સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.22-2

॥નારદ ઉવાચ॥
એવં વિપ્રકૃતા દેવા મહેંદ્રસહિતાસ્તદા॥
યયુઃ સ્વાયંભુવં દામ મર્કરૂપમુપાશ્રિતાઃ

તતશ્ચ વિસ્મિતો બ્રહ્મા પ્રાહ તાન્સુરપુંગવાન્॥
સ્વરૂપેણેહ તિષ્ઠધ્વં નાત્ર વસ્તારકાદ્ભયમ્

તતો દેવાઃ સ્વરૂપસ્થાઃ પ્રમ્લાનવદનાંબુજાઃ॥
તુષ્ટુવુઃ પ્રણતાઃ સર્વે પિતરં પુત્રકા યથા

નમો જગત્પ્રસૂત્યૈ તે હેતવે પાલકાય ચ॥
સંહર્ત્રે ચ નમસ્તુભ્યં તિસ્રોઽવસ્થાસ્તવ પ્રભો

ત્વમપઃ પ્રથમં સૃષ્ટ્વા તાસુ વીર્યમવાસૃજઃ॥
તદણ્ડમભવદ્ધૈમં યસ્મિલ્લોકાશ્ચરાચરાઃ

વેદેષ્વાહુર્વિરાડ્‌રૂપં ત્વામેકરૂપમીદૃશમ્॥
પાતાલં પાદમૂલં ચ પાર્ષ્ણિપાદે રસાતલમ્

મહાતલં ચાસ્ય ગુલ્ફૌ જંઘે ચાપિ તલાતલમ્॥
સુતલં જાનુની ચાસ્ય ઊરૂ ચ વિતલાતલે

મહીતલં ચ જઘનં નાભિશ્ચાસ્ય નભસ્તલમ્॥
જ્યોતિઃ પદમુરઃ સ્થાનં સ્વર્લોકો બાહુરુચ્યતે

ગ્રીવા મહશ્ચવદનં જનલોકઃ પ્રકીર્ત્યતે॥
લલાટં ચ તપોલોકઃ શીર્ષ સત્યમુદાહૃતમ્

ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ નયને દિશઃ શ્રોત્રે નાસિકાશ્વિનૌ॥
આત્માનં બ્રહ્મરંધ્રસ્થમાહુસ્ત્વાં વેદવાદિનઃ

એવં યે તે વિરાડ્‌રૂપં સંસ્મરંત ઉપાસતે॥
જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તા યાંતિ ત્વાં પરમં પદમ્

એવં સ્થૂલં પ્રાણિમધ્યં ચ શૂક્ષ્મં ભાવેભાવે ભાવિતં ત્વાં ગૃણંતિ॥
સર્વત્રસ્થં ત્વામતઃ પ્રાહુર્વેદાસ્તસ્મૈ તુભ્યં પદમ્જ ઇદ્વિધેમ

એવં સ્તુતો વિરંચિસ્તુ કૃપયાભિપરિપ્લુતઃ॥
જાનન્નપિ તદા પ્રાહ તેષામાશ્વાસહેતવે

સર્વે ભવન્તો દુઃખાર્તાઃ પરિમ્લાનમુખાંબુજાઃ॥
ભ્રષ્ટાયુદાસ્તથાઽકસ્માદ્ભ્રષ્ટા ભરણવાસસઃ

મમૈવયં કૃતિર્દેવા ભવતાં યદ્વડમ્બના॥
યદ્વૈરાજશરીરે મે ભવન્તો બાહુસંજ્ઞકાઃ

યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં ધાર્મિકં ચોર્જિતં મહત્॥
તત્રાસીદ્બાહુનાશો મે બાહુસ્થાને ચ તે મમ

તન્નૂનં મમ ભગ્નૌ ચ બાહૂ તેન દુરાત્મના॥
યેન ચોપહૃતં દેવાસ્તન્મમાખ્યાતુ મર્હથ

॥દેવા ઊચુઃ॥
યોઽસૌ વજ્રાંગતનયસ્ત્વયા દત્તવરઃ પ્રભો॥
ભૃશં વિપ્રકૃતાસ્તેન તત્ત્વં જાનાસિ તત્ત્વતઃ

યત્તન્મહીસમુદ્રસ્ય તટં શાર્વિકતીર્થકમ્॥
તદાક્રમ્ય કૃતં તેન મરુભૂમિસમં પ્રભોઃ

ઋદ્ધયઃ સર્વદેવાનાં ગૃહીતાસ્તેન સર્વતઃ॥
મહાભૂતસ્વરૂપેણ સ એવ ચ જગત્પતિઃ

ચંદ્રસૂર્યૌ ગ્રહાસ્તારા યચ્ચાન્યદ્દેવપક્ષતઃ॥
તચ્ચ સર્વં નિરાકૃત્ય સ્થાપિતો દૈત્યપક્ષકઃ

વયં ચ વિધૃતા સ્તેન બહૂપહસિતાસ્તથા॥
પ્રસાદાન્મુક્તાશ્ચ કથંચિદિવ કષ્ટતઃ

તદ્વયં શરણં પ્રાપ્તાઃ પીડિતાઃ ક્ષુત્તૃષાર્દિતાઃ॥
ધર્મરક્ષા કરાશ્ચેતિ સંચિંત્ય ત્રાતુમર્હસિ

ઇત્યુક્તઃ સ્વાત્મભૂર્દેવઃ સુરૈર્દૈત્યવિચેષ્ટિતમ્॥
સુરાનુવાચ ભગવાનતઃ સંચિંત્ય તત્ત્વતઃ

અવધ્યસ્તારકો દૈત્યઃ સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ॥
યસ્ય વધ્યશ્ચ નાદ્યાપિ સ જાતો ભગવાન્પુનઃ

મયા ચ વરદાનેન ચ્છન્દયિત્વા નિવારિતઃ

તપસા સ હિદીપ્તોઽભૂત્ત્રૈલોક્યદહનાત્મકઃ॥
સ ચ વવ્રે વધં દૈત્યઃ શિશતઃ સપ્તવાસરાત્

સ ચ સપ્તદિનો બાલઃ શંકરાદ્યો ભવિષ્યતિ॥
તારકસ્ય ચ વીરસ્ય વધકર્તા ભવિષ્યતિ

સતીનામા તુ યા દેવી વિનષ્ટા દક્ષહેલયા॥
સા ભવિષ્યતિ કલ્યાણી હિમાચલશરીરજા

શંકરસ્ય ચ તસ્યાશ્ચ યત્નઃ કાર્યઃ સમાગમે॥
અહમપ્યસ્ય કાર્યસ્ય શેષં કર્તા ન સંશયઃ

ઇત્યુક્તાસ્ત્રિદશાસ્તેન સાક્ષાત્કલયોનિના॥
જગ્મુર્મેરું પ્રણમ્યેશં મર્કરૂપેણ સંવૃતાઃ

તતો ગતેષુ દેવેષુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ॥
નિશાં સસ્માર ભગવાન્સ્વાં તનું પૂર્વસંભવામ્

તતો ભગવતી રાત્રિરુપતસ્થે પિતામહમ્॥
તાં વિવિક્તે સમાલોક્ય તથોવાચ વિભાવરીમ્

વિભાવરિ મહાકાર્યં વિબુધાનામુપસ્થિતમ્॥
તત્કર્તવ્યં ત્વયા દેવિ શ્રૃણુ કાર્યસ્ય નિશ્ચયમ્

તારકોનામ દૈત્યેંદ્રઃ સુરકેતુરનિર્જ્જિતઃ॥
તસ્યાભાવાય ભગવાઞ્જનયિષ્યતિ યં શિવઃ

સુતઃ સ ભવિતા તસ્ય તારકસ્યાંતકારકઃ॥
અહં ત્વાદૌ યદા જાતસ્તદાપશ્યં પુરઃસ્થિતમ્

અર્ધનારીશ્વરં દેવં વ્યાપ્ય વિશ્વમવસ્થિતમ્॥
દૃષ્ટ્વા તમબ્રુવં દેવં ભજસ્વેતિ ચ ભક્તિતઃ

તતો નારી પૃથગ્જાતા પુરુષશ્ચ તથા પૃથક્॥
તસ્યાશ્ચૈવાંશજાઃ સર્વાઃ સ્ત્રિયસ્ત્રિભુવને સ્મૃતાઃ

એકાદશ ચ રુદ્રાશ્ચ પુરુષાસ્તસ્ય ચાંશજાઃ॥
તાં નારીમહામાલોક્ય પુત્રં દક્ષમથા બ્રવમ્

ભજસ્વ પુત્રીં જગતી મમાપિ ચ તવાપિ ચ॥
પુંદુઃખનકાત્ત્રાત્રી પુત્રી તે ભાવિની ત્વિયમ્

એવમુક્તો મયા દક્ષઃ પુત્રીત્વે પરિ કલ્પિતામ્॥
રુદ્રાય દત્તવાન્ભક્ત્યા નામ દત્ત્વા સતીતિ યત્

તતઃ કાલે ચઁ કસ્મિંશ્ચિદવમેને ચ તાં પિતા॥
મુમૂર્ષુઃ પાપસંકલ્પો દુરાત્મા કુલકજ્જલઃ

યે રુદ્રં નૈવ મન્યંતે તે સ્ફુટં કુલકજ્જલાઃ॥
પિશાચાસ્તે દુરાત્માનો ભવંતિ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

અવમાનેન તસ્યાપિ યથા દેવી જહૌ તનુમ્॥
યથા યજ્ઞઃ સ ચ ધ્વસ્તો ભવેન વિદિતં હિ તેઽ

અધુના હિમશૈલસ્ય ભવિત્રી દુહિતા ચ સા॥
મહેશ્વરં પતિં સા ચ પુનઃ પ્રાપ્સ્યતિ નિશ્ચિતમ્

તદિદં ચ ત્વયા કાર્યં મેનાગર્ભે પ્રવિશ્ય ચ॥
તસ્યાશ્છવિં કુરુ કૃષ્ણાં યથા કાલી ભવેત્તુ સા

યદા રુદ્રોપહસિતા તપસ્તપ્સ્યતિ સા મહત્॥
સમાપ્તનિયમા દેવી યદા ચોગ્રા ભવિષ્યતિ

સ્વયમેવ યદા રૂપં સુગૌરં પ્રતિપત્સ્યતે॥
વિરહેણ હરશ્ચાસ્યા મત્વા શૂન્યં જગત્ત્રયમ્

તસ્યૈવ હિમશૈલસ્ય કંદરે સિદ્ધસેવિતે॥
પ્રતીક્ષમાણસ્તાં દેવીમુગ્રં સંતપ્સ્યતે તપઃ

તયોઃ સુતપ્તતપસોર્ભવિતા યો મહાન્સુતઃ॥
ભવિષ્યતિ સ દૈત્યસ્ય તારકસ્ય નિવારકઃ

તપસો હિ વિના નાસ્તિ સિદ્ધિઃ કુત્રાપિ શોભને॥
સર્વાસાં કર્મસિદ્ધીનાં મૂલં હિ તપ ઉચ્યતે

ત્વયાપિ દાનવો દેવિ દેહનિર્ગતયા તદા॥
ચંડમુંડપુરોગાશ્ચ હંતવ્યા લોકદુર્જયાઃ

યસ્માચ્ચંડં ચ મુંડં ચ ત્વં દેવિ નિહનિષ્યસિ॥
ચામુંડેતિ તતો લોકે ખ્યાતા દેવિ ભવિષ્યસિ

તતસ્ત્વાં વરદે દેવી લોકઃ સંપૂજયિષ્યતિ॥
ભેદેર્બહુવિધાકારૈઃ સર્વગાં કામસાધનીમ્

ૐકારવક્ત્રાં ગાયત્રીં ત્વામર્ચંતિ દ્વિજોત્તમાઃ॥
ઊર્જિતાં બલદાં પાપિ રાજાનઃ સુમહાબલાઃ

વૈશ્યાશ્ચ ભૂતિમિત્યેવ શિવાં શૂદ્રાસ્તથા શુભે॥
ક્ષાંતિર્મુનીનામક્ષોભ્યા દયા નિયમિનામપિ

ત્વં મહોપાય સન્દોહા નીતિર્નયવિસર્પિણામ્॥
પરિસ્થિતિસ્ત્વમર્થાનાં ત્વમહો પ્રાણિકા મતા

ત્વં યુક્તિઃ સર્વભૂતાનાં ત્વં ગતિઃ સર્વદેહિનામ્॥
રતિસ્ત્વં રતિચિત્તાનાં પ્રીતિસ્ત્વં હૃદ્યદર્શિનામ્

ત્વં કાંતિઃ શુભરૂપાણાં ત્વં શાંતિ શુભકર્મિણામ્॥
ત્વં ભ્રાંતિર્મૂઢચિત્તાનાં ત્વં ફલં ક્રતુયાજિનામ્

જલધીનાં મહાવેલા ત્વં ચ લીલા વિલાસિનામ્॥
સંભૂતિસ્ત્વં પદાર્થાનાં સ્થિતિસ્ત્વં લોકપાલિની

ત્વં કાલરાત્રિર્નિઃશેષ ભુવનાવલિનાશિની॥
પ્રિયકંઠગ્રહાનન્દદાયિની ત્વં વિભાવરી

પ્રસીદ પ્રણતાનસ્માન્સૌમ્યદૃષ્ટ્યા વિલોકય

ઇતિ સ્તુવંતો યે દેવિ પૂજયિષ્યંતિ ત્વાં શુભે॥
તે સર્વકામાનાપ્સ્યંતિ નિયતા નાત્ર સંશયઃ

ઇત્યુક્તા તુ નિશાદેવી તથેત્યુક્ત્વા કૃતાઞ્જલિઃ॥
જગામ ત્વરિતા પૂર્વં ગૃહં હિમગિરેર્મહત્

તત્રાઽઽસીનાં મહાહર્મ્યે રત્નભિત્તિસમાશ્રયે॥
દદર્શ મેનામાપાંડુચ્છવિવક્ત્રસરોરુહામ્

કિંચિચ્છયામમુખોદગ્રસ્તનભાગાવનામિતામ્॥
મહૌષધિગણબદ્ધમંત્રરાજનિષેવિતામ્

તતઃ કિંચિત્પ્રમિલિતે મેનાનેત્રાંબુજદ્વયે॥
આવિવેશમુખં રાત્રિર્બ્રહ્મણો વચનાત્તદા

જન્મદાયા જગન્માતુઃ ક્રમેણ જઠરાંતરમ્॥
અરંજયચ્છવિં દેવ્યા ગુહમાતુર્વિભાવરી

તતો જગન્મં ગલદા મેના હિમગિરેઃ પ્રિયા॥
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે સુભગે પ્રાસૂયત શુભાનનામ્

તસ્યાં તુ જાયમાનાયાં જંતવઃ સ્થાણુજંગમાઃ॥
અભવન્સુખિનઃ સર્વે સર્વલોકનિવાસિનઃ

અભવત્ક્રૂરસત્ત્વાનાં ચેતઃ શાંતં ચ દેહિનામ્॥
જ્યોતિષામપિ તેજસ્ત્વમભવત્સુતરાં તદા

વનાશ્રિતાશ્ચૌષધયઃ સ્વાદવંતિ ફલાનિ ચ॥
ગંધવંતિ ચ માલ્યાનિ વિમલં ચ નભોઽભવત્

મારુતશ્ચ સુખસ્પર્શો દિશશ્ચ સુમનોહરાઃ॥
વિસ્મૃતા નિ ચ શાસ્ત્રાણિ પ્રાદુર્ભાવં પ્રપેદિરે

પ્રભાવસ્તીર્થમુખ્યાનાં તદા પુણ્યતમોઽભવત્॥
સત્યે ધર્મે ચાધ્યયને યજ્ઞે દાને તપસ્યપિ

સર્વેષામભવચ્છ્રદ્ધા જન્મકાલે ગુહારણેઃ॥
અંતરિક્ષેમરાશ્ચાપિ પ્રહર્ષોત્ફુલ્લલોચનાઃ

હરિબ્રહ્મમહેંદ્રાર્કવાયુવહ્નિપુરોગમાઃ॥
પુષ્પવૃષ્ટિં પ્રમુમુચુસ્તસ્મિન્મેનાગૃહે શુભે

મેરુપ્રભૃતયશ્ચાપિ મૂર્તિમંતો મહાનગાઃ॥
તસ્મિન્મહોત્સવે પ્રાપ્તા વીરકાંસ્યોપશોભિતાઃ

સાગરાઃ સરિતશ્ચૈવ સમાજગ્મુશ્ચ સર્વશઃ

હિમશૈલોઽભવલ્લોકે તદા સર્વૈશ્ચરાચરૈઃ॥
સેવ્યશ્ચાપ્યભિગમ્યશ્ચ પૂજનીયશ્ચ ભારત

અનુભૂયોત્સવં તે ચ જગ્મુઃ સ્વાનાલયાંસ્તદા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે કુમારેશ માહાત્મ્યે પાર્વતીજન્મવર્ણનંનામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ