સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1.21-2

॥નારદ ઉવાચ॥
તમાલોક્ય પલાયંતં વિધ્વસ્તધ્વજકાર્મુકમ્॥
દૈત્યાંશ્ચ મુદિતાનિંદ્રઃ કર્તવ્યં નાધ્યગચ્છત

અથાયાન્નિકટં વિષ્ણોઃ સુરેશસ્ત્વરયાન્વિતઃ॥
ઉવાચ ચૈનં મધુરમુત્સાહપરિબૃંહિતમ્

કિમેભિઃ ક્રીડસે દેવ દાનવૈર્દુષ્ટમાનસૈઃ॥
દુર્જનૈર્લબ્ધરંધ્રસ્ય પુરુષસ્ય કુતઃ ક્રિયાઃ

શક્તેનોપેક્ષિતો નીચો મન્યતે બલમાત્મનઃ॥
તસ્માન્ન નીચં મતિમાનુષેક્ષેત કથંચન

અથાગ્રેસરસંપત્ત્યા રથિનો જયમાયયુઃ॥
કસ્તે સખાભવત્પૂર્વં હિરણ્યાક્ષવધે વિભો

હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો વીર્યશાલી મદોદ્ધતઃ॥
પ્રાપ્ય ત્વાં તૃમવન્નષ્ટસ્તત્ર કોઽગ્રેસરસ્તવ

પૂર્વં પ્રતિબલા દૈત્યા મધુકૈટભસન્નિભાઃ॥
નિવિષ્ટાસ્ત્વાં તુ સંપ્રાપ્ય શલભા ઇવ પાવકમ્

યુગેયુગે ચ દૈત્યાનાં ત્વત્તો નાશોઽભવદ્ધરે॥
તથૈવાદ્યેહ ભીતાનાં ત્વં હિ વિષ્ણો સુરાશ્રયઃ

એવં સંનોદિતો વિષ્ણુર્વ્યવર્ધત મહાભુજઃ॥
બલેન તેજસા ઋદ્ધ્યા સર્વભૂતાશ્રયોઽરિહા

અથોવાચ સહસ્રાક્ષં કેશવઃ પ્રહસન્નિવ॥
એવમેતદ્યથા પ્રાહ ભવાનસ્મદ્ગતં વચઃ

ત્રૈલોક્યદાનવાન્સર્વાન્દગ્ધું શક્તઃ ક્ષણાદહમ્॥
દુર્જસ્તારકઃ કિં તુ મુક્ત્વા સપ્તદિનં શિશુમ્

મહિષશ્ચૈવ શુંભશ્ચ ઉભૌ વધ્યૌ ચ યોષિતા॥
જંભો દુર્વાસસા શપ્તઃ શક્રવધ્યો ભવાનિતિ॥
તસ્માત્ત્વં દિવ્યવીર્યેણ જહિ જંભં મદોત્કટમ્

અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં ત્વામૃતે સ તુ દાનવઃ

મયા ગુપ્તો રણે જંભો જગત્કંટકમુદ્ધર॥
તદ્વૈકુંઠવચઃ શ્રુત્વા સહસ્રાક્ષોમરારિહા

સમાદિશત્સુરાધ્યક્ષાન્સૈન્યસ્ય રચનાં પ્રતિ॥
તતશ્ચાભ્યર્થિતો દેવૈર્વિષ્ણુઃ સૈન્યમકલ્પયત્

યત્સારં સર્વલોકસ્ય વીર્યસ્ય તપસોઽપિ ચ॥
તદૈકાદશ રુદ્રાંશ્ચ ચકારાગ્રેસરાન્હરિઃ

વ્યાલીઢાંગા મહાદેવા બલિનો નીલકંધરાઃ॥
ચંદ્રખંડત્રિપુંડ્રાશ્ચ પિંગાક્ષાઃ શૂલપાણયઃ

પિંગોત્તુંગજટાજૂટાઃ સિંહચર્માવસાયિનઃ॥
ભસ્મોદ્ધૂલિતગાત્રાશ્ચ ભુજમંડલભૈરવાઃ

કપાલીશાદયો રુદ્રા વિદ્રાવિતમહાઽસુરાઃ॥
કપાલી પિંગલો ભીમો વિરુપાક્ષો વિલોહિતઃ

અજકઃ શાસનઃ શાસ્તા શંભુશ્ચંદ્રો ભવસ્તથા॥
એત એકાદશનંતબલા રુદ્રાઃ પ્રભાવિનઃ

અપાલયંત ત્રિદશાન્વિગર્જંત ઇવાંબુદાઃ॥
હિમાચલાભે મહતિ કાંચનાંબુરુહસ્રહિ

પ્રચંચલમહાહેમઘંટાસંહતિમંડિતે॥
ઐરાવતે ચતુર્દંતે મત્તમાતંગ આસ્થિતઃ

મહામદજલસ્રાવે કામરૂપે શતક્રતુઃ॥
તસ્થૌ હિમગિરેઃ શ્રૃંગે ભાનુમાનિવ દીપ્તિમાન્॥
તસ્યારક્ષત્પદં સવ્યં મારુતોઽમિતવિક્રમઃ

જુગોપાપરમગ્નિશ્ચ જ્વાલાપૂરિતદિઙ્મુખઃ॥
પૃષ્ઠરક્ષોઽભવ દ્વિષ્ણુઃ સમરેશઃ શતક્રતોઃ

આદિત્યા વસવો વિશ્વે મરુતશ્ચાશ્વિનાવપિ॥
ગંધર્વા રાક્ષસા યક્ષાઃ સકિંનરમહોરગાઃ

કોટિશઃકોટિશઃ ગૃત્વા વૃંદં ચિહ્નોપલક્ષિતમ્॥
વિશ્રાવયંતઃ સ્વાં કીર્તિં બંદિવૃન્દૈઃ પુરઃ સરૈઃ

ચેલુર્દૈત્યવધે દૃપ્તા નાનાવર્ણાયુધધ્વજાઃ

શતક્રતોરમરનિકાયપાલિતા પતાકિની યાનનિનાદનાદિતા॥
સિતોન્નતધ્વજપટકોટિમંડિતા બભૂવ સા દિતિસુતોકવર્ધિની

આયાંતીં તાં વિલોક્યાથ સુરસેનાં ગજાસુરઃ॥
ગજરૂપી મહાંશ્ચૈવ સંહારાંભોધિવિક્રમઃ

પરશ્વધાયુધો દૈત્યો દશનૌષ્ઠકસંપુટઃ॥
મમર્દ ચરણે દેવાંશ્ચિક્ષેપાન્યાન્કરેણ ચ

પરાન્પરશુના જઘ્ને દૈત્યેંદ્રો રૌદ્રવિક્રમઃ॥
તસ્યૈવં નિઘ્નતઃ ક્રુદ્ધા દેવગન્ધર્વકિંનરાઃ

મુમુચુઃ સંહતાઃ સર્વે ચિત્રશસ્ત્રાસ્ત્રસંહતિમ્॥
પરશ્વધાંશ્ચ ચક્રાણિ ભિણ્ડિપાલાન્સમુદ્ગરાન્

કુન્તાન્પ્રાસાઞ્છરાંસ્તીક્ષ્ણાન્મુદ્ગરાંશ્ચાપિ દુઃસહાન્॥
તાન્સર્વાન્સોગ્રસદ્દૈત્યો યૂથપઃ કવલાનિવ

કોપસ્ફુરિતદંષ્ટ્રાગ્રઃ કરસ્ફોટેન નાદયન્॥
સુરાન્નઘ્નંશ્ચરારાજૌ દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ સોઽથ દાનવઃ

યસ્મિન્યસ્મિન્નિપતતિ સુર વૃંદે ગજાસુરઃ॥
તસ્મિસ્તીસ્મિન્મહાશબ્દો હાહાકારો વ્યજાયત

અથ વિદ્રવમાનં તબ્લં પ્રેક્ષ્વ સમંતતઃ॥
રુદ્રાઃ પરસ્પરં પ્રોચુરહંકારોત્થિતાર્ચિષઃ

ભોભો ગૃહ્ણત દૈત્યેંદ્રં ભિંદતૈનં મહાબલાઃ॥
કર્ષતૈનં શિતૈઃ શૂલૈર્ભઞ્જતૈનં હિ મર્મસુ

કપાલી વાક્યમાકર્ણ્ય શૂલં સિતશિતંમુખે॥
સંમાર્જ્ય વામહસ્તેન સંરંભાદ્વિવૃતેક્ષણઃ

પ્રોત્ફુલ્લારુણનીલાબ્જસંહતિઃ સર્વતો દિશઃ॥
અથાગાદ્ભુકુટીવક્રો દૈત્યેંદ્રાભિમુખો રણે

દૃઢેન મુષ્ટિબન્ધેન શૂલં વિષૃભ્ય નિર્મલઃ॥
જઘાન કુમ્ભદેશે તુ કપાલી ગજદાનવમ્

તતો દશાપિ તે રુદ્રા નિર્મલાયોમયૈ રણે॥
જઘ્નુઃ શૂલૈસ્તુ દૈત્યેંદ્રં શૈલવર્ષ્માણમાહવે

સુસ્રાવ શોણિતં પશ્ચાત્સર્વસ્રોતસ્સુ તસ્ય વૈ॥
શૂલરક્તેન રુદ્રસ્ય શુશુભે ગજદાનવઃ

પ્રોત્ફુલ્લામલનીલાબ્જં શરદીવામલં સરઃ॥
ભસ્મશુભ્રતનુચ્છાયૈ રુદ્ર ર્હંસૈરિવાવૃતમ્

ક્રુદ્ધં કપાલિનં દૈત્યઃ પ્રચલત્કર્ણપલ્લવઃ॥
ભવં ચ દન્તૈર્બિભિદે નાભિદેશે જગાસુરઃ

દૃષ્ટ્વાનુરક્તં રુદ્રાભ્યાં નવરુદ્રાસ્તતો દ્રુતમ્॥
વિવ્યધુર્વિશિખૈઃ શૂલૈઃ શરીરમમરદ્વિષઃ

તતઃ કપાલિનં ત્યક્ત્વા ભવં ચાસુરપુંગવઃ॥
વેગેન કુપિતો દૈત્યો નવ રુદ્રાનુપાદ્રવત્॥
મમર્દ ચરણાઘાતૈર્દન્તૈશ્ચાપિ કરેણ ચ

તતોઽસૌ શૂલયુદ્ધેન શ્રમમાસાદિતો યદા॥
તદા કપાલી જગ્રાહ કરમસ્યામરદ્વિષઃ

ભ્રામયામાસ ચાતીવ વેગેન ચ ગજાસુરમ્॥
દૃષ્ટ્વાશ્રમાતુરં દૈત્યં કિંચિચ્ચ્યાવિતજીવિતમ્

નિરુત્સાહં રણે તસ્મિન્ગતયુદ્ધોત્સવોઽભવત્॥
તતો ભ્રમત એવાસ્ય ચર્મ ઉત્કૃત્ત્ય ભૈરવમ્

સ્રવત્સર્વાંગર ક્તૌઘં ચકારાંબરમાત્મનઃ॥
તુષ્ટુવુસ્તં તદા દેવા બહુધા બહુભિઃ સ્તવૈઃ

ઊચુશ્ચૈનં ચયો હન્યાત્સ મ્રિયેત તતસ્ત્વસૌ॥
દૃષ્ટ્વા કપાલિનો રૂપં ગજચર્માંબરાવૃતમ્

વિત્રેસુર્દુદ્રુવુર્જઘ્નુર્નિપેતુશ્ચ સહસ્રશઃ॥
એવં વિલુલિતે તસ્મિન્દાનવેન્દ્રે મહાબલે

ગજં મત્તમથારુહ્ય શતદુન્દુભિનાદિતમ્॥
નિમિરભ્યપતત્તૂર્ણં સુરસૈન્યાનિ લોડયન્

યાંયાં નિમિગજો યાતિ દિશં તાંતાં સવાહનાઃ॥
દુદ્રુવુશ્ચુક્રુશુર્દેવા ભયેનાકંપિતા મુહુઃ

ગન્ધેન સુરમાતંગા દુદ્રુવુસ્તસ્ય હસ્તિનઃ॥
પલાયિતેષુ સૈન્યેષુ સુરાણાં પાકશાસનઃ

તસ્થૌ દિક્પાલકૈઃ સાર્ધમષ્ટભિઃ કેશવેન ચ॥
સંપ્રાપ્તસ્તસ્ય માતંગો યાવચ્છક્રગજં પ્રતિ

તાવચ્છક્રગજો ભીતો મુક્ત્વા નાદં સુભૈરવમ્॥
ધ્રિયમાણોઽપિ યત્નેન ચકોર ઇવ તિષ્ઠતિ

પલાયતિ ગજે તસ્મિન્નારૂઢઃ પાકશાસનઃ॥
વિપરીતમુખં યુદ્ધં દાનવેન્દ્રેણ સોઽકરોત્

શતક્ર તુસ્તુ શૂલેન નિમિં વક્ષસ્યતાડયત્॥
ગદયા દંતિનં તસ્ય ગલ્લદેશેહનદ્ભૃશમ્

તં પ્રહારચિંત્યૈવ નિમિર્નિર્ભયપૌરુષઃ॥
ઐરાવતં કટીદેશે મુદ્ગરેણાભ્યતાડયત્

સ હતો મુદ્ગરેણાથ શક્રકુઞ્જર આહવે॥
જગામ પશ્ચાત્પદ્ભ્યાં ચ પૃથિવીં ભૂધરાકૃતિઃ

લાઘવાત્ક્ષિપ્રમુત્થાય તતોઽમરમહાગજઃ॥
રણાદપસસર્પાથ ભીષિતો નિમિહસ્તિના

તતો વાયુર્વવૌ રૂક્ષો બહુશર્કરપાંશુલઃ॥
સમ્મુખો નિમિમાતંગોઽકંપનોઽચલકંપનઃ॥
સ્રુતરક્તો બભૌ શૈલો ઘનધાતુહ્રદો યતા

ધનેશોઽપિ ગદાં ગુર્વી તસ્ય દાનવહસ્તિનઃ॥
મુમોચ વેગાન્ન્યપતત્સા ગદા તસ્ય મૂર્ધનિ

ગજો ગદાનિપાતેન સ તેન પરિમૂર્છિતઃ॥
દંતૈર્ભિત્વા ધરાં વેગાત્પપાતાચલસન્નિભઃ

પતિતે ચ ગજે તસ્મિન્સિંહનાદો મહાનભૂત્॥
સર્વતઃ સુરસૈન્યાનાં ગજબૃંહિતબૃંહિતઃ

હેષારવેણ ચાશ્વાનાં રાણાસ્ફોટૈશ્ચ ધન્વિનામ્॥
ગજં તં નિહતં દૃષ્ટ્વા નિમિં ચાપિ પરાઙ્મુખમ્

સુરાણાં સિંહનાદં ચ સન્નાદિતદિગંતરમ્॥
જંભો જજ્વાલ કોપેન સંદીપ્ત ઇવ પાવકઃ

તતઃ સ કોપરક્તાક્ષો ધ્નુષ્યારોપ્ય સાયકમ્॥
તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્તારં સારથિં ચાપ્યનંદયત્

તમાયાંતમભિપ્રેક્ષ્ય ધનુષ્યાહિતસા યકમ્॥
શતક્રતુરદીનાત્મા દૃઢમાદત્ત કાર્મુકમ્

બાણં ચ તૈલધૌતાગ્રમર્ધચંદ્રમજિહ્મગમ્

તેનાસ્યટ સશરં ચાપં ચિચ્છેદ બલવૃત્રહા॥
અપાસ્ય તદ્ધનુશ્છિન્નં જંભો દાનવનંદનઃ

અન્યત્કાર્મુકાદાય વેગવદ્ભારસાધનમ્॥
શરાંશ્ચાશીવિષાકારાંસ્તૈલધૌતાજિહ્મગાન્

શક્રં વિવ્યાધ દશભિર્જત્રુદેશે ચ પત્રિબિઃ॥
હૃદયે ચ ત્રિભિશ્ચૈવ દ્વાભ્યાં ચ સ્કન્ધયોર્દ્વયોઃ

શક્રોપિ દાનવેન્દ્રાય બાણજાલમ ભીરયન્॥
અપ્રાપ્તાન્દાનવેન્દ્રસ્તુ શરાશ્છક્રભુજેરિતાન્

ચિચ્છેદ શતધાઽઽકાશે શરૈરગ્નિશિખોપમૈઃ॥
તતશ્ચ શરજાલેન દેવેન્દ્રો દાનવેશ્વરમ્

આચ્છાદયત યત્નેન વર્ષાસ્વિવ ઘનૈર્નભઃ॥
દૈત્યોઽપિ બાણજાલેન વિવ્યાધ સાયકૈઃ શિતૈઃ

યથા વાયુર્ઘનાટોપં યદવાર્યં દિશાં મુખે॥
શક્રોઽથ ક્રોધસંરંભાન્ન વિશેષયતે યદા

દાનવેન્દ્રં તદા ચક્રે ગંધર્વાસ્ત્રં મહાદ્ભુતમ્॥
તતોઽસ્ય તેજસા વ્યાપ્તમભૂદ્ગનગોચરમ્

ગન્ધર્વનગરૈશ્ચાપિ નાનાપ્રાકારતોરણૈઃ॥
મુંચદ્ભિરદ્ભુતાકારૈરસ્ત્રવૃષ્ટિં સમંતતઃ

તયાસ્ત્રવૃષ્ટ્યા દૈત્યાનાં હન્યમાના મહાચમૂઃ॥
જંભં શરણમાગચ્છત્ત્રાહિત્રાહીતિ ભારત

તતો જંભો મહાવીર્યો વિનદ્ય પ્રહસન્મુહુઃ॥
સ્મરન્સાધુસમાચારં દૈત્યાનામભયં દદૌ

તતોઽસ્ત્રં મૌશલંનામ મુમોચ સુમહાભયમ્॥
અથોગ્રમુસલૈઃ સર્વમભવત્પૂરિતં જગત્

તૈશ્ચ ભગ્નાનિ સર્વાણિ ગંધર્વનગરાણિ ચ॥
અથોગ્રૈક પ્રહારેણ રથમશ્વં ગજં સુરમ્

ચૂર્ણયામાસ તત્ક્ષિપ્રં શતશોઽથ સહસ્રશઃ॥
તતઃ સુરાધિપઃ સક્રસ્ત્વાષ્ટ્રમસ્ત્રમુદૈરયત્

સંધ્યમાને તતશ્ચાસ્ત્રે નિશ્ચેરુઃ પાવકાર્ચિષઃ॥
તતો યંત્રમયા વિદ્યાઃ પ્રાદુરાસન્સહસ્રશઃ

તૈર્યંત્રૈરભવદ્યુદ્ધમંતરિક્ષં વિતારકમ્॥
તૈર્યંત્રૈર્મૌશલં ભગ્નં હન્યંતે ચાસુરાસ્તદા

શૈલાસ્ત્રં મુમુચે જંભો યંત્રસંઘાતચૂર્ણનમ્॥
વ્યામપ્રમાણૈરુપલૈસ્તતો વર્ષઃ પ્રવર્તત

ત્વાષ્ટ્રોણ નિર્મિતાન્યાશુ યાનિ યંત્રાણિ ભારત॥
તેનોપલ નિપાતેન ગતાનિ તિલશસ્તતઃ

તતઃ શિરસ્સુ દેવાનાં શિલાઃ પેતુર્મહાજવાઃ॥
દારયંત્યશ્ચ વસુધાં ચતુરંગબલં ચ તત્

તતો વજ્રાસ્ત્રમકરોત્સસ્રાક્ષઃ પુરંદરઃ॥
શિલામહાર્ષંવ્યશીર્યત સમંતતઃ

તતઃ પ્રશાંતૈઃ શૈલાસ્ત્રૈર્જંભો ભૂધરસન્નિભઃ॥
ઐષીકમસ્ત્રમકરોચ્ચૂર્ણિતાન્યપરાક્રમઃ

ઐષીકેણાગમન્નાશં વજ્રાસ્ત્રં ગિરિદારણમ્॥
વિજૃંભત્યથ ચૈષીકે પરમાસ્ત્રેઽતિદારુણે

જજ્વલુર્દેવસૈન્યાનિ સસ્યંદનગજાનિ ચ॥
દહ્યમાનેષ્વ નીકેષુ તેજસાસ્ત્રસ્ય સર્વતઃ

આગ્નેયમસ્ત્રમકરોદ્બલહા પાકશાસનઃ॥
તેનાસ્ત્રેણ ચ તન્નાશમૈષીકમગમત્તદા

તસ્મિન્પ્રતિહતે ચાસ્ત્રે પાવકાસ્ત્રં વ્યજૃંભત॥
જજ્વાલ સેના જંભસ્ય રથઃ સારથિરેવ ચ

તઃ પ્રતિહતાસ્ત્રોઽસૌ દૈત્યેંદ્રઃ પ્રતિભાનવાન્॥
વારુણાસ્ત્રં મુમોચાથશમનં પાવકાર્ચિષામ્

તતો જલધરૈર્વ્યોમ સ્ફુરદ્વિદ્યુલ્લતાકુલૈઃ॥
ગંભીરાક્ષસમાધારૈશ્ચાભ્યપૂર્યત મોદિની

કરીંદ્રકરતુલ્યાભિર્ધારાભિઃ પૂરિતં જગત્॥
શાંતમાગ્નેયમસ્ત્રં ચ વિલોક્યેંદ્રશ્ચકાર હ

વાયવ્યમસ્ત્રમતુલં તેન મેઘા યયુઃ ક્ષયમ્॥
વાયવ્યાસ્ત્રબલેનાથ નિર્ધૂતે મેઘમંડલે

બભૂવાનાવિલં વ્યોમ નીલોત્પલદલપ્રભમ્॥
વાયુના ચાતિરૂપેણ કંપિતાશ્ચૈવ દાનવાઃ

ન શેકુસ્તત્ર તે સ્થાતું રણેઽપિ બલિનોઽપિ યે॥
જભસ્તતોઽભવચ્છૌલો દશયોજનવિસ્તૃતઃ

મારુતપ્રતિઘાતાર્થં દાનવાનાં બલાધિપઃ॥
નાનાશ્ચર્યસમાયુક્તો નાનાદ્રુમલતાવૃતઃ

તતઃ પ્રશમિતે વાયૌ દૈત્યેંદ્ર પર્વતાકૃતૌ॥
મહાશનિં વજ્રમયીં મુમોચાશુ શતક્રતુઃ

તયાશન્યા પતિતયા દૈત્યસ્યાચ લરૂપિણઃ॥
કંદરાણિ વ્યશીર્યંતં સમંતાન્નિર્ઝરાણિ ચ

તતઃ સા દાનવેંદ્રસ્ય શૈલમાયા ન્યવર્તત॥
નિવૃત્તશૈલમાયોઽથ દાનવેંદ્રો મદોત્કટઃ

બભૂવ કુંજરો ભીમો મહાશૈલમયાકૃતિઃ॥
મમર્દ ચ સુરાનીકં દંતૈશ્ચાભ્યહનત્સુરાન્

બભંજ પૃષ્ઠતઃ કાંશ્ચિત્કરેણાકૃષ્ય દાનવઃ॥
તતઃ ક્ષપયતસ્તસ્ય સુરસૈન્યાનિ વૃત્રહા

અસ્ત્રં ત્રૈલોક્યદુર્ધર્ષં નારસિંહં મુમોચ હ॥
તતઃ સિંહસસ્રાણિ નિશ્ચેરુર્મંત્રતેજસા

હૃષ્ટદંષ્ટ્રાટ્ટહાસાનિ ક્રકચાભનખાનિ ચ॥
તૈર્વિપાટિતગાત્રોઽસૌ ગજમાયાં વ્યપોહયત્

તતશ્ચાશીવિષો ઘોરોઽભવત્ફણસમાકુલઃ॥
વિષનિઃશ્વાસનિર્દગ્ધસુરસૈન્યમહારથઃ

તતોઽસ્ત્રં ગારુડં ચક્રે શક્રઃ સંપ્રહરન્રૅણે॥
તતસ્તસ્માદ્ગરુત્મંતઃ સહસ્રાણિ વિનિર્યયુઃ

તૈર્ગરુત્મદ્ભિરાસાદ્ય જંભં ભુજગરૂપિણમ્॥
કૃતસ્તુ સંઢશો દૈત્યઃ સાસ્ય માયા વ્યનશ્યત

માયાયામ ચ પ્રનષ્ટાયાં તતો જંભો મહાસુરઃ॥
ચકાર રૂપમતુલં ચંદ્રાદિત્યપદાનુગમ્

વિવૃત્તનયનો ગ્રસ્તુમિયેષ સુરપુંગવાન્॥
તતોઽસ્ય પ્રવિશદ્વક્ત્ર સમહારથકુંજરા

સુરસેનાઽભવદ્ભીમં પાતાલોત્તાલતાલુકમ્॥
સૈન્યેષુ ગ્રસ્યમાનેષુ દાનવેન બલીયસા

શક્રો દીનત્વમાપન્નઃ શ્રાંતવાહનવાહનઃ॥
કર્તવ્યતાં નાધ્યગચ્છત્પ્રોવાચેદં જનાર્દનમ્

કિમનંતરમેવાસ્તિ કર્તવ્યં નો વિશેષતઃ॥
તદાદિશ ઘટામોઽસ્ય દાનવસ્ય યુયુત્સતઃ

તતો હરિરુવાચેદં વજ્રાયુધમુદારધીઃ॥
ન સાંપ્રતં રણં ત્યાજ્યં શત્રુકાતરભૈરવમ્

મા ગચ્છ મોહં મા ગચ્છ ક્ષિપ્રમસ્ત્રં સ્મર પ્રભો॥
નારાયણાસ્ત્રં પ્રયતઃ શ્રુત્વેતિ મુમુચે સ ચ

એતસ્મિન્નંતરે દૈત્યો વિવૃતાસ્યોઽગ્રસત્ક્ષણાત્॥
ત્રીણિત્રીણિ ચ લક્ષાણિ કિંનરોરગરક્ષસામ્

તતો નારાયણાસ્ત્રં ચ નિપપાતાસ્ય વક્ષસિ॥
મહાસ્ત્રભિન્નહૃદયઃ સુસ્રાવ રુધિરં ચ સઃ

તતઃ સ્વતેજસા રૂપં તસ્ય દૈત્યસ્ય નાશિતંમ્॥
તતશ્ચાં તર્દધે દૈત્યઃ કૃત્વા હાસં મહોત્કટમ્

ગગનસ્થઃ સ દૈત્યેન્દ્રઃ શસ્ત્રાશનિમતીંદ્રિયઃ॥
મુમોચ સુરસૈન્યાનાં સહારકરણીં પરામ્

તથા પરશ્વધાંશ્ચક્રવજ્રબાણાન્સમુદ્ગરાન્॥
કુંતાન્ખડ્ગાન્ભિંડિપાલાનયોમુખગુડાંસ્તથા

વવર્ષ દાનવો રોષાદવધ્યાનક્ષયાનપિ॥
તૈરસ્ત્રૈર્દાનવોન્મુક્તૈર્દેવાનીકેષુ ભીષણૈઃ

બાહુભિર્ધરણી પૂર્ણા શિરોભિશ્ચ સકુંડલૈઃ॥
ઊરુભિર્ગજહસ્તાભૈઃ કરીંદ્રૈશ્ચાચલોપમૈઃ

ભગ્નેષા દંડચક્રાક્ષૈ રથૈભિઃ સહ॥
દુઃસંચારાભવત્પૃથ્વી માંસશોણિતકર્દમા

રુધિરૌઘહ્રદાવર્તા ગજદેહશિલોચ્ચયા॥
કબંધનૃત્યબહુલા મહા સુરપ્રવાહિની

શ્રૃગાલગૃધ્રધ્વાંક્ષાણાં પરમાનંદકારિણી॥
પિશાચજાતિભિઃ કીર્ણં પીત્વાઽઽમિષં સશોણિતમ્

અસંભ્રમાભિર્ભાર્યાભિઃ સહ નૃત્યદ્ભિરુદ્ધતા॥
કાચિત્પત્ની પ્રકુપિતા ગજકુંભાંતમૌક્તિકૈઃ

પિશાચો યત્ર ચાશ્વાનાં ખુરાનેકત્ર ચાકરોત્॥
કર્ણપૂરેષુ મોદંતે પશ્યંત્યન્યાઃ સરોષતઃ

પ્રસાદયંતિ બહુધા મહાકર્ણાર્થકોવિદાઃ॥
કેચિદ્વદન્તિ ભો દેવા ભો દૈત્યાઃ પ્રાર્થયામહે

આકલ્પમેવં યોદ્ધવ્યમસ્માકં તૃપ્તિહેતવે॥
કેચિદૂચુરયં દૈત્યો દેવોયમતિમાંસલઃ

મ્રિયતે યદિ સંગ્રામે ધાતુર્દદ્ભોઽપયાચિતમ્॥
કેચિદ્યુધ્યત્સુ વીરેષુ સૃક્કિણી સંલિહંતિ ચ

એતેન પયસા વિદ્મો દુર્જનઃ સુજનો યથા॥
કેચિદ્રક્તનદીનાં ચ તીરેષ્વાસ્તિક્યબુદ્ધયઃ

પિતૄન્દેવાંસ્તર્પયંતિ શોણિતૈશ્ચામિષૈઃ શુભૈઃ॥
કેચિદામિષરાશિસ્થા દૃષ્ટ્વાન્યસ્ય કરામિષમ્

દેહિદેહીતિ વાશાંતો ધનિનઃ કૃપણા યથા॥
કેચિત્સ્વયં પ્રતૃપ્તાશ્ચ દૃષ્ટ્વા વૈ ખાદતઃ પરાન્

સરોષમોષ્ઠૌ નિર્ભુજ્ય પશ્યંત્યેવાત્યસૂયયા॥
કેચિત્સ્વમુદરં ક્રુદ્ધા નિંદંતિ તાડયંતિ ચ

સર્વભક્ષમભીપ્સંતસ્તૃપ્તાઃ પરધનં યથા॥
કેચિદાહુરદ્ય એવ શ્લાઘ્યા સૃષ્ટિસ્તુ વેધસઃ

સુપ્રભાતં સુનક્ષત્રં પૂર્વમાસીદ્ધૃથૈવ તત્॥
એવં બહુવિધાલાપે પલાદાનાં તતસ્તતઃ

અદૃશ્યઃ સમરે જંભો દેવાઞ્ઠસ્ત્રૈરચૂર્ણયત્॥
તતઃ શક્રોધનેશશ્ચ વરુણઃ પવનોઽનલઃ

યમોઽથ નિરૃતિશ્ચાપિ દિવ્યાસ્ત્રાણિ મહાબલાઃ॥
આકાશે મુમુચુઃ સર્વે દાનવાયાભિસંધ્ય તુ

વ્યર્થતાં જગ્મુરસ્ત્રાણિ દેવાનાં દાનવં પ્રતિ॥
યથાતિક્રૂરચિત્તાનામાર્યે કૃત્યશતાન્યપિ

ગતિં ન વિવિદુશ્ચાપિ શ્રાંતા દૈત્યાશ્ચ દેવતાઃ॥
દૈત્યાસ્ત્રભિન્નસર્વાંગા ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ

પરસ્પરં વ્યલીયંત હાહાકિંભાવિવાદિનઃ॥
તામવસ્થાં હરિર્દૃષ્ટ્વા દેવાઞ્છક્રમુવાચ હ

અઘોરમંત્રં સ્મર દેવરાજ અસ્ત્રં હિ યત્પાશુપતપ્રભાવમ્॥
રુદ્રેણ તુષ્ટેન તવ પ્રદત્તમવ્યાહતં વીરવરાભિઘાતિ

એવં સ શક્રો હરિબોધિતસ્તદા પ્રણમ્ય દેવં વૃષકેતુમીશ્વરમ્॥
સમાદદે બાણમમિત્રઘાતનં સંપૂજિતં દૈવરણેઽર્દ્ધચંદ્રમ્

ધનુષ્યજય્યે વિનિયોજ્ય બુદ્ધિમાન્ન્યયોજયત્તત્ર અઘોરમંત્રમ્

તતો વધાયાશુ મુમોચ તસ્ય વા આકૃષ્ય કર્ણાંતમકુંઠદીધિતિમ્॥
અથાસુરઃ પ્રેક્ષ્ય મહાસ્ત્રમાપતદ્વિસૃજ્ય માયાં સહસા વ્યવસ્થિતઃ

પ્રવેપમાનેન મુખેન યુજ્યતાચલેન ગાત્રેણ ચ સંભ્રમાકુલઃ॥
તતસ્તુ તસ્યાસ્ત્રવરાભિમંત્રિતઃ શરોર્ધચંદ્રઃ પ્રસભં મહારણે

પુરંદરસ્યેષ્વસનપ્રમુક્તો મધ્યાર્કવિંવં વપુષા વિડંબયન્

કિરીટકૂટસ્ફુરકાંતિસંકુલં સુગંધિનાનાકુસુમાધિવાસિતમ્॥
પ્રકીર્ણધૂમજ્વલનાભમૂર્ધજં ન્યપાતયજ્જંભિશિરઃ સકુંડલમ્

તસ્મિન્નિંદ્રહતે જંભે પ્રશશંસુઃ સુરા બહુ॥
વાસુદેવોઽપિ ભગવાન્સાધુ સાધ્વિતિ ચાબ્રવીત્

તતો જંભં હતં દૃષ્ટ્વા દાનવેન્દ્રાઃ પરાઙ્‌મુખાઃ॥
સર્વે તે ભગ્નસંકલ્પા દુદ્રુવુસ્તારકં પ્રતિ

તાંશ્ચ ત્રસ્તાન્સમાલોક્ય શ્રુત્વા સ ચતુરો હતાન્॥
સારથિં પ્રેરયામાસ યાહીંદ્રં લઘુ સંગરે

તથેત્યુક્ત્વા સ ચ પ્રાયાત્તારકે રથમાસ્થિતે॥
સાવલેપં ચ સક્રોધં સગર્વં સપરાક્રમમ્

સાવિષ્કારં સધિક્કારં પ્રયાતો દાનવેશ્વરઃ॥
સ યુક્તં રથમાસ્થાય સહસ્રેણ ગરુત્મતામ્

સર્વાયુધપરિષ્કારં સર્વાસ્ત્રપરિરક્ષિતમ્॥
ત્રૈલોક્યઋદ્ધિસંપન્નં કલ્પાંતાંતકનાદિતમ્

સૈન્યેન મહતા યુક્તો નાદયન્વિદિશો દિશઃ॥
સહસ્રાક્ષશ્ચ તં દૃષ્ટ્વા ત્યક્ત્વા વાહનદંતિનમ્

રથં માતલિના યુક્તં તપ્તહેમપરિષ્કૃતમ્॥
ચતુર્યોજનવિસ્તીર્ણં સિદ્ધસંઘપરિષ્કૃતમ્

ગંધર્વકિંનરોદ્ગીતમપ્સરોનૃત્યસંકુલમ્

સર્વાયુધમહાબાધં મહારત્નસમાચિતમ્॥
અધ્યતિષ્ઠત્તં રથં ચ પરિવાર્ય સમંતતઃ

દાંશિતા લોકપાલાશ્ચ તસથુઃ સગરુડધ્વજાઃ॥
તતશ્ચચાલ વસુધા વવૌ રૂક્ષો મરુદ્ગણૈઃ

ચેલુશ્ચ સાગરાઃ સપ્ત તથાઽનશ્યદ્રવેઃ પ્રભા॥
તતો જજ્વલુરસ્ત્રાણિ તતોઽકંપંત વાહનાઃ

તતઃ સમસ્તમુદ્વૃત્તં તતોદૃસ્યત તારકઃ॥
એકતસ્તારકો દૈત્યઃ સુરસંઘાસ્તથૈકતઃ

લોકાવસાદ મેકત્ર લોકોદ્ધરણમેકતઃ॥
ચરાચરાણિ ભૂતાનિ ભયવિસ્મયવંતિ ચ

પ્રશશંસુઃ સુરાઃ પાર્થ તદા તસ્મિન્સમાગમે

અસ્ત્રાણિ તેજાંસિ ધનાનિ યોધા યશો બલં વીરપરાક્રમાશ્ચ॥
સત્ત્વૌજસાન્યંગ બભૂવુરેષાં દેવાસુરાણાં તપસઃ પરં તુ નઃ

અથાભિમુખમાયાંતં દેવા વિનતર્પવભિઃ॥
બાણૈરનલકલ્પાગ્રાર્વિવ્યધુસ્તારકં પ્રતિ

સ તાનચિંત્ય દૈત્યેંદ્રો દેવબાણક્ષતાન્હૃદિ॥
બાણૈર્વ્યોમ દિશઃ પૃથ્વીં પૂરયામાસ દાનવઃ

નારાયણં ચ સપ્તત્યા નવત્યા ચ હુતાશનમ્॥
દશભિર્મારુતં મૂર્ધ્નિ યમં દશભિરેવ ચ

ધનદં ચૈવ સપ્ત્યા વરુણં ચ તથાષ્ટભિઃ॥
વિંશત્યા નિરૃતિં દૈત્યઃ પુનશ્ચાષ્ટભિરેવ ચ

વિવ્યાધ પુનરેકૈકં દશભિર્મર્મભેદિભિઃ॥
તથા ચ માતલિં દૈત્યો વિવ્યાધ ત્રિભિરાશુગૈઃ

ગરુડં દશભિશ્ચૈવ મહિષં નવભિસ્તથા॥
પુનર્દૈર્ત્યોઽથ દેવાનાં તિલશો નતપર્વભિઃ

ચકાર વર્મજાલાનિ ચિચ્છેદ ચ ધનૂંષિ ચ॥
તતો વિકવચા દેવા વિધનુષ્કાઃ પ્રપીડિતાઃ

ચાપાન્યન્યાનિ સંગૃહ્ય યાવન્મુંચંતિ સાયકાન્॥
તાવદ્બાણં સમાધાય કાલાનલસમપ્રભમ્

તાડયામાસ શક્રં સ હૃદિ સોપિ મુમોચહ॥
તતોંઽતરિક્ષમાલોક્ય દૃષ્ટ્વા સૂર્યશતાકૃતી

તાર્ક્ષ્યવિષ્ણૂ સમાજઘ્ને શરાભ્યાં તાવમુહ્યતામ્॥
પ્રેતનાથસ્ય વહ્નેશ્ચ વરુણસ્ય શિતૈઃ શરૈઃ

નિરૃતેશ્ચાકરોત્કાર્યં ભીતબીતં વિમોહયન્॥
નિરુચ્છ્વાસં સમાહૃત્ય ચક્રે બાણૈઃ સમીરણમ્

તતઃ પ્રાપ્ય હરિઃ સંજ્ઞાં પ્રોત્સાહ્ય ચ દિશાં પતીન્॥
બાણેન સારથેઃ કાયાચ્છિરોઽહાર્ષીત્સકુણ્ડલમ્

ધૂમકેતોર્જ્વલાત્ક્રુદ્ધસ્તસ્ય ચ્છિત્ત્વા ન્યપાતયત્॥
દૈત્યરાજકિરીટયં ચ ચિચ્છેદ વાસવસ્તતઃ

ધનેશશ્ચ ધનુઃ ક્રુદ્ધો બિભેદબહુધા શરૈઃ॥
વાયુશ્ચક્રે ચ તિલશો રથં વા ક્ષોણિકૂબરમ્

નિરૃતિસ્તિલશો વર્ણ ચક્રે બાણૈસ્તતો રણે॥
કૃત્વૈતદતુલં કર્મતિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રુવન્

લિહંતઃ સૃક્કિણીં દેવા વાસુદેવાદયસ્તદા॥
દૃષ્ટ્વા તત્કર્મ દેવાનાં તારકોઽતુલવિક્રમઃ

મુમોચ મુદ્ગરં ભીમં સહસ્રાક્ષાય સંગરે॥
દૃષ્ટ્વા મુદ્ગરમાયાંતમનિવાર્યં રણાજિરે

રથાદાપ્લુત્ય ધરણીમગમત્પાકશાસનઃ॥
મુદ્ગરોઽપિ રથોપસ્થે પપાત પરુષસ્વનઃ

સ રથં ચૂર્ણયામાસ ન મમાર ચ માતલિઃ॥
ગૃહીત્વા પટ્ટિશં દૈત્યો જધાનોરસિ કેશવમ્

સ્કન્ધે ગરુત્મતઃ સોઽપિ નિષસાદ વિચેતનઃ॥
ખડ્ગેન રાક્ષસેન્દ્રં ચ ભિત્ત્વા ભૂમાવપાતયત્

યમં ચ પાતયામાસ ભૂમૌ દૈત્યો મુખે હતમ્॥
વહ્નિં ચ ભિંડિપાલેન ચક્રે હત્વા વિચેતનમ્

વાયું પદા તદાક્ષિપ્ય પાતયામાસ ભૂતલે॥
ધનેશં તદ્ધનુષ્કોટ્યા કુટ્ટયામાસ કોપનઃ

તતો દેવનિકાયાનામેકૈકં ક્ષણમાત્રતઃ॥
તેષામેવ જઘાનાસૌ શસ્ત્રૈર્બાલાન્યથા ગુરુઃ

લબ્ધસંજ્ઞસ્તતો વિષ્ણુશ્ચક્રં જગ્રાહ દુર્ધરમ્॥
રાનવેંદ્રવસામેદોરુધિરેણાભિરંજિતમ્

મુમોચ દાનવેંદ્રસ્ય દૃઢં વક્ષસિ કેશવઃ॥
પપાત ચક્રં દૈત્યસ્ય પતિતં ભાસ્કરદ્યુતિ

વ્યશીર્યતાથ કાયેઽસ્ય નીલોત્પલમિવાશ્મનિ॥
તતો વજ્રં મહેન્દ્રોઽપિ પ્રમુમોચાર્ચિતં ચિરમ્

તસ્મિઞ્જયાશા શક્રસ્ય દાનવેન્દ્રાય સંયુગે॥
તારકસ્ય ચ સંપ્રાપ્ય શરીરં શૌર્યશાલિનઃ

વિશીર્યત વિકીર્ણાર્ચિઃ શતધા ખણ્ડશો ગતમ્॥
તતો વાયુરદીનાત્મા વેગેન મહતા નદન્

જ્વલિતજ્વલનાભાસમંકુશં પ્રમુમોચ હ॥
વિશીર્ણં તસ્ય તચ્ચાંગે દૃષ્ટ્વા વાયુર્મહારુષા

તતઃ શૈલેન્દ્રમુત્પાટ્ય પુષ્પિતદ્રુમકંદરમ્॥
ચિક્ષેપ દાનવેન્દ્રાય દશયોજનવિસ્તૃતમ્

મહીધરં તમાયાંતં સસ્મિતં દૈત્યપુંગવઃ॥
જગ્રાહ વામહસ્તેન બાલઃ કન્દુકલીલયા

તતસ્તેનૈવ ચાહત્ય પાતયામાસ ચાંતકમ્॥
દણ્ડં તતઃ સમુદ્યમ્ય કૃતાંતઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ

દૈત્યેન્દ્રમૂર્ધ્નિ ચિક્ષેપ ભ્રામ્ય વેગેન દુર્જયમ્॥
સોઽસુરસ્યાપતન્મૂર્ધ્નિ દૈત્યસ્તં જગૃહે સ્મયન્

કલ્પાંતલોકદહનો જ્વલનો રોષસંજ્વલન્॥
શક્તિં ચિક્ષેપદુર્ધર્ષાં દાનવેન્દ્રાય સંયુગે

તતઃ શિરીષમાલેવ સાસ્ય વક્ષસ્યરાજત॥
તતઃ ખડ્ગં સમાકૃષ્ય કોશાદાકાશનિર્મલમ્

દ્યુતિ ભાસિતત્રૈલોક્યં લોકપાલોઽપિ નિરૃતિઃ॥
ચિક્ષેપ દાનવેન્દ્રાય તસ્ય મૂર્ધ્નિ પપાત હ

પતિતશ્ચાગમત્ખડ્ગઃ સ શીઘ્રં શતખણ્ડતામ્॥
જલેશશ્ચ તતઃ ક્રુદ્ધો મહાભૈરવરૂપિણમ્

મુમોચ પાશં દૈત્યેન્દ્રભુજબન્ધાબિલાષુકઃ॥
સ દૈત્યભુજમાસાદ્ય પાશઃ સદ્યો વ્યપદ્યત

સ્ફુટિતઃ ક્રકચક્રૂરદશનાલિરહીશ્વરઃ॥
તતોઽશ્વિનૌ સચંદ્રાર્કૌ સાધ્યાશ્ચ વસવશ્ચ યે

યક્ષરાક્ષસગનધર્વાઃ સર્પાશ્ચાસ્ત્રૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ॥
જઘ્નુર્દૈત્યેશ્વરં સર્વે ભૂયશસ્તે મહાબલાઃ

ન ચાસ્ત્રાણ્યસ્યાસજ્જન્ત ગાત્રે વજ્રાચલોપમે॥
તતો દેવનવપ્લુત્ય તારકો દાનવાદિપઃ

જઘાન કોટિશઃ ક્રુદ્ધો મુષ્ટિપાર્ષ્ણિભિરેવ ચ॥
તથાવિધં તસ્ય વીર્યમાલોક્ય ભગવાન્હરિઃ

પલાયધ્વમહો દેવા વદન્નન્તર્હિતોઽભવત્॥
શક્રાદયસ્તતો દેવાઃ પલાયનકૃતાદરાઃ

કાલનેમિમુખૈર્દૈત્યેરુપરુદ્ધા મદોત્કટૈઃ॥
મુષ્ટિભિઃ પાદઘાતૈશ્ચ કેશષ્વાકૃષ્ય તૈર્મુદા

તારિતાઃ શુષ્કસરિતં દેવમાર્ગાશ્ચ દંશિતાઃ॥
બહુધા ચાપ્યકૃષ્યંત લોકપાલા મહાસુરૈઃ

તતો નિનાદઃ સંજજ્ઞે દૈત્યાનાં બલશાલિનામ્॥
કમ્પયન્પૃથિવીં દ્યાં ચ પાતાલાનિ ચ ભારત

જયેતિ મુદિતા દૈત્યાસ્તુષ્ટુવુસ્તારકં તદા॥
શંખાંશ્ચ પૂરયામાસુઃ કુન્દેન્દુસદૃશપ્રભાન્

ધનુર્બાણરવાંશ્ચોગ્રાન્કરાઘાતાંશ્ચ ચક્રિરે॥
ભૃશં હર્ષાન્વિતા દૈત્યા નેદુશ્ચ નનૃતુર્મુહુઃ

તતો દેવાન્પુરસ્કૃત્ય પશુપાલઃ પશૂનિવ॥
દૈત્યેન્દ્રો રથમાસ્થાય જગામ સહિતોઽસુરૈઃ

મહીસાગરકૂલસ્થં તારકઃ સ પુરં બલી॥
યોજનદ્વાદશાયામં તામ્રપ્રાકારશોભિતમ્

પ્રાસાદર્બહુભિઃ કીર્ણં દિવ્યાશ્ચર્યોપશોભિતમ્॥
યત્ર શબ્દાસ્ત્રયો નૈવ જીર્યંતે ચાનિશંપુરે

ગીતઘોષશ્ચ વ્યાઘોષો ભુજ્યંતાં વિષયાસ્ત્વિતિ॥
તત્પ્રવિશ્ય પુરં રાજા જગામ સ્વકમાલયમ્

મહોત્સવેન મહતા પુત્રસ્ત્રીપ્રતિનંદિતઃ॥
તત્ર દિવ્યાં સભાં રાજા પ્રાપ્ય સિંહાસનસ્થિતઃ

સ્તૂયમાનો દિતિસુતૈરપ્સરોભિર્વિનોદિતઃ॥
દિવ્યાસનસ્થૈર્દૈત્યેંદ્રૈર્વૃતઃ સિંહૈરિવ પ્રભુઃ

એતસ્મિન્નંતરે કાચિ દ્દિવ્યસ્ત્રી તત્પુરેઽભવત્॥
વિસ્મિતસ્તૈર્વૃતો દૈત્યૈઃ પ્રોવાચેદં સ્મયન્નિવ

રૂપેણાનુપમા પાર્થ નાનાભરણભૂષિતા॥
તાં દૃષ્ટવા તારકો રાજા ભૃશં વૈ વિસ્મિતોઽભવત્

કાસિ દેવી મમ બ્રૂહિ કિં મયા રૂપસુંદરિ॥
ત્વત્સમાં યોષિતં નૈવ દૃષ્ટવંતઃ પુરા વયમ્

॥સ્ત્ર્યુવાચ॥
અહં ત્રૈલોક્યલક્ષ્મીતિ વિદ્ધિ માં દૈત્યસત્તમ॥
અર્જિતા તપસા ચાસ્મિ ત્વયા વીર્યેણ વા વિભો

વીર્યવંતં ત્વનલસં તપસ્વિનમકાતરમ્॥
દાતારં ચાપિ ભોક્તારં યુક્ત્યા સેવામિ તં નરમ્

ભીરું નિર્વિણ્ણ્મત્યર્થં સાધ્વીપીડાકરં નરમ્॥
સર્વાતિશંકિનં સદ્યસ્ત્યજામિ દિતિનંદન

મહેંદ્રણ ચ માતા તે યદા સા વ્યપમાનિતા॥
તદૈવ ત્યક્તપ્રાયોઽસાવિદાનીં તવ સંવશે

તારકશ્ચ તતઃ પ્રાહ પરમં ચેતિ તાં તદા॥
સા ચાવિવેશ તં દેવી ત્રિજગત્પૂજિતા રમા

તતો દૈત્યાધિપં નાર્યો દાનવાનાં વિભૂષિતાઃ॥
વીરકાંસ્યમુપાદાય વર્ધયાંચક્રિરે મુદા

દેવાશ્ચ દ્વારિ તિષ્ઠંતિ બદ્ધા દૈત્યૈર્ભૃશાતુરાઃ॥
ઉપહસ્યમાના નારીભિર્દૈત્યૈરન્યૈશ્ચ નાગરૈઃ

એતસ્મિન્નંતરે વિષ્ણુર્દૈત્યરૂપં સમાસ્થિતઃ॥
ઉપહાસકમધ્યસ્થો ગાથે દ્વે પ્રાહ બુદ્ધિમાન્

ઇદમલ્પતરંનામ યદમીષાં ચ દૃશ્યતે॥
માતૃક્રોધં સ્મરન્રાજા કિંકિં યન્ન કરિષ્યતિ

બલીયાંસં સમાસાદ્ય ન નમેદ્યો ન ચાસ્તિ સઃ॥
મર્કવચ્છ્વેતબાકીયૈરુપાયૈઃ સ્થીયતાં સુરાઃ

ઉપહાસમુખેનામી ઉપદેશં હરેર્મુખાત્॥
સમાકર્ણ્ય તતો દેવા મર્ક્કરૂપેણ સંસ્થિતાઃ

નૃત્યંતસ્તે ચ બહુધા દૈત્યાશ્ચાસુરયોષિતઃ॥
ભૃશં ચ નોદયામાસુર્મુદા ભોજ્યાનિ તે દદુઃ

વિષ્ણુર્દૈત્યપ્રતીહારં તતઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્॥
વિનોદાય મહારાજ્ઞો મર્કાનેતાન્પ્રકીર્તય

પ્રતીહારસ્તતો હૃષ્ટઃ સભામધ્યે વિવેશ સઃ॥
જાનુભ્યાં ધરણીં ગત્વા બદ્ધા ચ કરસંપુટમ્

ઉવાચાનાવિલં વાક્યમલ્પાક્ષરપરિસ્ફુટમ્॥
દૈત્યેંદ્ર મર્કવૃંદાનિ દ્વારિ તિષ્ઠંતિ તે પ્રભો

ભૃશં વિનોદકારિણિ સ્પૃહા ચેદ્દ્રષ્ટુમર્હસિ॥
તન્નિશમ્યાબ્રવીદ્રાજા કિં ચિરં ક્રિયતે ત્વયા

ક્ષત્તા ચેતિ વચઃ શ્રુત્વા કાલનેમિં તદાબ્રવીત્॥
મર્કાનેતાન્મહારાજો દ્રષ્ટુમિચ્છતિ શીઘ્રતઃ

રક્ષપાલ સહૈભિસ્ત્વં રાજાનમનુકૂલય॥
કાલનેમિરુપાદાય મર્કાન્યાતો નૃપં તતઃ

મર્કમધ્યે વિષ્ણુમર્કો યાતસ્ત્યક્ત્વા ચ દૈત્યતામ્॥
તતસ્તારકદૈત્યસ્ય પુરતો નનૃતુર્ભૃશમ્

મર્કા દૈત્યકરોત્તાલૈર્હર્ષનાદવિનોદિતૈઃ॥
તતોઽતિમુદિતો રાજા તેષાં નૃત્યેન સોઽબ્રવીત્

અભયં વો મર્કદેવાસ્તુષ્ટો યચ્છામ્યહં ત્વિદમ્॥
મદ્ગૃહે સ્થીયતામેવ ન ચ કાર્યં ભયં હૃદિ

ઇતિ શ્રુત્વા વિષ્ણુમર્કઃ પ્રનૃત્યન્નિ દમબ્રવીત્॥
રાજન્વિજ્ઞાતુમિચ્છામસ્તવ ગેહાવધિં વયમ્

એવમુક્તે પ્રહસ્યાહ તારકો દૈત્યસત્તમઃ॥
ત્રિભૂમિકં હિ મે ગેહમિદં યદ્ભુવનત્રયમ્

હરિમર્કસ્તતઃ પ્રાહ યદ્યેવં સ્વં વચઃ સ્મર॥
ત્રૈલોક્યે વિચરંત્વેતે મર્કા રાજન્સુનિર્ભયાઃ

અશ્વમેધશતસ્યાપિ સત્યં રાજન્વિશિષ્યતે॥
ધર્મમેનં સ્મરન્સત્યં વચનં કુરુ દૈત્યપ

તતઃ સુવિસ્મિતો દૈત્યઃ પ્રાહેદં વચનં તદા॥
મર્કટાહો પ્રબુદ્ધોઽસિ સત્યં બ્રૂહિ ચ કો ભવાન્

॥શ્રીભગવાનુવાચ॥
અહં નારાયણોનામ યદિ શ્રોત્રમુપાગતઃ॥
દેવાનાં રક્ષણાર્થાય મર્કરૂપમુપાશ્રિતઃ

તચ્ચેન્માન્યતમો ધર્મસ્તવ તદ્વચનં સ્વકમ્॥
પરિપાલય તે ગેહં વિચરંતુ સુરાસ્ત્વમી

અવલોપશ્ચ રાજેંદ્ર ન કર્તવ્યસ્ત્વયા હૃદી॥
વીરોઽહમિતિ સંચિન્ત્ય પશ્યતા કાલજં બલમ્

પર્યાયૈર્હન્યમાનાનામભિહંતા ન વિદ્યતે॥
મૌઢ્યમેતત્તુ યદ્દ્વેષ્ટા કર્તાહમિતિ મન્યતે

ઋષીંશ્ચ દેવાંશ્ચ મહાસુરાંશ્ચ ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધાંશ્ચ વને મુનીંશ્ચ॥
કં વાપદો નોપનમંતિ કાલે કાલસ્ય વીર્યં ન તુ કર્તુરેતત્

ન મંત્રબલવીર્યેણ પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ વા॥
અલભ્યં લભ્યતે કાલે કાલે સુપ્તોપિ વિંદતિ

ન માતૃપિતૃશુશ્રૂષા ન ચ દૈવતપૂજનમ્॥
નાન્યો ગુણસમાચારઃ પુરષસ્ય સુખાવહઃ

ન વિદ્યા ન તપો દાનં ન મિત્રાણિ ન વાંધવાઃ॥
શક્નુવંતિ પરિત્રાતું નરં કાલેન પીડિતમ્

નાગામિગમનાર્થં હિ પ્રતિઘાતશતૈરપિ॥
શક્નુવંતિ પ્રતિવ્યોઢુમૃતે કાલબલં નરાઃ

દેહવત્પુણ્યકર્માણિ જીવવત્કાલ ઉચ્યતે॥
દ્વયોઃ સમાગમે દૈત્ય કાર્યાણાં સિદ્ધિરિષ્યતે

અહો દૈત્ય ત્વદ્વિશિષ્ટા દૈત્યાનાં કોટયઃ પુરા॥
શાલ્મલેસ્તૂલવત્ક્ષિપ્તાઃ કાલવાતેન દુર્દશાઃ

ઇદં તુ લબ્ધ્વા ત્વં સ્થાનમાત્માનં બહુ મન્યસે॥
સર્વભૂતભવં દેવં બ્રહ્માણમિવ શાશ્વતમ્

ન ચેદમચલં સ્થાનમનંતં ચાપિ કસ્યચિત્॥
ત્વં તુ બાલિશયા બુદ્ધ્યા મમેદમિતિ મન્યસે

અવિશ્વાસ્યે વિશ્વસિષિ મન્યસે ચાઽધ્રુવં ધ્રુવમ્॥
મમેદમિતિ મોહાત્ત્વં ત્રિલોકીશ્રિયમીપ્સસિ

નેયં તવ ન ચાસ્માકં ન ચાન્યેષાં સ્થિરા મતા॥
અતિક્રમ્ય બહૂન્યાંસ્ત્વયિ તાવદિયં સ્થિતા

કંચિત્કાલમિયં સ્થિત્વા ત્વયિ તારક ચંચલા॥
પુંશ્ચલીવાતિચપલા પુનરન્યં ગમિષ્યતિ

સરત્નૌષદિસંપન્નં સસરિત્પર્વતાકરમ્॥
તાનિદાનીં ન પશ્યામિ યૈર્ભુક્તં ભુવનત્રયમ્

હિરણ્યકશિપુર્વીરો હિરણ્યાક્ષશ્ચ દુર્જયઃ॥
પ્રહ્રાદો નમુચિર્વીરો વિપ્રચિત્તિર્વિરોચનઃ

કીર્તિઃ શૂરશ્ચ વીરશ્ચ વાતાપિરિલ્વલસ્તથા॥
અશ્વગ્રીવઃ શંબરશ્ચ પુલોમા મધુકૈટભૌ

વિશ્વજિત્પ્રમુખાશ્ચાન્યે દાનવેંદ્રા મહાબલાઃ॥
કાલેન નિહતાઃ સર્વે કાલો હિ બલવત્તરઃ

સર્વૈર્વર્ષાયુતં તપ્તં ન ત્વમેકો મહાતપાઃ॥
સર્વે સત્યવ્રતપરાઃ સર્વે ચાસન્બહુશ્રુતાઃ

સર્વે યથાર્હદાતારઃ સર્વે દાક્ષાયણીસુતાઃ॥
જ્વલંતઃ પ્રજયંતશ્ચ કાલેન પ્રતિસંહતાઃ

મુંચેચ્છાં કામભોગેષુ મુંચેમં શ્રીભવં મદમ્॥
એતદૈશ્વર્યનાશે ત્વાં શોકઃ સંપીડયિષ્યતિ

શોકકાલે શુચો માત્વં હર્ષકાલે ચ મા હૃષઃ॥
અતીતાનાગતે હિ ત્વા પ્રત્યુત્પન્નેન વર્તય

ઇંદ્રં ચેદાગતઃ કાલઃ સદા યુક્ત મતંદ્રિતમ્॥
ક્ષમસ્વ ન ચિરાદ્દૈત્ય ત્વામપ્યુપગમિષ્યતિ

કો હિ સ્થાતુમલં લોકે મમ ક્રુદ્ધસ્ય સંયુગે॥
કાલસ્તુ બલવાન્પ્રાપ્તસ્તેન તિષ્ઠામિ તારક

ત્વમેવ વેત્સિ માં દૈત્ય યોહં યાદૃક્પરાક્રમઃ॥
કલ્પેકલ્પે મહાદૈત્યાઃ કોટિશોઽર્બુદશોહતાઃ

યેષાં ત્વં કોટિભાગેઽપિ પરિપૂર્ણો ન તારક॥
કલ્પેકલ્પે સૃજામીદં બ્રહ્માદિ સકલં જગત્

ઇચ્છન્સંજીવયામ્યેતદનિચ્છન્નાશયે ક્ષણાત્॥
ન હિ ત્વાં નોત્સહે હંતું સર્વદૈત્યસમાયુતમ્

અંગુલ્યગ્રેણ દૈત્યેંદ્ર પુનર્ધર્મં નલોપયે॥
યદ્યહં પ્રવરો ભૂત્વા ધર્મં બ્રહ્મવરાત્મકમ્

લોપયામિ તતઃ કં ચ ધર્મોઽયં શરણં વ્રજેત્॥
અહં કર્તેતિ મા મંસ્થાઃ કર્તાયસ્તુ સદા પ્રભુઃ

સોઽયં કાલઃ પચેદ્વિશ્વં વૃક્ષે ફલમિવાગતમ્॥
યૈરેવ કર્મભિઃ સૌખ્યં દુઃખં તૈરેવકર્મભિઃ

પ્રાપ્નોતિ પુરુષો દૈત્ય પશ્ય કાલસ્ય ચિત્રતામ્॥
સર્વં કાલવશાદેવ બોદ્વવ્યં ધીર્યુતેર્નરૈઃ

સ્વકર્મપરિપાકસ્ય ફલદં વૈ વિદુર્બુધાઃ॥
તસ્માત્કર્મ શુભં કાર્યં પુણ્યાત્પુણ્યાત્મકં ચ યત્

પુણ્યેન તત્ર સોખ્યં સ્યાદ્દૃઃખં પાપેન નિશ્ચિતમ્॥
ઇતિ સંચિંત્ય દૈત્યેંદ્ર સ્વં વચઃ પરિપાલય॥
મદુક્તં વચનં સર્વં યદિ મંતુમિહાર્હસિ

॥તારક ઉવાચ॥
મામત્ર સંસ્થિતં દૃષ્ટ્વા કાલનેમિમુખૈર્યુતમ્

કસ્યેહ ન વ્યથેદ્બુર્મૃત્યોરપિ જિવાંસતઃ॥
સા તે ન વ્યથતે બુદ્ધિરચલા તત્ત્વદર્શિની

બ્રવીષિ યદ્યત્ત્વં વાક્યં તતથૈવ ન સંશયઃ॥
કો હિ વિશ્વાસમર્થેષુ શરીરે વા શરીરભૃત્

કર્તુમુત્સહતે લોકે દૃષ્ટ્વા સંપ્રસ્થિતં જગત્॥
અહમપ્યેવમેવૈનં લોકં જાનામ્યશાશ્વતમ્

કાલાગ્નાવાહિતં ઘોરે ગુહ્યે સતતગત્વરે॥
ઇદમદ્ય કરિષ્યામિ શ્વઃકર્તાસ્મીતિવાદિનઃ

કાલો હરતિ સંપ્રાપ્તે નદીવેગ ઇવોન્મુખાન્॥
ઇદાનીં તાવદેવાસૌ મયા દૃષ્ટો ન વિસ્મૃતઃ

કાલેન હ્રિયમાણાનાં પ્રલાપઃ શ્રૂયતે નૃણામ્॥
ઈર્ષ્યાભિમાનલોભેષુ કામક્રો ધભયેષુ ચ

સ્પૃહામોહાતિવાદેષુ લોકઃ સક્તો ન બુધ્યતે॥
ગુરું વાપ્યગુરું વાપિ કૃત્યાકૃત્યં ચ કેશવ

જાનામિ ત્વામહં વિષ્ણો સર્વભૂતવરં પ્રભુમ્॥
કિં કુર્મઃ સ્વસ્વભાવેન બલિના ત્વાં ન મન્મહે

કેચિદ્ભજંતિ ત્વાં ભક્ત્યા વૈરેણ હેલયા પરે॥
સર્વેનુકંપ્યાસ્તે તુભ્યમતરાત્માસિ દેહિનામ્

પુરાણઃ શાશ્વતો ધર્મઃ સર્વપ્રાણભૃતાં સમઃ॥
મામાલંબ્ય મયા મુક્તા યાંતુ સર્વે દિવૌકસઃ

પુનર્મર્કસ્વરૂપેણ ભ્રાંતવ્યં ભુવનત્રયમ્॥
સ્પૃહાપિ યજ્ઞભાગાનાં ન કાર્યા સમયસ્ત્વયમ્

એવમુક્તે તારકેણ દેવા હર્ષં પ્રપેદિરે॥
મુચ્યતે હૃતલોમાપિ મેષો લાભો હિ સૌનિકાત્

॥શ્રીભગવાનુવાચ॥
દૈત્યેંદ્ર ભવ તત્ત્વજ્ઞો વિદ્યાજ્ઞાનતપોન્વિતઃ॥
કાલં પશ્યસિ સુવ્યક્તં પાણાવામલકં યથા

કાલચારિત્રતત્ત્વજ્ઞ શિવભક્ત મહામતે॥
વજ્રાંગસુત ધન્યોઽસિ સ્પૃહણીયોઽસિ ધીમતામ્

યાવત્તે તપસો વીર્યં તાવદ્ભુંક્ષ્વજગત્ત્રયમ્॥
એતેન સમયેનૈતે ચરિષ્યંતિ સુરા જગત્

ઇત્યુક્ત્વા મર્કયૂથેન વૃતો નારાયણઃ પ્રભુઃ॥
સ્થાનાદસ્માદપાક્રમ્ય મેરું પ્રતિ યયૌ તદા

તતો મેરું સમાગમ્ય પ્રોવાચ વચનં હરિઃ॥
ભવંતો યાંતુ બ્રહ્મણં સ ધાસ્યતિ ચ વો હિતમ્

અપ્રમત્તૈઃ સદા ભાવ્યં પાલ્યશ્ચ સમયસ્તથા॥
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્વિષ્ણુસ્તત્રૈવાંતરધીયત

પ્રણતઃ સંસ્તુતો દેવૈર્બ્રહ્માણં ચ સુરા યયુઃ

દિવ્યોત્તમૈસ્તત્ર ગતૈરભિષ્ટુતો વિદીપ્તતેજા ભુવનત્રયેઽપિ॥
વજ્રાંગપુત્રોઽપિ મુમોદ વીરઃ શિવપ્રસાદેન મહર્દ્ધિમાપ્ય

સ્વયમિન્દ્રો નિમિર્વહ્નિઃ કાલનેમિર્યમોઽપિ ચ॥
સ્તમ્ભશ્ચ નિરૃતિસ્થાને મહિષો વરુણાસ્તથા

મેષો વાતાધિકારિ ચ કુજંભો ધનદોઽભવત્॥
અન્યેષાં ચાધિકારાંશ્ચ દૈત્યાનાં તારકો દદૌ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે દેવાસુરસંગ્રામે તારકવિજયવર્ણનનામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ