વાહનાર્થં શંભોશ્ચ ત્વમેકઃ કાર્યસાધકઃ

પ્રહસ્ય ભગવાન્પ્રાહ નારદં પ્રતિ વૈ તદા॥
કથમુદ્વહને બુદ્ધિરુત્પન્ના તસ્ય શૂલિનઃ॥
વિજ્ઞાતાર્થોઽપિ ભગવાન્નારદં પરિપૃષ્ટવાન્

॥નારદ ઉવાચ॥
તપસા મહતા રુદ્રઃ પાર્વત્યા પરિતોષિતઃ॥
સ્વયમેવાગતસ્તત્ર યત્રાસ્તે ગિરિજા સતી

દાસોઽહમવદચ્છંભુઃ પાર્વત્યા પરિતોષિતઃ॥
પાર્વતીં ચ સમભ્યર્થ્ય વરયસ્વ ચ ભામિનિ

ત્વરિતેનાવદચ્છંભુસ્ત્વામાહ્વયતિ સંપ્રતિ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવદેવો જનાર્દનઃ॥
નારદેન સમાયુક્તઃ પાર્ષદૈઃ પરિવારિતઃ

સુપર્ણમારુહ્ય તદા મહાત્મા યોગીશ્વરાણાં પ્રભુરચ્યુતો મહાન્॥
યયૌ તદાઽઽકાશપથા હરિઃ સ્વયં સનારદો દેવવરૈઃ સમેતઃ

તં દૃષ્ટ્વા ત્વરિતં દેવો યોગિધ્યેયાંઘ્રિપંકજઃ॥
અભ્યુત્થાય મુદા યુક્તઃ પરિષ્વજ્ય ચ શાર્ઙ્ગિણમ્

તદા હરિહરૌ દેવાવૈકપદ્યેન તિષ્ઠતઃ॥
ઊચુતુઃ સ્મ તદાન્યોન્યં ક્ષેમં કુશલમેવ ચ

॥ઈશ્વર ઉવાચ॥
ગિરિજાતપસા વિષ્ણો જિતોઽહં નાત્ર સંશયઃ॥
પાણિગ્રહાર્થમેવાદ્ય ગંતુકામો હિમાલયમ્

યથાર્થેન ચ ભો વિષ્ણો કથયામિ તવાગ્રતઃ॥
યદા દક્ષેણ ભો વિષ્ણો પ્રદત્તા ચ પુરા સતી

ન ચ સંકલ્પવિધિના મયા પાણિગ્રહઃ કૃતઃ॥
અધુનૈવ મયા કાર્યં કર્મવિસ્તારણં બહુ

યત્કાર્યં તન્ન જાનામિ સર્વં પાણિગ્રહોચિતમ્॥
શંભોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મધુસૂદનઃ

યાવદ્વક્તું સમારેભે તાવદ્બ્રહ્મા સમાગતઃ॥
ઇંદ્રેણ સહ સર્વૈશ્ચ લોકપાલૈસ્ત્વરાન્વિતઃ

તથૈવ દેવાસુરયક્ષદાનવા નાગાઃ પતંગાપ્સરસો મહર્ષયઃ॥
સમેત્ય સર્વે પરિવક્તુમીશમૂચુસ્તદાનીં શિરસા પ્રણમ્ય

ગચ્છગચ્છ મહાદેવ અસ્માભિઃ સહિતઃ પ્રભો॥
તતો વિષ્ણુરુવાચેદં પ્રસ્તાવસદૃશંવચઃ

ગૃહ્યોક્તવિધિના શંભો કર્મ કર્તુમિહાર્હસિ

નાંદીમુખં મણ્ડપસ્થાપનં ચ તથા ચૈતત્કુરુ ધર્મેણ યુક્તમ્॥
મહાનદીસંગમં વર્જયિત્વા કુર્વંતિ કેચિદ્વેદમનીષિણશ્ચ

મણ્ડપસ્થાપનં ચૈવ ક્રિયતાં હ્યધુના વિભો॥
તથોક્તો વિષ્ણુના શંભુશ્ચકારાત્મહિતાય વૈ

બ્રહ્માદિભિઃ કૃતં તેન સર્વમભ્યુદયોચિતમ્॥
ગ્રહાણાં પૂજનં ચક્રે કશ્યપો બ્રહ્મણા યુતઃ

તથાત્રિશ્ચ વશિષ્ઠશ્ચ ગૌતમોથ ગુરુર્ભૃગુઃ॥
કણ્વો બૃહસ્પતિઃ શક્તિર્જમદગ્નિઃ પરાશરઃ

માર્કંડેયઃ શિલાવાકઃ શૂન્યપાલોઽક્ષતશ્રમઃ॥
અગસ્ત્યશ્ચ્યવનો ગર્ગઃ શિલાદોઽથ મહામુનિઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવો હ્યાગતાઃ શિવસન્નિધૌ॥
બ્રહ્મણા નોદિતાસ્તત્ર ચક્રુસ્તે વિધિવત્ક્રિયામ્

વેદોક્તવિધિના સર્વે વેદવેદાંગપારગાઃ॥
ચક્રૂ રક્ષાં મહેશસ્ય કૃતકૌતુકમંગલામ્

ઋગ્યજુઃસામસહિતૈઃ સૂક્તૈર્નાનાવિધૈસ્તથા॥
મંગલાનિ ચ ભૂરીણિ ઋષયસ્તત્ત્વવેદિનઃ

અભ્યંજનાદિકં સર્વં ચક્રુસ્તસ્ય પરાત્મનઃ॥
ખ્યાતઃ કપર્દ્દસ્તસ્યૈવ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

અનેકૈર્મૌક્તિકૈર્યુક્તા મુણ્ડમાલાઽભવત્તદા॥
યે સર્પા હ્યંગભૂતાશ્ચ તે સર્વે તત્ક્ષણાદિવ॥
બભૂવુર્મડનાન્યેવ જાતરૂપમયાનિ ચ

સર્વભૂષણસંપન્નો દેવદેવો મહેશ્વરઃ॥
યયૌ દેવૈઃ પરિવૃતઃ શૈલરાજપુરં પ્રતિ

ચંડિકા વરભગિની તદા જાતા ભયાવહા॥
પ્રેતાસના ગતા ચણ્ડી સર્પાભરણભૂષિતા

હૈમં કલશમાદાય પૂર્ણં મૂર્ધ્ના મહાપ્રભા॥
પરિવારૈર્મહાચંડી દીપ્તાસ્યા હ્યુગ્રલોચના

તત્ર ભૂતાન્યનેકાનિ વિરૂપાણિ સહસ્રશઃ॥
તૈઃ સમેતાગ્રતશ્ચંડી જગામ વિકૃતાનના

તસ્યાઃ સર્વે પૃષ્ઠતશ્ચ ગણાઃ પરમદારુણાઃ॥
કોટ્યેકાદશસંખ્યાકા રૌદ્રા રુદ્ર પ્રિયાશ્ચ યે

તદા ડમરુનિર્ઘોષવ્યાપ્તમાસીજ્જગત્ત્રયમ્॥
ભેરીભાંકારશબ્દેન શંખાનાં નિનદેન ચ

તથા દુંદુભિનિર્ઘોષૈઃ શબ્દઃ કોલાહલોઽભવત્॥
ગણાનાં પૃષ્ઠતો ભૂત્વા સર્વે દેવાઃ સમુત્સુકાઃ॥
અન્વયુઃ સર્વસિદ્ધાશ્ચ લોકપાલૈઃ સમન્વિતાઃ

મધ્યે વ્રજન્મહેંદ્રોઽથ ઐરાવતમુપાસ્થિતઃ॥
શુભ્રેણો ચ્છ્રિયમાણેન છત્રેણ પરમેણ હિ

ચામરૈર્વીજ્યમાનોઽસૌ સુરૈર્બહુભિરાવૃતઃ॥
તદા તુ વ્રજમાનાસ્ત ઋષયો બહવો હ્યમી

ભરદ્વાજાદયો વિપ્રાઃ શિવસ્યોદ્વહનં પ્રતિ॥
શાકિન્યો યાતુધાનાશ્ચ વેતાલા બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

ભૂતપ્રેતપિશાચાશ્ચ તથાન્યે પ્રમથાદયઃ॥
પૃચ્છમાનાસ્તદા ચંડીં પૃષ્ઠતોઽન્વગમંસ્તદા

ક્વ ગતા સાઽધુના ચંડી ધાવમાનાસ્તદા ભૃશમ્॥
પ્રાપ્તા ગતા વ્રજંતીં તાં પ્રણિપત્ય મહાપ્રભામ્

અથ પ્રોચુસ્તદા સર્વે ચંડીં ભૈરવસંયુતામ્॥
વિનાસ્માભિઃ કુતો યાસિ વદ ચંડિ યથા તથા

પ્રહસ્યોવાચ સા ચંડી ભૂતાનાં તત્ર શ્રૃણ્વતામ્॥
શંભોરુદ્વહનાર્થાય પ્રેતારૂઢા વ્રજામ્યહમ્

હૈમં કલશમાદાય શિરસા બિભ્રતી સ્વયમ્॥
કરવાલીસ્વરૂપેણ ચંડી જાતા તતઃ સ્વયમ્

ભૂતૈઃ પરિવૃતા સર્વૈઃ સર્વેષામગ્રતોઽવ્રજત્॥
ગણાસ્તામનુજગ્મુસ્તે ગણાનાં પૃષ્ઠતઃ સુરાઃ

ઇંદ્રાદયો લોકપાલા ઋષયસ્તેઽગ્રપૃષ્ઠતઃ॥
ઋષીણાં પૃષ્ઠતો ભૂત્વા પાર્ષદાશ્ચ મહાપ્રભાઃ

વિષ્ણોરમિતભાવજ્ઞા મુકુંદાચ્ચ મનોરમાઃ॥
સર્વે પયોદસંકાશાઃ સ્રગ્વિણો વનમાલિનઃ॥
શ્રીવત્સાંકધરાઃ સર્વે પીતવાસોન્વિતાશ્ચ તે

ચતુર્ભુજાઃ કુંડલિનઃ કિરીટકટકાંગદૈઃ॥
હારનૂપુરસૂત્રૈશ્ચ કટિસૂત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ॥
શોભિતાઃ સર્વ એવૈતે મહાપુરુષલક્ષણાઃ

તેષાં મધ્યે ગતો વિષ્ણુઃ શ્રિયોપેતઃ સુરારિહા

બભૌ ત્રિલોકીકૃતવિશ્વમંગલો મહાનુભાવૈર્હૃદિ કૃત્ય ધિષ્ઠિતઃ॥
શિવેન સાકં પરમાર્થદસ્તદા હરિઃ પરાત્મા જગદેકબંધુઃ

સ તાર્ક્ષ્યપુત્રોપરિ સંસ્થિતો મહાઁલ્લક્ષ્મ્યા સમેતો ભુવનૈકભર્તા॥
સ ચામરૈર્વીજ્યમાનો મુનીંદ્રૈઃ સર્વૈઃ સમેતો હરિરીશ્વરો મહાન્

તથા વિરિંચિર્નિજવાહનસ્થો વેદૈઃ સમેતઃ સહ ષડ્ભિરંગૈઃ॥
તથાગમૈઃ સેતિહાસૈઃ પુરાણૈઃ સ સંવૃતો હેમગર્ભો બભૂવ

વેધોહરિભ્યાં ચ તદા સુરેદ્રૈઃ સમાવૃતશ્ચર્ષિભિઃ સંપરીતઃ॥
વૃષારૂઢો વૃષકેતુર્દુરાપોયોગીશ્વરૈરપિ સર્વૈરગમ્યઃ

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં વૃષભં ધર્મવત્સલમ્॥
સમેતો માતૃભિશ્ચૈવ ગોભિશ્ચ કૃતલક્ષણમ્

એભિસ્સમેતોઽસુરદાનવૈઃ સહ યયૌ મહેશો વિબુદૈરલંકૃતઃ॥
હિમાલયં ગિરિવર્યં તદાનીં પાણિગ્રહાર્થં પ્રમદોત્તમાયાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખંડે શ્રીશિવસ્ય વિવાહવર્ણનંનામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ